પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

August 04, 2025

પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પરિચય

રોજિંદા જીવનમાં આપણી આસપાસ ઘણા ફેરફારો થતા જોવા મળે છે, જેમાં એક અથવા એકથી વધુ પદાર્થોનો સમાવેશ થાય છે. આ ફેરફારો ભૌતિક અને રાસાયણિક પ્રકૃતિના હોય છે. આ પ્રકરણમાં આપણે વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા આ ફેરફારોની પ્રકૃતિનો અભ્યાસ કરીશું અને તેનું વર્ગીકરણ કરીશું.

ઉદાહરણો:
- પાણીમાં ખાંડ ઓગાળીને ઠંડું પીણું બનાવવું.
- દૂધમાંથી દહીં બનવું.
- દૂધનું ખાટું થવું.
- ખેંચેલું રબર-બેન્ડ.
પ્રવૃત્તિ: તમારી આસપાસ થતા દસ ફેરફારોની યાદી બનાવો.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રોજિંદા જીવનમાં જોવા મળતા ફેરફારો (જેમ કે ખોરાક બનાવવો, ફળો પાકવા, કપડાં સુકાવા) નોંધવા જોઈએ. આ યાદી બનાવવાથી તેઓ ફેરફારોની વિવિધતા અને તેની પ્રકૃતિ સમજી શકશે.

5.1 ભૌતિક ફેરફાર (Physical Change)

ભૌતિક ફેરફાર એવા ફેરફારો છે જેમાં પદાર્થના ભૌતિક ગુણધર્મો (જેમ કે આકાર, કદ, રંગ, અવસ્થા) માં ફેરફાર થાય છે, પરંતુ નવો પદાર્થ બનતો નથી. આ ફેરફારો સામાન્ય રીતે પ્રતિવર્તી (reversible) હોય છે.

પ્રવૃત્તિ 5.1: કાગળના ટુકડાને કાપવો
- પદ્ધતિ:
  - કાગળના ટુકડાને ચાર ચોરસ ભાગમાં કાપો.
  - દરેક ટુકડાને ફરીથી ચાર ચોરસ ભાગમાં કાપો.
  - આ ટુકડાઓને પાસ-પાસે ગોઠવીને મૂળ કાગળનો આકાર બનાવવાનો પ્રયાસ કરો.
- અવલોકન:
  - કાગળના ટુકડાઓને જોડીને મૂળ કાગળ બનાવી શકાતો નથી, પરંતુ કાગળના ગુણધર્મો (રંગ, રચના) બદલાતા નથી.
- નિષ્કર્ષ: આ ફેરફાર ભૌતિક છે, કારણ કે માત્ર આકાર અને કદ બદલાય છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું જોઈએ કે આ પ્રવૃત્તિ ભૌતિક ફેરફારની વ્યાખ્યા સમજાવે છે, જેમાં પદાર્થની રાસાયણિક રચના યથાવત રહે છે.
પ્રવૃત્તિ 5.2: ચૉકના ભૂકામાંથી ચૉક બનાવવું
- પદ્ધતિ:
  - ચૉકનો ભૂકો ભેગો કરો અથવા ચૉકના ટુકડાને ભાંગીને ભૂકો બનાવો.
  - થોડું પાણી ઉમેરીને લુગદી બનાવો.
  - લુગદીને ચૉકના આકારમાં વણીને સુકાવા દો.
- અવલોકન:
  - ચૉકનો આકાર બદલાય છે, પરંતુ તેના ગુણધર્મો (રંગ, રચના) યથાવત રહે છે.
- નિષ્કર્ષ: આ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ભૌતિક ફેરફાર પ્રતિવર્તી હોઈ શકે છે, જો યોગ્ય પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે.
પ્રવૃત્તિ 5.3: બરફનું પીગળવું
- પદ્ધતિ:
  - કાચ કે પ્લાસ્ટિકના પ્યાલામાં બરફ લો.
  - પ્યાલાને સૂર્યના તડકામાં મૂકીને બરફ પીગળવા દો.
  - પીગળેલા પાણીમાં બરફ અને મીઠું ઉમેરો.
- અવલોકન:
  - બરફ પીગળીને પાણી બને છે (ઘન → પ્રવાહી).
  - મીઠું ઉમેરવાથી હિમ મિશ્રણ બને છે, પરંતુ પાણી ફરી બરફમાં ફેરવાતું નથી.
- નિષ્કર્ષ: બરફનું પીગળવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે અવસ્થા બદલાય છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ કે અવસ્થા ફેરફાર (ઘન, પ્રવાહી, વાયુ) ભૌતિક ફેરફારનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે.
પ્રવૃત્તિ 5.4: પાણીનું બાષ્પીભવન અને ઠારણ
- પદ્ધતિ:
  - એક પાત્રમાં પાણી ઉકાળો અને વરાળ ઉપર જતી જુઓ.
  - ઉકળતા પાણીની વરાળ ઉપર ઊંધું વાસણ રાખો.
  - વાસણની અંદરની સપાટી પર પાણીના ટીપાં બાઝે છે કે નહીં તે જુઓ.
- અવલોકન:
  - પાણી વરાળમાં ફેરવાય છે (પ્રવાહી → વાયુ).
  - વરાળ ઠંડી સપાટી પર પાણીના ટીપાં બનાવે છે (વાયુ → પ્રવાહી).
- નિષ્કર્ષ: આ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે પાણીની અવસ્થા બદલાય છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ બાષ્પીભવન અને ઠારણની પ્રક્રિયા સમજાવે છે, જે ભૌતિક ફેરફારના ઉદાહરણો છે.
પ્રવૃત્તિ 5.5: કરવતની પટ્ટીનું ગરમ કરવું
- પદ્ધતિ:
  - વપરાયેલી કરવતની પટ્ટીને ચીપિયા વડે પકડો.
  - તેના છેડાને ગૅસની જ્યોત પર ગરમ કરો.
  - ગરમ થયેલા છેડાનો રંગ જુઓ અને ઠંડો થયા પછી ફરી અવલોકન કરો.
- અવલોકન:
  - ગરમીથી કરવતની પટ્ટીનો રંગ બદલાય છે, પરંતુ ઠંડી થતાં મૂળ રંગ પાછો આવે છે.
- નિષ્કર્ષ: આ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે રંગનો ફેરફાર અસ્થાયી છે અને નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ગરમીથી થતા કેટલાક ફેરફારો (જેમ કે રંગ બદલાવું) ભૌતિક હોઈ શકે છે, જો તે પ્રતિવર્તી હોય.
ભૌતિક ફેરફારની વ્યાખ્યા:
- પદાર્થના આકાર, કદ, રંગ, અને અવસ્થા જેવા ગુણધર્મોને ભૌતિક ગુણધર્મો કહેવાય છે.
- જે ફેરફારમાં માત્ર ભૌતિક ગુણધર્મો બદલાય છે, તેને ભૌતિક ફેરફાર કહેવાય.
- આ ફેરફારો સામાન્ય રીતે પ્રતિવર્તી હોય છે અને નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ભૌતિક ફેરફારના ઉદાહરણો (જેમ કે પાણીનું બાષ્પીભવન, બરફનું પીગળવું, કાગળનું કાપવું) યાદ રાખવા જોઈએ. આ ફેરફારોમાં પદાર્થની રાસાયણિક રચના બદલાતી નથી.

5.2 રાસાયણિક ફેરફાર (Chemical Change)

રાસાયણિક ફેરફાર એવા ફેરફારો છે જેમાં એક અથવા એકથી વધુ નવા પદાર્થો બને છે. આ ફેરફારોને રાસાયણિક પ્રક્રિયા (chemical reaction) પણ કહેવાય. આ ફેરફારો સામાન્ય રીતે અપ્રતિવર્તી (irreversible) હોય છે.

ઉદાહરણ: લોખંડને કાટ લાગવો
- લોખંડના ટુકડાને ખુલ્લામાં રાખવાથી તેની સપાટી પર કથ્થઈ રંગનું સ્તર (કાટ) બને છે.
- કાટ એ લોખંડથી જુદો પદાર્થ (આયર્ન ઑક્સાઇડ) છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું જોઈએ કે કાટ એ રાસાયણિક ફેરફાર છે, કારણ કે નવો પદાર્થ (આયર્ન ઑક્સાઇડ) બને છે.
પ્રવૃત્તિ 5.6: મૅગ્નેશિયમનું સળગવું (શિક્ષક દ્વારા નિદર્શન)
- સાવચેતી: સળગતા મૅગ્નેશિયમને લાંબા સમય સુધી જોવું હાનિકારક છે.
- પદ્ધતિ:
  - મૅગ્નેશિયમની પટ્ટીના છેડાને રેતપત્ર વડે સાફ કરો.
  - તેને મીણબત્તીની જ્યોત પર ધરો.
  - તે તેજસ્વી સફેદ પ્રકાશ સાથે સળગે છે અને રાખ બને છે.
  - રાખને પાણીમાં ઓગાળીને લિટમસ પેપર વડે કસોટી કરો.
- અવલોકન:
  - મૅગ્નેશિયમ સળગીને રાખ (મૅગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડ) બનાવે છે.
  - રાખ પાણીમાં ઓગળે છે અને મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ બને છે, જે લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે (બેઝિક પ્રકૃતિ).
- સમીકરણ:
  - મૅગ્નેશિયમ (Mg) + ઑક્સિજન (O₂) → મૅગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડ (MgO)
  - મૅગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડ (MgO) + પાણી (H₂O) → મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ [Mg(OH)₂]
- નિષ્કર્ષ: આ રાસાયણિક ફેરફાર છે, કારણ કે નવા પદાર્થો (MgO અને Mg(OH)₂) બને છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રાસાયણિક સમીકરણોનો અર્થ સમજવો જોઈએ. તીર (→) નો અર્થ “બને છે” થાય છે. આ પ્રવૃત્તિ રાસાયણિક પ્રક્રિયાનું મહત્વ દર્શાવે છે.
પ્રવૃત્તિ 5.7: કૉપર સલ્ફેટ અને લોખંડની પ્રક્રિયા (શિક્ષક દ્વારા નિદર્શન)
- પદ્ધતિ:
  - કાચના પ્યાલામાં અડધો કપ પાણી લઈને 1 ચમચી કૉપર સલ્ફેટ ઓગાળો.
  - થોડા ટીપાં મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ ઉમેરો (વાદળી દ્રાવણ).
  - થોડું દ્રાવણ નમૂના તરીકે સાચવો.
  - બાકીના દ્રાવણમાં લોખંડની ખીલી અથવા શેવિંગ બ્લેડ મૂકો અને અડધો કલાક રાહ જુઓ.
- અવલોકન:
  - દ્રાવણનો રંગ વાદળીથી લીલો થાય છે.
  - ખીલી પર કથ્થઈ રંગનું સ્તર (કૉપર) જમા થાય છે.
- સમીકરણ:
  - કૉપર સલ્ફેટ (વાદળી) + લોખંડ → આયર્ન સલ્ફેટ (લીલું) + કૉપર (કથ્થઈ)
- નિષ્કર્ષ: આ રાસાયણિક ફેરફાર છે, કારણ કે નવા પદાર્થો (આયર્ન સલ્ફેટ, કૉપર) બને છે.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ રાસાયણિક વિસ્થાપન પ્રક્રિયા (displacement reaction) દર્શાવે છે, જેમાં લોખંડ કૉપરને વિસ્થાપિત કરે છે.
પ્રવૃત્તિ 5.8: વિનેગર અને બેકિંગ સોડાની પ્રક્રિયા
- પદ્ધતિ:
  - ટેસ્ટટ્યુબમાં 1 ચમચી વિનેગર લો.
  - એક ચપટી બેકિંગ સોડા ઉમેરો.
  - બનતો વાયુ ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાંથી પસાર કરો.
- અવલોકન:
  - પરપોટા બનવાનો અવાજ (hissing sound) સંભળાય છે.
  - ચૂનાનું નીતર્યું પાણી દૂધિયું બને છે.
- સમીકરણ:
  - વિનેગર (ઍસિટિક ઍસિડ) + બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ) → કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ + અન્ય પદાર્થ
  - કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ (CO₂) + ચૂનાનું નીતર્યું પાણી [Ca(OH)₂] → કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ [CaCO₃] + પાણી (H₂O)
- નિષ્કર્ષ: આ રાસાયણિક ફેરફાર છે, કારણ કે નવો પદાર્થ (કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ) બને છે, જે ચૂનાના પાણીને દૂધિયું બનાવે છે.
- નોંધ: ચૂનાનું નીતર્યું પાણી દૂધિયું થવું એ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડની હાજરીની પ્રમાણભૂત કસોટી છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ કસોટી યાદ રાખવી જોઈએ.
રાસાયણિક ફેરફારની લાક્ષણિકતાઓ:
- નવો પદાર્થ બને છે.
- સામાન્ય રીતે અપ્રતિવર્તી હોય છે.
- ઉષ્મા, પ્રકાશ, ધ્વનિ, ગંધ, અથવા રંગમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
- વાયુ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
- ઉદાહરણો:
  - મૅગ્નેશિયમનું સળગવું (પ્રકાશ અને ઉષ્મા).
  - ફટાકડાનું ફૂટવું (ઉષ્મા, પ્રકાશ, ધ્વનિ, વાયુ).
  - ખોરાકનું બગડવું (દુર્ગંધ).
  - સફરજનના ટુકડાનો કથ્થઈ થવું (રંગમાં ફેરફાર).
  - ઍસિડ-બેઇઝ તટસ્થીકરણ (નવો પદાર્થ: ક્ષાર અને પાણી).
  - પ્રકાશસંશ્લેષણ (નવો પદાર્થ: ગ્લુકોઝ).
  - ઓઝોનનું ઑક્સિજનમાં રૂપાંતર (નવો પદાર્થ).
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રાસાયણિક ફેરફારની લાક્ષણિકતાઓ (જેમ કે નવો પદાર્થ બનવો, ઉષ્મા-પ્રકાશ ઉત્પન્ન થવું) યાદ રાખવી જોઈએ. આ ફેરફારોનું જીવનમાં મહત્વ (જેમ કે પાચન, દવાઓનું નિર્માણ) પણ સમજવું જોઈએ.

5.3 લોખંડને કાટ લાગવો (Rusting of Iron)

લોખંડને કાટ લાગવો એ રાસાયણિક ફેરફાર છે, જેમાં લોખંડની સપાટી પર આયર્ન ઑક્સાઇડ (કાટ) બને છે, જે લોખંડથી જુદો પદાર્થ છે.

સમીકરણ:
- લોખંડ (Fe) + ઑક્સિજન (O₂) + પાણી (H₂O) → આયર્ન ઑક્સાઇડ (Fe₂O₃)
અનિવાર્ય શરતો:
- ઑક્સિજન અને પાણી (અથવા ભેજ) ની હાજરી.
- ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય તો કાટ ઝડપથી લાગે છે.
આર્થિક નુકસાન:
- લોખંડનો ઉપયોગ પુલ, જહાજ, કાર, ટ્રક વગેરેમાં થાય છે.
- કાટને કારણે આર્થિક નુકસાન થાય છે, કારણ કે લોખંડની વસ્તુઓનો નાશ થાય છે.
કાટ રોકવાની રીતો:
- રંગ અથવા ગ્રીસનું સ્તર ચડાવવું.
- ઝિંક (જસત) અથવા ક્રોમિયમનો ઢોળ ચડાવવો (ગેલ્વેનાઇઝેશન).
- સ્ટેનલેસ સ્ટીલનો ઉપયોગ (કાર્બન, ક્રોમિયમ, નિકલ, મેંગેનીઝ ધરાવતું).
દરિયાકાંઠાનું ઉદાહરણ:
- દરિયાકાંઠે ભેજ અને ક્ષારનું પ્રમાણ વધુ હોવાથી કાટ ઝડપથી લાગે છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા અને તેની રોકથામની રીતો સમજવી જોઈએ. ગેલ્વેનાઇઝેશન અને સ્ટેનલેસ સ્ટીલનું મહત્વ પણ યાદ રાખવું જોઈએ.

5.4 સ્ફટિકીકરણ (Crystallisation)

સ્ફટિકીકરણ એ શુદ્ધ પદાર્થના મોટા સ્ફટિકો તેના દ્રાવણમાંથી મેળવવાની પ્રક્રિયા છે. આ ભૌતિક ફેરફારનું ઉદાહરણ છે.

પ્રવૃત્તિ 5.9: કૉપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો બનાવવા (શિક્ષકની હાજરીમાં)
- સાવચેતી: મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ વાપરો અને પાણી ઉકાળતી વખતે કાળજી રાખો.
- પદ્ધતિ:
  - બીકરમાં 1 કપ પાણી લઈને થોડા ટીપાં મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ ઉમેરો.
  - પાણી ગરમ કરો અને કૉપર સલ્ફેટનો પાઉડર ધીમે-ધીમે ઉમેરતા જાઓ, હલાવતા રહો.
  - જ્યાં સુધી પાઉડર ઓગળે ત્યાં સુધી ઉમેરો, પછી દ્રાવણ ગાળી લો.
  - દ્રાવણને ખલેલ પહોંચાડ્યા વિના ઠંડું થવા દો.
- અવલોકન:
  - ઠંડું થતાં દ્રાવણમાં કૉપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો બને છે.
- નિષ્કર્ષ: આ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે કૉપર સલ્ફેટની રાસાયણિક રચના બદલાતી નથી, માત્ર તેના સ્ફટિકો બને છે.
- નોંધ: સ્ફટિકીકરણ શુદ્ધ પદાર્થ મેળવવાની મહત્વની પદ્ધતિ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રક્રિયાને શુદ્ધિકરણની પદ્ધતિ તરીકે સમજવું જોઈએ.

પારિભાષિક શબ્દો

રાસાયણિક ફેરફાર - Chemical change
રાસાયણિક પ્રક્રિયા - Chemical reaction
સ્ફટિકીકરણ - Crystallisation
ગેલ્વેનાઇઝેશન - Galvanisation
ભૌતિક ફેરફાર - Physical change
કાટ લાગવાની ક્રિયા - Rusting

તમે શું શીખ્યાં?

ફેરફારો બે પ્રકારના હોય છે: ભૌતિક અને રાસાયણિક.
ભૌતિક ફેરફારમાં પદાર્થના ભૌતિક ગુણધર્મો (આકાર, કદ, રંગ, અવસ્થા) બદલાય છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી, અને તે સામાન્ય રીતે પ્રતિવર્તી હોય છે.
રાસાયણિક ફેરફારમાં નવા પદાર્થો બને છે અને તે સામાન્ય રીતે અપ્રતિવર્તી હોય છે.
સ્ફટિકીકરણ એ શુદ્ધ પદાર્થના સ્ફટિકો મેળવવાની ભૌતિક પ્રક્રિયા છે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારોનું વર્ગીકરણ અને તેમની લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી જોઈએ. પ્રવૃત્તિઓના અવલોકનો નોંધવાથી ખ્યાલોની સમજણ મજબૂત થશે.

સ્વાધ્યાય

નીચે આપેલી પ્રક્રિયાઓનું ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારમાં વર્ગીકરણ:
- (a) પ્રકાશસંશ્લેષણ: રાસાયણિક ફેરફાર
  - કારણ: નવા પદાર્થો (ગ્લુકોઝ, ઑક્સિજન) બને છે.
- (b) પાણીમાં ખાંડનું ઓગળવું: ભૌતિક ફેરફાર
  - કારણ: ખાંડની રાસાયણિક રચના બદલાતી નથી, માત્ર ભૌતિક સ્વરૂપ બદલાય છે.
- (c) કોલસાનું બળવું: રાસાયણિક ફેરફાર
  - કારણ: નવા પદાર્થો (કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, રાખ) બને છે.
- (d) મીણનું પીગળવું: ભૌતિક ફેરફાર
  - કારણ: મીણની અવસ્થા બદલાય છે (ઘન → પ્રવાહી), નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- (e) ઍલ્યુમિનિયમના ટુકડાને ટીપીને વરખ બનાવવો: ભૌતિક ફેરફાર
  - કારણ: માત્ર આકાર બદલાય છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- (f) ખોરાકનું પાચન: રાસાયણિક ફેરફાર
  - કારણ: ખોરાકનું નવા પદાર્થો (જેમ કે ગ્લુકોઝ) માં રૂપાંતર થાય છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક પ્રક્રિયાનું કારણ લખીને યાદ રાખવું જોઈએ.
વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં:
- (a) લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ રાસાયણિક ફેરફાર છે: F
  - સાચું વિધાન: લાકડાને કાપવું એ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે માત્ર આકાર બદલાય છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- (b) પાંદડાંમાંથી ખાતર બનવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે: T
- (c) જસતનો ઢોળ ચડાવેલ લોખંડની પાઇપ પર જલદી કાટ લાગતો નથી: T
- (d) લોખંડ અને તેનો કાટ બંને એક જ પદાર્થ છે: F
  - સાચું વિધાન: લોખંડ અને કાટ (આયર્ન ઑક્સાઇડ) જુદા પદાર્થો છે.
- (e) વરાળનું ઠારણ એ રાસાયણિક ફેરફાર નથી: T
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ખોટાં વિધાનોનું કારણ સમજીને સાચું વિધાન લખવું જોઈએ.
ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (a) જ્યારે ચૂનાના નીતર્યાં પાણીમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટને કારણે દૂધિયું બની જાય છે.
- (b) બેકિંગ સોડાનું રાસાયણિક નામ સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ.
- (c) લોખંડને કાટ લાગતા બચાવવાની બે રીતો રંગ ચડાવવું અને ગેલ્વેનાઇઝેશન.
- (d) પદાર્થના માત્ર ભૌતિક ગુણધર્મોમાં થતા ફેરફારને જ ભૌતિક ફેરફાર કહે છે.
- (e) એવો ફેરફાર જેમાં નવો પદાર્થ બને છે, તેને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્નો વિદ્યાર્થીઓની ખ્યાલોની સમજણ ચકાસે છે. રાસાયણિક નામો અને પ્રક્રિયાઓ યાદ રાખવી મહત્વની છે.
લીંબુના રસ અને બેકિંગ સોડાની પ્રક્રિયા:
- જવાબ: લીંબુનો રસ (ઍસિડ) અને બેકિંગ સોડા (બેઝ) ભેળવવાથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જે પરપોટા બનાવે છે. આ રાસાયણિક ફેરફાર છે, કારણ કે નવો પદાર્થ (કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ) બને છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્ન ઍસિડ-બેઇઝ પ્રક્રિયા અને રાસાયણિક ફેરફારની સમજણ ચકાસે છે.
દહીંનું જામવું રાસાયણિક ફેરફાર:
- જવાબ: દહીંનું જામવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે, કારણ કે:
  - દૂધમાં લેક્ટોઝ બેક્ટેરિયાની ક્રિયાથી લેક્ટિક ઍસિડમાં ફેરવાય છે.
  - આ નવો પદાર્થ (લેક્ટિક ઍસિડ) દૂધના પ્રોટીનને જામવડાવે છે, જે દહીં બનાવે છે.
  - આ પ્રક્રિયા અપ્રતિવર્તી છે, કારણ કે દહીંને ફરી દૂધમાં ફેરવી શકાતું નથી.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દહીંની રચનાની પ્રક્રિયા અને તેની રાસાયણિક પ્રકૃતિ સમજવી જોઈએ.
મીણબત્તીનું સળગવું:
- ભૌતિક ફેરફાર:
  - મીણનું પીગળવું (ઘન → પ્રવાહી).
  - આ અવસ્થા ફેરફાર છે, નવો પદાર્થ બનતો નથી.
- રાસાયણિક ફેરફાર:
  - પીગળેલું મીણ સળગે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, પાણી અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.
  - આ નવા પદાર્થોનું નિર્માણ છે.
- બીજું ઉદાહરણ: રસોઈ ગૅસ (LPG) નું બળવું
  - ભૌતિક ફેરફાર: પ્રવાહી LPG વાયુમાં ફેરવાય છે.
  - રાસાયણિક ફેરફાર: વાયુ સળગીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણી બનાવે છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્ન બંને પ્રકારના ફેરફારોનું વર્ગીકરણ શીખવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આવા ઉદાહરણો શોધવા જોઈએ.
લાકડાનું બળવું અને કાપવું:
- લાકડાનું બળવું: રાસાયણિક ફેરફાર
  - લાકડું ઑક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, રાખ, અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.
  - નવા પદાર્થો બને છે, પ્રક્રિયા અપ્રતિવર્તી છે.
- લાકડાને કાપવું: ભૌતિક ફેરફાર
  - માત્ર લાકડાનો આકાર અને કદ બદલાય છે.
  - નવો પદાર્થ બનતો નથી, પ્રક્રિયા પ્રતિવર્તી છે (ટુકડાઓ જોડી શકાય).
- નોંધ: આ પ્રશ્ન ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારોનો તફાવત સ્પષ્ટ કરે છે.
કૉપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો બનાવવું:
- વર્ણન:
  - બીકરમાં 1 કપ પાણી લઈને થોડા ટીપાં મંદ સલ્ફ્યુરિક ઍસિડ ઉમેરો.
  - પાણી ગરમ કરો અને કૉપર સલ્ફેટનો પાઉડર ધીમે-ધીમે ઉમેરો, હલાવતા રહો.
  - જ્યાં સુધી પાઉડર ઓગળે ત્યાં સુધી ઉમેરો, પછી દ્રાવણ ગાળી લો.
  - દ્રાવણને ખલેલ વિના ઠંડું થવા દો, જેનાથી સ્ફટિકો બને.
- નોંધ: આ પ્રક્રિયા શુદ્ધિકરણની પદ્ધતિ છે અને ભૌતિક ફેરફારનું ઉદાહરણ છે.
લોખંડના દરવાજાને રંગવું:
- જવાબ: લોખંડના દરવાજા પર રંગનું સ્તર ચડાવવાથી તે ઑક્સિજન અને ભેજથી રક્ષણ મેળવે છે. આ સ્તર લોખંડની સપાટીને હવા અને પાણીના સંપર્કથી અટકાવે છે, જેનાથી કાટ લાગવાની પ્રક્રિયા રોકાય છે.
- નોંધ: રંગ ઉપરાંત ગ્રીસ અથવા ઝિંકનો ઢોળ પણ કાટ રોકવામાં મદદ કરે છે.
સમુદ્રકિનારે કાટ ઝડપથી લાગવો:
- જવાબ: સમુદ્રકિનારે હવામાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય છે અને સમુદ્રનું પાણી ક્ષાર (મીઠું) ધરાવે છે. ક્ષારવાળું પાણી કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે. રણ વિસ્તારમાં ભેજનું પ્રમાણ ઓછું હોવાથી કાટ ધીમે લાગે છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ભેજ અને ક્ષારની કાટ પરની અસર સમજવી જોઈએ.
LPGનું રૂપાંતર અને બળવું:
- ફેરફાર A: પ્રવાહી LPG વાયુમાં ફેરવાય છે (ભૌતિક ફેરફાર, કારણ કે અવસ્થા બદલાય છે).
- ફેરફાર B: વાયુ સળગીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણી બનાવે છે (રાસાયણિક ફેરફાર, કારણ કે નવા પદાર્થો બને છે).
- જવાબ: (ii) ફેરફાર B રાસાયણિક ફેરફાર છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્ન બંને પ્રકારના ફેરફારોનું વર્ગીકરણ શીખવે છે.
બાયોગૅસનું નિર્માણ અને બળવું:
- ફેરફાર A: બેક્ટેરિયા પ્રાણીજ કચરાને બાયોગૅસમાં ફેરવે છે (રાસાયણિક ફેરફાર, કારણ કે નવો પદાર્થ બને છે).
- ફેરફાર B: બાયોગૅસ સળગીને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ અને પાણી બનાવે છે (રાસાયણિક ફેરફાર).
- જવાબ: (iii) ઉપરોક્ત બંને ફેરફાર રાસાયણિક ફેરફાર છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્ન રાસાયણિક ફેરફારોની સમજણ ચકાસે છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

હાનિકારક ફેરફારો:
- વર્ણન:
  - ખોરાકનું બગડવું: ખોરાક બેક્ટેરિયાની ક્રિયાથી બગડે છે, જે દુર્ગંધ અને ઝેરી પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે. આ હાનિકારક છે, કારણ કે તે આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે.
    - નિવારણ: ખોરાકને ફ્રિજમાં સાચવવો, હવાબંધ ડબ્બામાં રાખવો.
  - લોખંડને કાટ લાગવો: કાટ લોખંડની વસ્તુઓનો નાશ કરે છે, જે આર્થિક નુકસાનનું કારણ બને છે.
    - નિવારણ: રંગ, ગ્રીસ, અથવા ગેલ્વેનાઇઝેશન.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હાનિકારક ફેરફારોની અસર અને નિવારણની રીતો શીખવી જોઈએ.
લોખંડની ખીલીઓનું કાટ પરીક્ષણ:
- પદ્ધતિ:
  - ત્રણ કાચની બોટલો A, B, અને C લો.
  - બોટલ Aમાં નળનું પાણી, Bમાં ઉકાળેલું પાણી, અને Cમાં ઉકાળેલું પાણી ભરો.
  - ત્રણેયમાં લોખંડની ખીલીઓ નાખો.
  - બોટલ Cમાં ખાદ્ય તેલનું પાતળું સ્તર ઉમેરો.
  - થોડા દિવસ પછી ખીલીઓનું અવલોકન કરો.
- અવલોકન:
  - બોટલ A: ખીલીઓને કાટ લાગે છે (ઑક્સિજન અને પાણી હાજર).
  - બોટલ B: કાટ ઓછો લાગે છે (ઉકાળેલા પાણીમાં ઑક્સિજન ઓછું).
  - બોટલ C: કાટ લાગતો નથી (તેલ ઑક્સિજન અને પાણીનો સંપર્ક અટકાવે છે).
- નિષ્કર્ષ: કાટ લાગવા માટે ઑક્સિજન અને પાણીની હાજરી જરૂરી છે.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ કાટ લાગવાની શરતો અને નિવારણની રીતો સમજાવે છે.
ફટકડીના સ્ફટિકો બનાવવા:
- પદ્ધતિ:
  - બીકરમાં 1 કપ પાણી લઈને ગરમ કરો.
  - ફટકડીનો પાઉડર ધીમે-ધીમે ઉમેરો અને હલાવો.
  - જ્યાં સુધી પાઉડર ઓગળે ત્યાં સુધી ઉમેરો, પછી દ્રાવણ ગાળી લો.
  - દ્રાવણને ખલેલ વિના ઠંડું થવા દો.
- અવલોકન: ફટકડીના સ્ફટિકો બને છે.
- નિષ્કર્ષ: આ ભૌતિક ફેરફાર છે, કારણ કે ફટકડીની રાસાયણિક રચના બદલાતી નથી.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ સ્ફટિકીકરણની પ્રક્રિયા અને તેનું મહત્વ શીખવે છે.
બળતણના પ્રકારો અને પ્રદૂષણ:
- પદ્ધતિ:
  - તમારા વિસ્તારમાં વપરાતા બળતણો (જેમ કે LPG, લાકડું, કોલસો, બાયોગૅસ) ની માહિતી ભેગી કરો.
  - શિક્ષક/વાલી સાથે ચર્ચા કરો કે કયું બળતણ ઓછું પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરે છે.
- અવલોકન:
  - LPG અને બાયોગૅસ ઓછું પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરે છે, કારણ કે તેમનું દહન સ્વચ્છ હોય છે.
  - લાકડું અને કોલસો વધુ ધૂમાડો અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે.
- નોંધ: આ પ્રોજેક્ટ વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને રાસાયણિક ફેરફારોની અસર સમજવામાં મદદ કરે છે.

શું તમે જાણો છો?

દિલ્હીના કુતુબમિનાર નજીકનો લોહસ્તંભ 1600 વર્ષથી વધુ જૂનો છે અને તેને કાટ લાગતો નથી. આ ભારતની ધાતુવિદ્યાની પ્રગતિ દર્શાવે છે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ ઐતિહાસિક માહિતી અને તેનું વૈજ્ઞાનિક મહત્વ સમજવું જોઈએ.

વધારાની નોંધો

ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારોનું કોષ્ટક:

ફેરફારનો પ્રકાર	લાક્ષણિકતાઓ	ઉદાહરણો
ભૌતિક	આકાર, કદ, રંગ, અવસ્થા બદલાય; નવો પદાર્થ બનતો નથી; પ્રતિવર્તી	બરફનું પીગળવું, પાણીનું બાષ્પીભવન, કાગળનું કાપવું
રાસાયણિક	નવો પદાર્થ બને; ઉષ્મા, પ્રકાશ, ધ્વનિ, ગંધ, વાયુ ઉત્પન્ન થઈ શકે; અપ્રતિવર્તી	કાટ લાગવો, મૅગ્નેશિયમનું સળગવું, ખોરાકનું પાચન

નોંધ: આ કોષ્ટક વિદ્યાર્થીઓને ફેરફારોનું વર્ગીકરણ સમજવામાં મદદ કરે છે.

પ્રવૃત્તિઓનું પુનરાવર્તન: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ 5.1 થી 5.9 ને શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ.
રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો:
- ભૌતિક: કપડાં સુકાવવા, બરફનું પીગળવું, ખાંડનું ઓગળવું.
- રાસાયણિક: ખોરાકનું બગડવું, ફળોનું પાકવું, ફટાકડાનું ફૂટવું.
પરીક્ષા તૈયારી: વિદ્યાર્થીઓએ સમીકરણો, પ્રવૃત્તિઓના અવલોકનો, અને લાક્ષણિકતાઓની નોંધ રાખવી જોઈએ.

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

Search This Blog

Science Textbook