પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પરિચય

આપણી પાયાની જરૂરિયાતો માટે આપણે જુદા જુદા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ. આ પદાર્થોમાંથી કેટલાક કુદરતમાંથી મળે છે, જ્યારે કેટલાક માનવ પ્રયત્નોથી બનાવવામાં આવે છે.

પ્રવૃત્તિ 3.1

• કાર્ય: રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા વિવિધ પદાર્થોની યાદી બનાવો અને તેનું કુદરતી અને માનવસર્જિતમાં વર્ગીકરણ કરો.
  • કુદરતી: હવા, પાણી, જમીન, ખનીજો, લાકડું, વનસ્પતિ, વગેરે.
  • માનવસર્જિત: પ્લાસ્ટિક, કાગળ, કપડાં, દવાઓ, રસાયણો, વગેરે.
• પ્રશ્નો:
  • શું આ યાદીમાં હવા, પાણી, જમીન અને ખનીજોનો સમાવેશ થાય છે?
  • આ બધા જ કુદરતમાંથી મળે છે, તેથી તેને કુદરતી સંસાધનો (Natural Resources) કહેવામાં આવે છે.
  • શું આપણે બધા કુદરતી સંસાધનોને કાયમ વાપરી શકીશું?
  • શું માનવ પ્રવૃત્તિઓને લીધે હવા, પાણી અને ભૂમિનો નાશ થઈ શકે છે?
  • શું પાણી એ અમર્યાદિત સંસાધન છે?
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ધોરણ 7માં પાણી વિશે શીખ્યું છે. પાણીની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતા અને તેના દુરુપયોગથી થતા પરિણામો વિશે ચર્ચા કરવી જોઈએ. આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને કુદરતી અને માનવસર્જિત સંસાધનો વચ્ચેનો તફાવત સમજવામાં મદદ કરે છે.

2. કુદરતી સંસાધનોનું વર્ગીકરણ

બધા સંસાધનોની કુદરતમાં પ્રાપ્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને, કુદરતી સંસાધનોને બે જૂથમાં વહેંચી શકાય:

(i) પુનઃપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધનો (Inexhaustible Natural Resources)

• વ્યાખ્યા: આ સંસાધનો કુદરતમાં અમર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ હોય છે અને માનવ પ્રવૃત્તિઓથી ખૂટે નહીં.
• ઉદાહરણો: સૂર્યપ્રકાશ, હવા.
• નોંધ: આ સંસાધનોનો ઉપયોગ લાંબા ગાળે ટકાઉ હોય છે, પરંતુ તેમના દુરુપયોગથી પર્યાવરણ પર અસર થઈ શકે છે, દા.ત., હવાનું પ્રદૂષણ.

(ii) પુનઃઅપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધનો (Exhaustible Natural Resources)

• વ્યાખ્યા: આ સંસાધનો કુદરતમાં મર્યાદિત જથ્થામાં હોય છે અને માનવ પ્રવૃત્તિઓથી ખૂટી શકે છે.
• ઉદાહરણો: જંગલો, વન્યજીવો, ખનીજો, કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ.
• નોંધ: આ સંસાધનોનો વપરાશ સાવધાનીપૂર્વક કરવો જોઈએ, કારણ કે તે લાખો વર્ષોમાં બન્યા છે અને ઝડપથી ખૂટી શકે છે.

પ્રવૃત્તિ 3.2

• કાર્ય: આ જૂથ પ્રવૃત્તિમાં, વિદ્યાર્થીઓને સાતના જૂથમાં વહેંચી, દરેક જૂથને એક પાત્ર (જેમાં પોપકોર્ન, શીંગદાણા, શેકેલા ચણા, ચૉકલેટ વગેરે હોય) આપવું.
  • પેટાજૂથ: વિદ્યાર્થીઓને 1, 2 અને 4ના પેટાજૂથમાં વહેંચો, જે અનુક્રમે પ્રથમ, દ્વિતીય અને તૃતીય પેઢીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે.
  • પ્રક્રિયા:
    1. દરેક જૂથના પ્રથમ પેઢીના વપરાશકારો પાત્રમાંથી ખાદ્યસામગ્રી લે.
    2. બીજી પેઢીના વપરાશકારો પણ એમ જ કરે.
    3. ત્રીજી પેઢીના વપરાશકારોને બચેલી ખાદ્યસામગ્રી વાપરવા દો.
  • અવલોકન:
    • દરેક પાત્રમાં ઉપલબ્ધ ખાદ્યસામગ્રીનું કાળજીપૂર્વક નિરીક્ષણ કરો.
    • ત્રીજી પેઢીના બધા વપરાશકારોને ખાદ્યસામગ્રી મળી છે કે નહીં?
    • કોઈ પાત્રમાં હજુ કંઈ બચ્યું છે કે નહીં?
  • અનુમાન:
    • પાત્રોમાં રહેલી ખાદ્યસામગ્રી પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો (જેમ કે કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
    • શું કોઈ જૂથની અગાઉની પેઢી લાલચુ હતી?
    • શું કોઈ જૂથે પછીની પેઢી માટે થોડું બચાવ્યું?
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનોના મર્યાદિત સ્વરૂપ અને તેના ઉપયોગની જવાબદારી વિશે સમજાવે છે. વસ્તીના વધારા સાથે સંસાધનોનો વપરાશ કેવી રીતે વધે છે તે પણ દર્શાવે છે.

3. અશ્મિબળતણ (Fossil Fuels)

• વ્યાખ્યા: કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ જેવા સંસાધનો સજીવોના મૃતદેહોના અવશેષો (અશ્મિ)માંથી બને છે, તેથી તેને અશ્મિબળતણ કહેવામાં આવે છે.
• નોંધ: આ બળતણો લાખો વર્ષોમાં બન્યા છે અને તેમનો વપરાશ પર્યાવરણ પર નકારાત્મક અસર કરે છે, જેમ કે વાયુ પ્રદૂષણ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ.

3.1 કોલસો (Coal)

• વર્ણન: કોલસો એ પથ્થર જેવો સખત, કાળા રંગનો પદાર્થ છે.
• ઉપયોગો:
  • રસોઈ માટે બળતણ તરીકે.
  • રેલવે એન્જિનમાં વરાળ ઉત્પન્ન કરવા.
  • તાપીય વિદ્યુત મથકોમાં વીજળી ઉત્પન્ન કરવા.
  • વિવિધ ઉદ્યોગોમાં બળતણ તરીકે.
• નોંધ: કોલસો એક મહત્વનું બળતણ છે, પરંતુ તેના દહનથી પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે, જેમ કે કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું ઉત્સર્જન.

કોલસાની વાર્તા (Story of Coal)

• ઉત્પત્તિ:
  • લગભગ 300 મિલિયન વર્ષ પહેલાં પૃથ્વી પર નીચાણવાળા ભેજવાળા વિસ્તારોમાં ગીચ જંગલો હતા.
  • પૂર જેવી કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનમાં દટાઈ ગયા.
  • માટીના સ્તરો દ્વારા દબાણ અને ઊંચા તાપમાને મૃત વનસ્પતિઓ ધીમે-ધીમે કોલસામાં ફેરવાઈ.
• પ્રક્રિયા: આ ધીમી રૂપાંતરણ પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઈઝેશન (Carbonisation) કહેવામાં આવે છે.
• ઘટક: કોલસામાં મુખ્યત્વે કાર્બન હોય છે, તેથી તેને અશ્મિબળતણ કહેવાય છે.
• દહન: હવામાં ગરમ કરવાથી કોલસો સળગે છે અને મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે.
• નોંધ: કોલસાની ખાણો (આકૃતિ 3.2) ઊંડી જમીનમાંથી કોલસો ખનન કરવામાં આવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રક્રિયાને પર્યાવરણીય દૃષ્ટિકોણથી પણ સમજવું જોઈએ.

કોલસામાંથી બનતી પેદાશો

• કોક (Coke):
  • ગુણધર્મ: સખત, છિદ્રાળુ, કાળા રંગનો પદાર્થ; કાર્બનનું લગભગ શુદ્ધ સ્વરૂપ.
  • ઉપયોગ: સ્ટીલ ઉત્પાદન અને ધાતુઓના નિષ્કર્ષણમાં.
• કોલટાર (Coal Tar):
  • ગુણધર્મ: કાળું, ઘટ્ટ, અણગમતી વાસવાળું પ્રવાહી; લગભગ 200 પદાર્થોનું મિશ્રણ.
  • ઉપયોગ: સંશ્લેષિત રંગો, દવાઓ, વિસ્ફોટકો, સુગંધ, પ્લાસ્ટિક, પેઇન્ટ, ફોટોગ્રાફિક સામગ્રી, છત બનાવવાની સામગ્રી, ફિનાઈલની ગોળીઓ.
  • નોંધ: હવે રોડ બનાવવા માટે કોલટારને બદલે પેટ્રોલિયમમાંથી મળતું બિટુમીન વપરાય છે.
• કોલગૅસ (Coal Gas):
  • ઉત્પત્તિ: કોક બનાવવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન મળે છે.
  • ઉપયોગ: ઉદ્યોગોમાં બળતણ તરીકે, 1810માં લંડન અને 1820માં ન્યૂયોર્કમાં શેરીઓની લાઇટિંગ માટે વપરાયો.
  • નોંધ: આજે તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ગરમીના સ્ત્રોત તરીકે થાય છે.

3.2 પેટ્રોલિયમ (Petroleum)

• વર્ણન: પેટ્રોલિયમ એ ઘેરું, તૈલી પ્રવાહી છે જે અણગમતી વાસ ધરાવે છે.
• ઉપયોગો:
  • પેટ્રોલ: હળવા વાહનો (મોટરસાઇકલ, સ્કૂટર, કાર) માટે બળતણ.
  • ડીઝલ: ભારે વાહનો (ટ્રક, ટ્રેક્ટર) માટે બળતણ.
• નોંધ: પેટ્રોલિયમને 'કાળું સોનું' કહેવામાં આવે છે, કારણ કે તેનું વ્યાપારી મહત્વ ખૂબ ઊંચું છે.

પેટ્રોલિયમની ઉત્પત્તિ

• પ્રક્રિયા:
  • સમુદ્રમાં રહેતા સજીવોના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે એકઠા થયા.
  • રેતી અને માટીના સ્તરો દ્વારા ઢંકાયા.
  • હવાની ગેરહાજરી, ઊંચું દબાણ અને ગરમીથી લાખો વર્ષોમાં પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ બન્યા.
• અવલોકન: પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુના ભંડારો પાણીના સ્તરની ઉપર હોય છે, કારણ કે તેલ અને વાયુ પાણી કરતાં હલકા હોય છે (આકૃતિ 3.4).
• ઇતિહાસ:
  • વિશ્વનો પ્રથમ તેલનો કૂવો 1859માં અમેરિકાના પેન્સિલવેનિયામાં ખોદાયો.
  • ભારતમાં 1867માં અસમના માકુમમાં તેલ કાઢવામાં આવ્યું.
  • ભારતમાં તેલના ભંડારો: અસમ, ગુજરાત, બોમ્બે હાઈ, ગોદાવરી, કૃષ્ણા નદીના તટપ્રદેશ.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પેટ્રોલિયમની ઉત્પત્તિ અને તેના ભૌગોલિક વિસ્તારો વિશે ભારતના નકશા પર ચર્ચા કરવી જોઈએ.

પેટ્રોલિયમનું શુદ્ધીકરણ (Refining of Petroleum)

• વ્યાખ્યા: પેટ્રોલિયમના વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને શુદ્ધીકરણ કહેવામાં આવે છે.
• સ્થળ: પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરી.
• ઘટકો: પેટ્રોલિયમ વાયુ, પેટ્રોલ, ડીઝલ, ઊંજણ તેલ, પેરાફિન મીણ, બિટુમીન.
• નોંધ: શુદ્ધીકરણ પ્રક્રિયા એક જટિલ રાસાયણિક પ્રક્રિયા છે, જે વિદ્યાર્થીઓને રિફાઇનરીની કામગીરી વિશે મૂળભૂત સમજ આપે છે.

પેટ્રોલિયમના ઘટકો અને તેમના ઉપયોગો

• કોષ્ટક 3.1: પેટ્રોલિયમના ઘટકો અને તેમના ઉપયોગો

  ક્રમ	પેટ્રોલિયમના ઘટકો	ઉપયોગો
  1	પ્રવાહી સ્વરૂપે પેટ્રોલિયમ વાયુ (LPG)	ઘર અને ઉદ્યોગો માટે બળતણ
  2	પેટ્રોલ	મોટરનું બળતણ, હવાઈ જહાજનું બળતણ, ડ્રાય ક્લીનિંગ માટે દ્રાવક
  3	કેરોસીન	સ્ટવ, દીવા અને જેટ પ્લેન માટે બળતણ
  4	ડીઝલ	ભારે વાહનો (ટ્રક, ટ્રેક્ટર) અને ઇલેક્ટ્રિક જનરેટર માટે બળતણ
  5	ઊંજણ તેલ	ઊંજણ માટે
  6	પેરાફિન મીણ	મલમ, મીણ, વેસેલિન બનાવવા
  7	બિટુમીન	રોડ બનાવવા, રંગરોગાન કરવા

• નોંધ: આ કોષ્ટક વિદ્યાર્થીઓને પેટ્રોલિયમના વિવિધ ઉપયોગો અને તેની ઉપયોગિતા વિશે સમજ આપે છે. દરેક ઘટકના ઉપયોગને રોજિંદા જીવન સાથે જોડીને શીખવું જોઈએ.

પેટ્રોકેમિકલ્સ

• વ્યાખ્યા: પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાંથી મળતા ઉપયોગી પદાર્થોને પેટ્રોકેમિકલ્સ કહેવામાં આવે છે.
• ઉપયોગો: ડિટર્જન્ટ, રેસાઓ (પોલિએસ્ટર, નાયલોન, એક્રિલિક), પોલિથીન, માનવસર્જિત પ્લાસ્ટિક, યુરિયા (ખાતર)નું ઉત્પાદન.
• નોંધ: પેટ્રોકેમિકલ્સ આધુનિક ઉદ્યોગોનો મહત્વનો ભાગ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આના રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગોની ચર્ચા કરવી જોઈએ.

3.3 કુદરતી વાયુ (Natural Gas)

• વર્ણન: કુદરતી વાયુ એ એક મહત્વનું અશ્મિબળતણ છે, જેને પાઇપલાઇન દ્વારા વહન કરવું સરળ છે.
• સંકોચિત કુદરતી વાયુ (CNG):
  • ઊંચા દબાણ હેઠળ સંકોચિત કરીને સંગ્રહાય છે.
  • ઉપયોગો:
    • વિદ્યુત ઉત્પાદન.
    • વાહનોમાં બળતણ તરીકે (ઓછું પ્રદૂષણ).
    • ઘર અને કારખાનાઓમાં બળતણ તરીકે.
    • રસાયણો અને ખાતરોના ઉત્પાદનમાં.
• ભંડારો: ભારતમાં ત્રિપુરા, રાજસ્થાન, મહારાષ્ટ્ર, કૃષ્ણા-ગોદાવરી નદીના મુખપ્રદેશ.
• નોંધ: CNG એક સ્વચ્છ બળતણ છે, જે પર્યાવરણને ઓછું નુકસાન કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ CNGના ઉપયોગના ફાયદાઓ અને તેની પાઇપલાઇન વ્યવસ્થા વિશે ચર્ચા કરવી જોઈએ.

4. કુદરતી સંસાધનોની મર્યાદિતતા

• પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો: કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ, જંગલો, ખનીજો.
• મર્યાદિતતાનું કારણ:
  • આ સંસાધનો લાખો વર્ષોમાં બન્યા છે, પરંતુ તેમના ભંડારો થોડા શતકો સુધી જ ચાલે તેટલા છે.
  • આ બળતણોનું દહન વાયુ પ્રદૂષણ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગનું કારણ બને છે.
• ઉપાય:
  • આ સંસાધનોનો ઉપયોગ ફક્ત આવશ્યક હોય ત્યારે જ કરવો.
  • પર્યાવરણની જાળવણી અને ગ્લોબલ વોર્મિંગનું જોખમ ઘટાડવું.
• PCRA (પેટ્રોલિયમ કન્ઝર્વેશન એન્ડ રિસર્ચ એસોસિએશન)ની સલાહ:
  1. એકધારી અને મધ્યમ ગતિથી વાહન ચલાવો.
  2. ટ્રાફિક લાઇટ અથવા રાહ જોવાની જગ્યાએ એન્જિન બંધ કરો.
  3. ટાયરમાં હવાનું દબાણ યોગ્ય રાખો.
  4. વાહનની નિયમિત જાળવણી કરો.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સંસાધનોની બચત અને પર્યાવરણ જાળવણીના મહત્વને સમજવું જોઈએ. PCRAની સલાહને રોજિંદા જીવનમાં અમલમાં મૂકવાની ચર્ચા કરવી.

5. સ્વાધ્યાય (Exercises)

1. CNG અને LPG નો બળતણ તરીકે ઉપયોગ કરવાના ફાયદા:
   • CNG: ઓછું પ્રદૂષણ, સ્વચ્છ બળતણ, પાઇપલાઇન દ્વારા વહન સરળ, વાહનો અને વિદ્યુત ઉત્પાદન માટે ઉપયોગી.
   • LPG: ઘર અને ઉદ્યોગોમાં બળતણ તરીકે ઉપયોગી, સરળ સંગ્રહ, ઓછું પ્રદૂષણ.
2. પેટ્રોલિયમનો રોડ બનાવવા માટે વપરાતો ઘટક: બિટુમીન.
3. પેટ્રોલિયમનું નિર્માણ:
   • સમુદ્રમાં રહેતા સજીવોના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે એકઠા થયા.
   • રેતી અને માટીના સ્તરો દ્વારા ઢંકાયા.
   • હવાની ગેરહાજરી, ઊંચું દબાણ અને ગરમીથી લાખો વર્ષોમાં પેટ્રોલિયમ બન્યું.
4. સાચું/ખોટું:
   • (a) અશ્મિબળતણ પ્રયોગશાળામાં બનાવી શકાય છે. (F)
   • (b) CNG એ પેટ્રોલ કરતાં વધુ પ્રદૂષક બળતણ છે. (F)
   • (c) કોક એ કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. (T)
   • (d) કોલટાર એ વિવિધ પદાર્થોનું મિશ્રણ છે. (T)
   • (e) કેરોસીન એ અશ્મિબળતણ નથી. (F)
5. અશ્મિબળતણ પુનઃઅપ્રાપ્ય હોવાનું કારણ:
   • લાખો વર્ષોમાં બન્યા, મર્યાદિત ભંડારો.
   • ઝડપથી ખૂટી જાય છે, ફરી બનાવી શકાતા નથી.
6. કોલસાની વાર્તા:
   • 300 મિલિયન વર્ષ પહેલાં ગીચ જંગલો જમીનમાં દટાયા.
   • દબાણ અને ઊંચા તાપમાને મૃત વનસ્પતિઓ કોલસામાં ફેરવાઈ.
   • આ પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઈઝેશન કહેવાય.
7. ખાલી જગ્યા પૂરો:
   • (a) કોલસો અને પેટ્રોલિયમ એ અશ્મિબળતણ છે.
   • (b) પેટ્રોલિયમના વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને શુદ્ધીકરણ કહે છે.
   • (c) વાહનો માટે ઓછું પ્રદૂષણ કરતું બળતણ CNG છે.
8. કોલસામાંથી બનતી પેદાશો:
   • કોક: સખત, છિદ્રાળુ, કાર્બનનું શુદ્ધ સ્વરૂપ; સ્ટીલ અને ધાતુ નિષ્કર્ષણમાં.
   • કોલટાર: કાળું, ઘટ્ટ પ્રવાહી; રંગો, દવાઓ, પ્લાસ્ટિક, ફિનાઈલ.
   • કોલગૅસ: ઉદ્યોગોમાં બળતણ, ગરમીના સ્ત્રોત તરીકે.
9. પેટ્રોલિયમના ઘટકોના ઉપયોગો:
   • (a) ઊંજણ માટે: ઊંજણ તેલ.
   • (b) રંગરોગાન માટે: બિટુમીન.
   • (c) રોડ બનાવવા માટે: બિટુમીન.
   • (d) ઘર અને ઉદ્યોગો માટે બળતણ: LPG.

6. વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ

1. બળતણના ભાવ: તમારા વિસ્તારમાં પેટ્રોલ, ડીઝલ, CNG, LPGના ભાવ જાણો. પેટ્રોલ પંપ અથવા ગેસ કંપનીના પ્રતિનિધિઓની મુલાકાત લઈ ભાવમાં થતી વધઘટના કારણો જાણો.
2. બળતણ બચત: ઘરમાં વાહન ચલાવતી વખતે બળતણ બચાવવાના પ્રયાસો વિશે ચર્ચા કરો.
3. ભારતનો નકશો: ભારતના નકશા પર તેલના કૂવા અને રિફાઇનરીના સ્થાનો દર્શાવો.
4. વૈકલ્પિક ઉર્જા: વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતો (જેમ કે સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા) વિશે માહિતી એકત્ર કરો.

• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિઓ વિદ્યાર્થીઓને વ્યવહારિક જ્ઞાન અને પર્યાવરણ જાગૃતિ વધારવામાં મદદ કરે છે. વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતોની ચર્ચા ભવિષ્યની ટકાઉ વિકાસની દિશામાં મહત્વની છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---