પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા 

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

પરિચય (Introduction)

• હવાનું મહત્વ:
  • પ્રકરણ 6માં શીખ્યું કે દરેક સજીવને હવાની જરૂર પડે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ જાણવું જોઈએ કે હવા જીવનનો આધાર છે, કારણ કે તે શ્વસન, દહન અને અન્ય પ્રક્રિયાઓ માટે આવશ્યક છે.
• હવાની હાજરીનો અનુભવ:
  • હવા આંખે દેખાતી નથી, પરંતુ તેની હાજરી વિવિધ રીતે અનુભવાય છે:
    • વૃક્ષનાં પાંદડાંનો અવાજ.
    • દોરી પર લહેરાતાં કપડાં.
    • પંખો ચાલુ થતાં પુસ્તકનાં પાનાં ઊડવાં.
    • પતંગનું ગતિશીલ હવા દ્વારા ઊડવું.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રોજિંદા જીવનમાં હવાની હાજરીના અન્ય ઉદાહરણો શોધવા જોઈએ, જેમ કે પવનથી ઝાડની ડાળીઓ હલવી અથવા ધૂળનું ઉડવું.
• પ્રકરણ 3ની પ્રવૃત્તિ 3:
  • રેતી અને લાકડાંના વહેરને ઉપણવાની ક્રિયા દ્વારા અલગ કરવું.
  • ગતિશીલ હવામાં આ ક્રિયા વધુ અસરકારક બને છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ હવાની ગતિશીલતાને સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરીને હવાની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.
• વાવાઝોડું:
  • પવનની ઝડપથી વૃક્ષો ઉખડી શકે છે અને ઘરનાં છાપરાં ઉડી શકે છે.
  • નોંધ: વાવાઝોડું હવાની શક્તિશાળી ગતિ દર્શાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકૃતિની શક્તિ તરીકે સમજવું જોઈએ.
• ફરકડી (આકૃતિ 11.1):
  • ગતિશીલ હવા ફરકડીને ફેરવે છે.
  • નોંધ: ફરકડી એ હવાની ગતિનું સરળ અને રમતિયાળ ઉદાહરણ છે, જે વિદ્યાર્થીઓ માટે આકર્ષક અને શૈક્ષણિક છે.

પ્રવૃત્તિ 1: ફરકડી બનાવવી

• પદ્ધતિ (આકૃતિ 11.2):
  • ફરકડીની સળી પકડીને ખુલ્લી જગ્યામાં વિવિધ દિશાઓમાં ઊભા રહો.
  • ફરકડીને આગળ-પાછળ હલાવો.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને હવાની ગતિશીલતા અને તેની અસરને વ્યવહારિક રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ ફરકડી બનાવવાની પ્રક્રિયાને નોંધપોથીમાં દોરવી જોઈએ.
• અવલોકન:
  • ફરકડી ગોળ-ગોળ ફરે છે.
  • ગતિશીલ હવા ફરકડીને ફેરવે છે.
• નિષ્કર્ષ:
  • હવાની ગતિ ફરકડીને ફેરવવા માટે જવાબદાર છે.
• પવનની દિશા સૂચવનારું સાધન (Weather Cock) (આકૃતિ 11.3):
  • હવાની ગતિની દિશા દર્શાવે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ સાધનની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ સમજવા માટે તેનું ચિત્ર દોરવું જોઈએ. આ હવાની દિશાને સમજવામાં મદદ કરે છે.

શું હવા આપણી આસપાસ બધે જ હાજર છે? (Is Air Present Everywhere Around Us?)

• સામાન્ય અવલોકન:
  • હવા આંખે દેખાતી નથી, પરંતુ તે આપણી આસપાસ બધે હાજર છે.
  • હવા પારદર્શક હોય છે, કોઈ રંગ ધરાવતી નથી.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હવાની પારદર્શકતા અને તેની સર્વવ્યાપક હાજરીને રોજિંદા અનુભવો (જેમ કે શ્વાસ લેવો) સાથે જોડવી જોઈએ.
• પ્રવૃત્તિ 2: ખાલી બોટલનું અવલોકન:
  • સાધનો:
    • કાચની ખાલી ખુલ્લી બોટલ.
    • પાણી ભરેલું પાત્ર.
  • પદ્ધતિ (આકૃતિ 11.4):
    • ખાલી બોટલ લો અને તેને ઊંધી કરો.
    • બોટલના ખુલ્લા મુખને પાણી ભરેલા પાત્રમાં ડુબાડો.
    • બોટલને સહેજ ત્રાંસી કરો.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓએ પાણીના પાત્રમાં બોટલ ડુબાડતી વખતે સાવચેતી રાખવી.
  • અવલોકન:
    • શરૂઆતમાં પાણી બોટલમાં દાખલ થતું નથી.
    • ત્રાંસી કરતાં પરપોટા બહાર નીકળે છે અને બુડબુડ જેવો અવાજ સંભળાય છે.
    • પાણી બોટલમાં દાખલ થાય છે.
  • નિષ્કર્ષ:
    • બોટલ હવાથી ભરેલી હતી, જે પરપોટા સ્વરૂપે બહાર નીકળી.
    • હવા જગ્યા રોકે છે, જેના કારણે શરૂઆતમાં પાણી બોટલમાં દાખલ ન થયું.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ હવાની હાજરી અને તેની જગ્યા રોકવાની ગુણધર્મને સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 11.4 દોરીને નોંધપોથીમાં નોંધ લેવી જોઈએ.
• વાતાવરણ (Atmosphere):
  • પૃથ્વી હવાના પાતળા આવરણથી ઘેરાયેલી છે, જેને વાતાવરણ કહે છે.
  • વાતાવરણ પૃથ્વીની સપાટીથી ઘણા કિલોમીટર ઊંચે સુધી વિસ્તરેલું છે.
  • ઊંચાઈ વધવા સાથે હવાનું પ્રમાણ ઘટે છે.
  • પર્વતારોહકો (આકૃતિ 11.5):
    • ઊંચા પર્વતો પર ઓછી હવા હોવાથી ઑક્સિજન સિલિન્ડરનો ઉપયોગ કરે છે.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વાતાવરણની ઊંચાઈ અને હવાના ઘટતા દબાણની અસરને સમજવા માટે પર્વતારોહણના ઉદાહરણોનો અભ્યાસ કરવો જોઈએ.

હવા શાની બનેલી છે? (What is Air Made-Up of?)

• ઐતિહાસિક દૃષ્ટિકોણ:
  • અઢારમી સદી સુધી હવાને એક પદાર્થ માનવામાં આવતું હતું.
  • પ્રયોગોએ સાબિત કર્યું કે હવા ઘણા વાયુઓનું મિશ્રણ છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હવાના બંધારણની શોધનો ઇતિહાસ સમજવા માટે વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોની નોંધ લેવી જોઈએ.
• હવાના મુખ્ય ઘટકો:
  • પાણીની વરાળ:
    • હવામાં પાણીની બાષ્પ હોય છે, જે ઠંડી સપાટી પર સંઘનન થઈ ટીપાં બનાવે છે.
    • જળચક્ર માટે પાણીની વરાળ મહત્ત્વની છે.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકરણ 5માં શીખેલા જળચક્ર સાથે આ બાબતને જોડવી જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, ઠંડા ગ્લાસ પર પાણીના ટીપાંનું નિર્માણ.
  • ઑક્સિજન:
    • પ્રવૃત્તિ 3: મીણબત્તીનું દહન:
      • સાધનો:
        • બે સમાન લંબાઈની મીણબત્તી.
        • કાચનો પ્યાલો.
        • ટેબલ.
      • પદ્ધતિ:
        • બે મીણબત્તી સળગાવો.
        • એક મીણબત્તી પર કાચનો પ્યાલો ઊંધો કરી ઢાંકો.
        • બંને મીણબત્તીનું અવલોકન કરો.
        • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી, કારણ કે મીણબત્તીનું દહન આગનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
      • અવલોકન:
        • ઢાંકેલી મીણબત્તી થોડા સમયમાં ઓલવાઈ જાય છે.
        • ખુલ્લી મીણબત્તી સળગતી રહે છે.
      • નિષ્કર્ષ:
        • ઑક્સિજન દહન માટે જરૂરી છે.
        • કાચના પ્યાલામાં ઑક્સિજન મર્યાદિત હોવાથી મીણબત્તી બુઝાઈ.
        • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ઑક્સિજનની દહનમાં ભૂમિકા સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ દોરીને નોંધપોથીમાં નોંધ લેવી જોઈએ.
  • નાઇટ્રોજન:
    • હવાનો મોટો ભાગ (લગભગ 78%) નાઇટ્રોજન છે.
    • નાઇટ્રોજન દહનમાં મદદ કરતો નથી.
    • પ્રવૃત્તિ 3માં બુઝાયેલી મીણબત્તી પછી પણ કાચની બોટલમાં નાઇટ્રોજનની હાજરી હતી.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નાઇટ્રોજનની નિષ્ક્રિય પ્રકૃતિ અને તેના ઉચ્ચ પ્રમાણને સમજવું જોઈએ, જે હવાના બંધારણનો મુખ્ય ભાગ છે.
  • કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ:
    • હવાનો નાનો ભાગ (લગભગ 0.04%) કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ છે.
    • શ્વસન અને દહન દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
    • બંધ ઓરડામાં વધુ કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ ગભરામણનું કારણ બને છે.
    • સલાહ: સૂકાં પાંદડાં અને પાકનો કચરો સળગાવવો નહીં, કારણ કે તે વાતાવરણને પ્રદૂષિત કરે છે.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ કાર્બન ડાયૉક્સાઈડના પર્યાવરણીય પ્રભાવ અને તેના ઓછા પ્રમાણ હોવા છતાં તેની મહત્ત્વની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.
  • ધૂળ અને ધુમાડો:
    • ધુમાડો:
      • બળતણના દહનથી ઉત્પન્ન થાય છે.
      • વાયુઓ અને ધૂળના રજકણો ધરાવે છે, જે નુકસાનકારક હોય છે.
      • ફેક્ટરીઓમાં લાંબી ચીમનીઓ ધુમાડાને દૂર લઈ જાય છે.
      • નોંધ: ધુમાડો પર્યાવરણ અને આરોગ્ય માટે નુકસાનકારક છે. વિદ્યાર્થીઓએ ચીમનીઓની ભૂમિકા અને પ્રદૂષણ ઘટાડવાના પ્રયાસો સમજવા જોઈએ.
    • ધૂળ:
      • હવામાં હંમેશાં ધૂળના રજકણો હાજર હોય છે.
      • પ્રવૃત્તિ 4: ધૂળના રજકણોનું અવલોકન:
        • પદ્ધતિ (આકૃતિ 11.7):
          • ઉજાસવાળા ઓરડામાં બારી-બારણાં બંધ કરો.
          • સૂર્યપ્રકાશની તિરાડ દ્વારા પુંજને અવલોકન કરો.
        • અવલોકન:
          • સૂર્યપ્રકાશના પુંજમાં સૂક્ષ્મ ચળકતા રજકણો ગતિ કરતા દેખાય છે.
        • નિષ્કર્ષ:
          • હવામાં ધૂળના રજકણો હાજર હોય છે.
          • શિયાળામાં વૃક્ષોમાંથી આવતા સૂર્યપ્રકાશના પુંજમાં પણ રજકણો દેખાય છે.
        • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ હવામાં ધૂળની હાજરીને સરળ રીતે દર્શાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 11.7 દોરીને નોંધ લેવી જોઈએ.
      • નાકનું રક્ષણ:
        • નાકના સૂક્ષ્મ વાળ અને શ્લેષ્મ ધૂળના રજકણોને શ્વસનતંત્રમાં જતા અટકાવે છે.
        • મોંથી શ્વાસ લેવાથી નુકસાનકારક રજકણો શરીરમાં દાખલ થઈ શકે છે.
        • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નાક દ્વારા શ્વાસ લેવાનું મહત્વ અને તેની આરોગ્ય પરની અસર સમજવી જોઈએ.
• હવાનું બંધારણ (આકૃતિ 11.9):
  • નાઇટ્રોજન (~78%) અને ઑક્સિજન (~21%) હવાનો 99% ભાગ રોકે છે.
  • બાકી 1%માં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, અન્ય વાયુઓ, અને પાણીની વરાળ.
  • વિવિધ સ્થળોએ હવાનું બંધારણ બદલાઈ શકે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હવાના બંધારણનું પાઈ ચાર્ટ દોરીને દરેક ઘટકનું પ્રમાણ દર્શાવવું જોઈએ, જે દ્રશ્ય રીતે સમજવામાં મદદ કરશે.

પાણી અને જમીનમાં રહેતાં પ્રાણીઓ તથા વનસ્પતિને ઑક્સિજન કઈ રીતે ઉપલબ્ધ થાય છે? (How Does Oxygen Become Available to Animals and Plants Living in Water and Soil?)

• પાણીમાં ઑક્સિજન:
  • પ્રવૃત્તિ 5: પાણીમાં ઓગળેલી હવા:
    • સાધનો:
      • કાચ/ધાતુનું પાત્ર.
      • પાણી.
      • ત્રિપાઈ.
    • પદ્ધતિ (આકૃતિ 11.10):
      • પાત્રમાં પાણી ગરમ કરો.
      • ઉકળે તે પહેલાં પાત્રની અંદરની સપાટી જુઓ.
      • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી, કારણ કે ગરમ પાણીનો ઉપયોગ જોખમી હોઈ શકે છે.
    • અવલોકન:
      • પાણીમાંથી પરપોટા નીકળે છે.
    • નિષ્કર્ષ:
      • પાણીમાં ઓગળેલી હવા ગરમ થતાં પરપોટા સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે.
      • જળચર પ્રાણીઓ આ ઓગળેલા ઑક્સિજનનો શ્વસન માટે ઉપયોગ કરે છે.
      • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પાણીમાં હવાની દ્રાવ્યતા સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 11.10 દોરીને નોંધ લેવી જોઈએ.
• જમીનમાં ઑક્સિજન:
  • પ્રવૃત્તિ 6: માટીમાં હવાની હાજરી:
    • સાધનો:
      • સૂકી માટીના ઢેફાં.
      • બીકર/પ્યાલો.
      • પાણી.
    • પદ્ધતિ (આકૃતિ 11.11):
      • માટીના ઢેફાંમાં પાણી રેડો.
      • પરપોટાનું અવલોકન કરો.
      • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ સરળ અને સુરક્ષિત છે, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓએ માટીના ઢેફાં નાના રાખવા જોઈએ જેથી પરપોટા સ્પષ્ટ દેખાય.
    • અવલોકન:
      • માટીમાંથી પરપોટા નીકળે છે.
    • નિષ્કર્ષ:
      • માટીમાં હવા હાજર હોય છે, જે પાણી રેડતાં પરપોટા સ્વરૂપે બહાર નીકળે છે.
      • જમીનમાં રહેતા સજીવો અને વનસ્પતિનાં મૂળ આ હવામાંથી ઑક્સિજન લે છે.
      • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ જમીનમાં હવાની હાજરીને સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 11.11 દોરવી જોઈએ.
  • જમીનમાં હવાનું પરિભ્રમણ:
    • પ્રાણીઓ દ્વારા બનાવેલા દર અને છિદ્રો હવાને અંદર-બહાર જવા દે છે.
    • ભારે વરસાદમાં પાણી જમીનની જગ્યા ભરી દે છે, જેના કારણે અળસિયા જેવા પ્રાણીઓ બહાર આવે છે.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ભારે વરસાદ દરમિયાન અળસિયાનું બહાર આવવું જેવા ઉદાહરણોનું નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, જે જમીનમાં હવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

વાતાવરણમાં ઑક્સિજનનું કેવી રીતે પુનઃ ઉમેરણ થાય છે? (How is the Oxygen in the Atmosphere Replaced?)

• પ્રકાશસંશ્લેષણ (પ્રકરણ 4):
  • વનસ્પતિ પોતાનો ખોરાક બનાવે છે અને ઑક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે.
  • વનસ્પતિ શ્વસનમાં ઑક્સિજન વાપરે છે, પરંતુ વધુ ઉત્પાદન કરે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાને પ્રકરણ 4 સાથે જોડીને સમજવું જોઈએ, જે ઑક્સિજન ઉત્પાદનનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
• વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનું પરસ્પરાવલંબન:
  • પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજન વાપરે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે.
  • વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાપરે છે અને ઑક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે.
  • આ પ્રક્રિયા વાતાવરણમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનું સંતુલન જાળવે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ પરસ્પરાવલંબનને ચિત્ર દ્વારા સમજવું જોઈએ, જેમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનું ચક્ર દર્શાવાય.
• હવાનું મહત્ત્વ:
  • પૃથ્વી પર જીવન માટે હવા આવશ્યક છે.
  • પવનચક્કી (આકૃતિ 11.12):
    • પવનથી ફરે છે.
    • ટ્યૂબવેલમાંથી પાણી ખેંચવા, અનાજ દળવા, અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે ઉપયોગી.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પવનચક્કીની રચના અને તેના ઉપયોગોનું નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ, જે હવાની ઊર્જાનો વ્યવહારિક ઉપયોગ દર્શાવે છે.
  • અન્ય ઉપયોગો:
    • સઢવાળી હોડી, ગ્લાઈડર્સ, પેરાશૂટ, અને વિમાનની ગતિ.
    • પક્ષીઓ, ચામાચીડિયાં, અને કીટકોનું ઉડ્ડયન.
    • વનસ્પતિના બીજ અને પરાગરજનું ફેલાવણું.
    • જળચક્રમાં મહત્ત્વનો ભાગ.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હવાના આ ઉપયોગોના ઉદાહરણો રોજિંદા જીવનમાં શોધવા જોઈએ, જેમ કે પતંગ ઉડાવવું અથવા પરાગરજનું ફેલાવણું.

પારિભાષિક શબ્દો (Terminology)

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
વાતાવરણ	Atmosphere
કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ	Carbon Dioxide
હવાનું બંધારણ	Composition of Air
ઑક્સિજન	Oxygen
નાઇટ્રોજન	Nitrogen
ધુમાડો	Smoke
પવનચક્કી	Windmill

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દો યાદ રાખવા જોઈએ અને તેનો ઉપયોગ પ્રવૃત્તિઓ અને ચર્ચાઓમાં કરવો જોઈએ.

સારાંશ (Summary)

• હવા દરેક જગ્યાએ હાજર છે, આંખે દેખાતી નથી પણ અનુભવાય છે.
• ગતિશીલ હવા પવન તરીકે ઓળખાય છે.
• હવા જગ્યા રોકે છે.
• પાણી અને જમીનમાં હવા હાજર હોય છે.
• હવા નાઇટ્રોજન (~78%), ઑક્સિજન (~21%), કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, પાણીની વરાળ, અને અન્ય વાયુઓનું મિશ્રણ છે.
• ઑક્સિજન દહન અને શ્વસન માટે જરૂરી છે.
• વાતાવરણ પૃથ્વીનું હવાનું આવરણ છે, જે જીવન માટે આવશ્યક છે.
• જળચર પ્રાણીઓ પાણીમાં ઓગળેલા ઑક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે.
• વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડની આપ-લે દ્વારા વાતાવરણનું સંતુલન જાળવે છે.
• નોંધ: આ સારાંશ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકરણના મુખ્ય વિચારોની સમીક્ષા કરવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ બિંદુઓનું પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ.

સ્વાધ્યાય (Exercises)

1. હવાનું બંધારણ શું છે?
   • હવા નાઇટ્રોજન (~78%), ઑક્સિજન (~21%), કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ (~0.04%), પાણીની વરાળ, અન્ય વાયુઓ, અને ધૂળના રજકણોનું મિશ્રણ છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ જવાબને પાઈ ચાર્ટ સાથે સમજવું જોઈએ.
2. વાતાવરણનો કયો વાયુ શ્વસન માટે જરૂરી છે?
   • ઑક્સિજન.
   • નોંધ: ઑક્સિજનનું શ્વસનમાં મહત્વ સમજવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ શ્વસન પ્રક્રિયાનું પુનરાવર્તન કરવું.
3. દહન માટે હવા જરૂરી છે તે તમે કઈ રીતે સાબિત કરશો?
   • પ્રવૃત્તિ 3: એક મીણબત્તીને કાચના પ્યાલાથી ઢાંકવાથી તે ઓલવાઈ જાય છે, કારણ કે ઑક્સિજન મર્યાદિત હોય છે, જ્યારે ખુલ્લી મીણબત્તી સળગતી રહે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિનું ચિત્ર દોરીને જવાબ લખવો જોઈએ.
4. પાણીમાં હવા દ્રાવ્ય હોય છે તે તમે કઈ રીતે દર્શાવશો?
   • પ્રવૃત્તિ 5: પાણી ગરમ કરતાં પરપોટા નીકળે છે, જે ઓગળેલી હવાની હાજરી દર્શાવે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિનું નિરીક્ષણ નોંધપોથીમાં લખવું જોઈએ.
5. શા માટે રૂનું પૂમડું પાણીમાં સંકોચાય છે?
   • રૂના પૂમડામાં હવા હોય છે, જે પાણીમાં દબાણથી સંકોચાય છે અને હવા બહાર નીકળે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રશ્નને પ્રવૃત્તિ 2 સાથે જોડીને સમજવું જોઈએ.
6. પૃથ્વીની આજુબાજુના હવાના સ્તરને __________ કહે છે.
   • વાતાવરણ.
7. લીલી વનસ્પતિ તેમનો ખોરાક બનાવવા હવાના __________ ઘટકનો ઉપયોગ કરે છે.
   • કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ.
8. હવાની હાજરીને લીધે શક્ય હોય તેવી પાંચ પ્રવૃત્તિઓની યાદી કરો.
   • પવનચક્કી દ્વારા પાણી ખેંચવું અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવી.
   • સઢવાળી હોડીની ગતિ.
   • પક્ષીઓ, ચામાચીડિયાં, અને કીટકોનું ઉડ્ડયન.
   • વનસ્પતિના બીજ અને પરાગરજનું ફેલાવણું.
   • જળચક્રમાં ભાગ ભજવવો.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ ઉદાહરણોને રોજિંદા જીવન સાથે જોડવા જોઈએ.
9. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ કઈ રીતે વાતાવરણમાં વાયુઓની આપ-લે માટે એકબીજાને મદદ કરે છે?
   • વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાપરે છે અને ઑક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે.
   • પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજન વાપરે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ ઉત્પન્ન કરે છે.
   • આ પરસ્પરાવલંબન વાતાવરણમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનું સંતુલન જાળવે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ ચક્રને ચિત્ર દ્વારા સમજવું જોઈએ.

સૂચિત પ્રૉજેક્ટ અને પ્રવૃત્તિઓ (Suggested Projects and Activities)

1. ધૂળના પ્રમાણનું અવલોકન:
   • પદ્ધતિ:
     • ખુલ્લા વિસ્તાર તરફ મુખ ધરાવતી સ્વચ્છ કાચની બારી પર કાગળની લંબચોરસ પટ્ટી લગાવો.
     • થોડા દિવસ પછી પટ્ટી હટાવો.
     • કાગળથી ઢંકાયેલા કાચ અને બારીના બાકીના કાચની તુલના કરો.
   • નિષ્કર્ષ:
     • દર મહિને પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરી વર્ષના જુદા-જુદા સમયે હવામાં ધૂળનું પ્રમાણ જાણી શકાય.
     • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણની સમજણ આપે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધપોથીમાં પરિણામો લખવા જોઈએ.
2. વૃક્ષોના પાંદડા પર ધૂળનું અવલોકન:
   • પદ્ધતિ:
     • રસ્તાના કિનારે અને શાળાના મેદાન/બગીચામાં વૃક્ષોના પાંદડા પર ધૂળનું અવલોકન કરો.
     • રોડના કિનારે અને બગીચાના વૃક્ષોના પાંદડા પર ધૂળની તુલના કરો.
     • ગામ/શહેરના નકશા પર ધૂળનો થર જામેલા વિસ્તારોને અંકિત કરો.
   • નિષ્કર્ષ:
     • રોડના કિનારે વધુ ધૂળ જોવા મળે છે, કારણ કે વાહનોની હિલચાલથી ધૂળ ઉડે છે.
     • પરિણામોનો સારાંશ તૈયાર કરી વર્તમાનપત્રોમાં અહેવાલ આપી શકાય.
     • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણીય નિરીક્ષણ અને ડેટા સંગ્રહની કુશળતા શીખવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નકશા પર ચિહ્નિત વિસ્તારોનું ચિત્ર દોરવું જોઈએ.

વધારાની નોંધો (Additional Notes for Students)

• હવાનું મહત્વ: હવા પૃથ્વી પર જીવનનો આધાર છે. વિદ્યાર્થીઓએ હવાના વિવિધ ઉપયોગો, જેમ કે શ્વસન, દહન, અને પવનચક્કીના ઉપયોગો, રોજિંદા જીવનમાં નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.
• સલામતી: મીણબત્તીની પ્રવૃત્તિ (પ્રવૃત્તિ 3) અને પાણી ગરમ કરવાની પ્રવૃત્તિ (પ્રવૃત્તિ 5) શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ, કારણ કે આમાં આગ અને ગરમ પાણીનું જોખમ હોઈ શકે છે.
• આકૃતિઓનું મહત્વ: આ પ્રકરણમાં આપેલી આકૃતિઓ (11.1 થી 11.12) ને નોંધપોથીમાં દોરીને સમજવી જોઈએ, કારણ કે તે હવાની હાજરી, બંધારણ, અને ઉપયોગોને દ્રશ્ય રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.
• પ્રવૃત્તિઓનું પુનરાવર્તન: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક પ્રવૃત્તિને વર્ગમાં કે ઘરે (શિક્ષકની સૂચના મુજબ) પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ, જેથી હવાના ગુણધર્મોની વ્યવહારિક સમજણ મળે.
• પર્યાવરણીય જાગૃતિ: ધૂળ અને ધુમાડાની પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓએ હવાના પ્રદૂષણ અને તેની આરોગ્ય પરની અસરો વિશે જાગૃત થવું જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, ફેક્ટરીઓના ધુમાડા અને વાહનોના પ્રદૂષણની ચર્ચા કરવી.

આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને હવાની હાજરી, બંધારણ, અને તેના જીવનમાં મહત્ત્વની મૂળભૂત સમજણ આપે છે, જે આગળના વિજ્ઞાનના અભ્યાસ અને પર્યાવરણીય જાગૃતિ માટે મહત્વનો આધાર બનશે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---