પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો || વિજ્ઞાન ધોરણ – 6

 

પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો

વિજ્ઞાન ધોરણ – 6

પરિચય

પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો (Components of Food)

આ અભ્યાસ સામગ્રી પાઠ્યપુસ્તક આધારિત છે અને વિષયવસ્તુને સરળ, સ્પષ્ટ અને મુદ્દાસર રીતે સમજાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

---

1. પ્રસ્તાવના (Introduction)

આપણે દરરોજ જુદા જુદા પ્રકારનો ખોરાક ખાઈએ છીએ. ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાં ખોરાકમાં વિવિધતા જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબમાં મકાઈનો રોટલો અને સરસવનું શાક ખવાય છે, જ્યારે દક્ષિણ ભારતમાં ભાત અને ઈડલી-સંભાર મુખ્ય છે.

• દરેક વાનગી એક અથવા વધારે પ્રકારના ઘટકોથી બનેલી હોય છે.

• આ ઘટકો આપણને વનસ્પતિ અથવા પ્રાણીઓમાંથી મળે છે.

---

2. પોષક દ્રવ્યો (Nutrients)

ખોરાકના ઘટકોમાં આપણા શરીર માટે જરૂરી કેટલાક આવશ્યક દ્રવ્યો હોય છે, જેને પોષક દ્રવ્યો કહે છે.

આહારના મુખ્ય પોષક દ્રવ્યો:

1. કાર્બોદિત (Carbohydrates)

2. પ્રોટીન (Proteins)

3. ચરબી (Fats)

4. વિટામિન (Vitamins)

5. ખનીજક્ષારો (Minerals)

આ ઉપરાંત, આહારમાં પાચક રેસાઓ (Dietary fibres) અને પાણી પણ સામેલ હોય છે, જે શરીર માટે જરૂરી છે.

---

3. પોષક દ્રવ્યોનું પરીક્ષણ (Tests for Nutrients)

આપણે સરળ પરીક્ષણો દ્વારા જાણી શકીએ છીએ કે ખોરાકમાં સ્ટાર્ચ (કાર્બોદિત), પ્રોટીન કે ચરબી હાજર છે કે નહીં.

A. સ્ટાર્ચ માટેનું પરીક્ષણ (Test for Starch)

સ્ટાર્ચ એ કાર્બોદિતનો એક પ્રકાર છે.

1. ખોરાક અથવા કાચી સામગ્રી લો.

2. તેના પર આયોડિન (Iodine) ના દ્રાવણના 2-3 ટીપાં નાખો.

3. અવલોકન: જો ખોરાકનો રંગ ભૂરો-કાળો થઈ જાય, તો તે સ્ટાર્ચની હાજરી સૂચવે છે.

B. પ્રોટીન માટેનું પરીક્ષણ (Test for Protein)

1. જો ખોરાક ઘન હોય તો તેની પેસ્ટ (લૂગદી) કે પાવડર બનાવો.

2. એક ટેસ્ટટ્યૂબમાં થોડો પાવડર લઈ તેમાં પાણી ઉમેરી હલાવો.

3. ડ્રોપરની મદદથી તેમાં 2 ટીપાં કૉપર સલ્ફેટના દ્રાવણના અને 10 ટીપાં કૉસ્ટિક સોડાના દ્રાવણના નાખો.

4. અવલોકન: જો દ્રાવણનો રંગ જાંબલી (Violet) થઈ જાય, તો તે પ્રોટીનની હાજરી સૂચવે છે.

C. ચરબી માટેનું પરીક્ષણ (Test for Fats)

1. ખાદ્યપદાર્થને એક કાગળમાં વીંટાળીને ધીમેથી છૂંદો (ધ્યાન રાખો કાગળ ફાટે નહીં).

2. કાગળ ખોલીને જુઓ.

3. અવલોકન: જો કાગળ પર તૈલી ડાઘા (Oily patch) જોવા મળે અને તેમાંથી પ્રકાશ ધૂંધળો દેખાય, તો તે ચરબીની હાજરી સૂચવે છે.

---

4. વિવિધ પોષક દ્રવ્યોના કાર્યો (Functions of Nutrients)

દરેક પોષક દ્રવ્ય આપણા શરીર માટે વિશિષ્ટ કાર્ય કરે છે.

પોષક દ્રવ્ય	કાર્ય અને મહત્ત્વ	મુખ્ય સ્રોત (ખોરાક)
કાર્બોદિત	શરીરને શક્તિ (ઊર્જા) પ્રદાન કરે છે.	ઘઉં, ચોખા, બાજરો, બટાટા, શક્કરિયાં, શેરડી, પપૈયું.
ચરબી	શરીરને ગરમી અને શક્તિ આપે છે. કાર્બોદિત કરતાં ચરબીમાંથી વધુ ઊર્જા મળે છે.	વનસ્પતિ સ્રોત: મગફળી, તલ, બદામ, વિવિધ તેલ. પ્રાણી સ્રોત: દૂધ, ઘી, માખણ, ઈંડાં, માંસ.
પ્રોટીન	શરીરની વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે જરૂરી છે. તેને 'શરીરવર્ધક ખોરાક' કહે છે.	કઠોળ (મગ, ચણા, તુવેર), સોયાબીન, વટાણા, દૂધ, પનીર, ઈંડાં, માછલી, માંસ.
વિટામિન	શરીરને રોગો સામે રક્ષણ આપે છે. આંખ, હાડકાં, દાંત અને પેઢાંને સ્વસ્થ રાખે છે.	ફળો અને શાકભાજી.
ખનીજક્ષારો	શરીરના યોગ્ય વિકાસ અને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે અલ્પ માત્રામાં જરૂરી છે.	શાકભાજી, ફળો, દૂધ, ઈંડાં, મીઠું.

ઊર્જા આપવાવાળા ખોરાક (Energy Giving Foods): કાર્બોદિત અને ચરબીયુક્ત ખોરાક.

શરીરવર્ધક ખોરાક (Body Building Foods): પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક.

વિટામિન્સના પ્રકાર અને કાર્યો:

• વિટામિન A: આંખો અને ત્વચાને તંદુરસ્ત રાખે છે. (સ્રોત: દૂધ, ગાજર, પપૈયું).

• વિટામિન C: રોગો સામે લડત આપે છે. (સ્રોત: ખાટાં ફળો જેવા કે આમળા, લીંબુ, નારંગી, ટામેટાં). નોંધ: ખોરાક રાંધવાથી વિટામિન C સરળતાથી નાશ પામે છે.

• વિટામિન D: હાડકાં અને દાંત માટે કેલ્શિયમનો ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરે છે. (સ્રોત: સૂર્યપ્રકાશ, દૂધ, માખણ).

---

5. પાચક રેસા અને પાણી (Dietary Fibres and Water)

આ ઘટકો પોષક દ્રવ્યો આપતા નથી, છતાં શરીર માટે ખૂબ અગત્યના છે.

A. પાચક રેસા (Roughage)

• સ્રોત: અનાજ, કઠોળ, બટાટા, તાજાં ફળો અને શાકભાજી.

• કાર્ય: અપાચિત ખોરાકને શરીરમાંથી બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે. તે કબજિયાત થતી અટકાવે છે.

B. પાણી (Water)

• કાર્ય:

  1. ખોરાકમાં રહેલા પોષક દ્રવ્યોનું શોષણ કરવામાં મદદ કરે છે.

  2. નકામા પદાર્થો (જેમ કે મૂત્ર અને પરસેવો) ને શરીરમાંથી બહાર કાઢે છે.

---

6. સમતોલ આહાર (Balanced Diet)

જે આહારમાં શરીર માટે જરૂરી બધાં જ પોષક દ્રવ્યો, રેસાઓ અને પાણી પૂરતી માત્રામાં હોય, તેને સમતોલ આહાર કહે છે.

• મહત્ત્વ: શરીરની વૃદ્ધિ અને સારા સ્વાસ્થ્ય માટે સમતોલ આહાર જરૂરી છે.

• ખોરાક રાંધતી વખતે ધ્યાન રાખવાની બાબતો:

  • શાકભાજી અને ફળોની છાલ ઉતારવાથી વિટામિન અને ખનીજક્ષારો ઘટી શકે છે.

  • ચોખા અને દાળને વારંવાર ધોવાથી વિટામિન્સ દૂર થઈ શકે છે.

  • વધારે પડતું રાંધવાથી કે રાંધેલું પાણી ફેંકી દેવાથી પોષક તત્ત્વો નાશ પામે છે (ખાસ કરીને વિટામિન C).

મેદસ્વિતા (Obesity): ખૂબ જ ચરબીયુક્ત ખોરાક (જેમ કે તળેલી વસ્તુઓ, મીઠાઈ) ખાવાથી શરીરમાં ચરબી વધે છે, જેને મેદસ્વિતા કહે છે. આ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.

---

7. ત્રુટિજન્ય રોગો (Deficiency Diseases)

જ્યારે ખોરાકમાં લાંબા સમય સુધી કોઈ ચોક્કસ પોષક દ્રવ્યની ઊણપ રહે, ત્યારે જે રોગ કે વિકૃતિ થાય છે તેને ત્રુટિજન્ય રોગો કહે છે.

પોષક દ્રવ્યોની ઊણપ અને અસરો:

• પ્રોટીનની ઊણપ: વૃદ્ધિ અટકી જવી, ચહેરો ફૂલી જવો, વાળનો રંગ ફિક્કો પડવો, ત્વચાના રોગો, ઝાડા.

• પ્રોટીન અને કાર્બોદિત બંનેની ઊણપ: વૃદ્ધિ સંપૂર્ણ અટકી જાય, વ્યક્તિ ખૂબ જ દુબળી અને નબળી થઈ જાય.

વિટામિન અને ખનીજક્ષારોની ઊણપથી થતા રોગો (કોષ્ટક):

વિટામિન / ખનીજ	ત્રુટિજન્ય રોગ	ચિહ્નો (લક્ષણો)
વિટામિન A	રતાંધળાપણું (દ્રષ્ટિહીનતા)	નબળી દૃષ્ટિ, રાત્રે ઓછું દેખાવું.
વિટામિન B1	બેરીબેરી	નબળા સ્નાયુઓ, કામ કરવાની શક્તિ ઓછી હોવી.
વિટામિન C	સ્કર્વી	પેઢાંમાંથી લોહી નીકળવું, ઘા રૂઝાવવામાં વાર લાગવી.
વિટામિન D	રિકેટ્સ (સુક્તાન)	હાડકાં નાજુક બનીને વળી જવાં.
કેલ્શિયમ	હાડકાં અને દાંતનો કોહવાટ	નબળાં હાડકાં અને દાંતમાં સડો.
આયોડિન	ગોઇટર (ગલગંડ)	ગરદનની ગ્રંથિ ફૂલી જવી, બાળકોમાં માનસિક મંદતા.
આયર્ન	એનિમિયા (પાંડુરોગ)	નબળાઈ આવવી.

---

સારાંશ (Summary)

• ખોરાકના મુખ્ય પોષક ઘટકો: કાર્બોદિત, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન અને ખનીજક્ષારો.

• કાર્બોદિત અને ચરબી ઊર્જા આપે છે.

• પ્રોટીન વૃદ્ધિ માટે અને વિટામિન્સ રોગ પ્રતિકારક શક્તિ માટે જરૂરી છે.

• સમતોલ આહાર બધા પોષક તત્ત્વો યોગ્ય માત્રામાં પૂરા પાડે છે.

• કોઈ પણ પોષક દ્રવ્યની લાંબા સમયની ઊણપથી ત્રુટિજન્ય રોગો થાય છે.

---

સ્વાધ્યાય

1. હવાનું બંધારણ શું છે?
2. વાતાવરણનો કયો વાયુ શ્વસન માટે જરૂરી છે?
3. દહન માટે હવા જરૂરી છે તે તમે કઈ રીતે સાબિત કરશો?
4. પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય હોય છે તે તમે કઈ રીતે દર્શાવશો?
5. શા માટે રૂનું પૂમડું પાણીમાં સંકોચાય છે?
6. પૃથ્વીની આજુબાજુના હવાના સ્તરને __________ કહે છે.
7. લીલી વનસ્પતિ તેમનો ખોરાક બનાવવા હવાના __________ ઘટકનો ઉપયોગ કરે છે.
8. હવાની હાજરીને લીધે શક્ય હોય તેવી પાંચ પ્રવૃત્તિઓની યાદી કરો.
9. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ કઈ રીતે વાતાવરણમાં વાયુઓની આપ-લે માટે એકબીજાને મદદ કરે છે?

નોંધ: સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો હવા અને વાતાવરણ સાથે સંબંધિત છે, જે આ પ્રકરણના વિષયથી અલગ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રશ્નોના જવાબો અન્ય સંદર્ભોમાંથી શોધવા જોઈએ.

---

સૂચિત પ્રોજેક્ટ અને પ્રવૃત્તિઓ

1. હવામાં ધૂળનું પ્રમાણ:
   • ખુલ્લી કાચની બારી પર કાગળની પટ્ટી લગાવો.
   • થોડા દિવસ પછી પટ્ટી હટાવી, ધૂળનું અવલોકન કરો.
   • દર મહિને પુનરાવર્તન કરી વર્ષના જુદા-જુદા સમયે ધૂળનું પ્રમાણ જાણો.
2. વનસ્પતિ પર ધૂળનું અવલોકન:
   • રસ્તાના કિનારે અને શાળાના મેદાનના વૃક્ષોના પાંદડાઓ પર ધૂળનું અવલોકન કરો.
   • ધૂળના થરની તુલના કરો અને તેનું કારણ જાણો.
   • ગામ/શહેરના નકશા પર ધૂળના ઘટ્ટ થરવાળા વિસ્તારોને અંકિત કરો.
   • પરિણામોનો અહેવાલ વર્તમાનપત્રોમાં આપો.

નોંધ: આ પ્રોજેક્ટ હવા અને પર્યાવરણ સાથે સંબંધિત છે, જે પોષકદ્રવ્યોના પ્રકરણથી અલગ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પર્યાવરણ પ્રત્યે જાગૃતિ વધારવી જોઈએ.

---

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
સમતોલ આહાર	Balanced Diet
બેરીબેરી	Beriberi
કાર્બોદિત	Carbohydrates
ઊર્જા	Energy

નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દોનો અર્થ અને ઉપયોગ સમજવો જોઈએ, જે પરીક્ષામાં ઉપયોગી થઈ શકે.

---

અંતિમ નોંધ: આ પ્રકરણ ખોરાકના પોષકદ્રવ્યો, તેમના કાર્યો, અને સમતોલ આહારના મહત્વને સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ અને પરીક્ષણો દ્વારા વ્યવહારિક જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ, જે રોજિંદા જીવનમાં સ્વસ્થ આહારની પસંદગીમાં મદદ કરશે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---