પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

August 03, 2025

પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

10.0 પરિચય (Introduction)

પૃષ્ઠભૂમિ:
- પહેલી અને બૂઝો નકામા કચરાના ઢગલાઓવાળી જગ્યાએ ગયા, જ્યાં ક્રેન લોખંડનો કચરો ઉપાડતી હતી.
  - અવલોકન:
    - ક્રેનના છેડે બ્લૉક લોખંડના કચરાને આકર્ષતો હતો (આકૃતિ 10.1).
    - આ બ્લૉક ચુંબક હોવું જોઈએ, જે લોખંડને વીણી લેતું હતું.
- નોંધ: આ ઘટના ચુંબકના આકર્ષણના ગુણધર્મને સમજવા માટે રસપ્રદ ઉદાહરણ છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે ચુંબક ફક્ત ચોક્કસ પદાર્થોને જ આકર્ષે છે.
ચુંબકનો રોજિંદા ઉપયોગ:
- રેફ્રિજરેટરના દરવાજા પર સ્ટિકર્સ, પિન-હૉલ્ડરમાં પિન, કંપાસપેટીનું ઢાંકણ ચુંબકના ગુણધર્મથી કાર્ય કરે છે (આકૃતિ 10.2).
- પ્રવૃત્તિ: આવી વસ્તુઓમાં છુપાયેલા ચુંબક શોધો.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ઘરમાં અથવા શાળામાં ચુંબકનો ઉપયોગ થતો હોય તેવી વસ્તુઓ શોધવી જોઈએ, જેમ કે દરવાજાના લૉક, બૅગની ચેન વગેરે. આનાથી ચુંબકના વ્યવહારિક ઉપયોગની સમજ વધશે.

10.1 ચુંબકો કઈ રીતે શોધાયાં (Discovery of Magnets)

મેગિનિસની વાર્તા:
- પ્રાચીન ગ્રીસમાં મેગિનિસ નામનો ભરવાડ ઘેટાં ચરાવતો હતો.
- તેની લાકડીના લોખંડના ટુકડા પર ખડક આકર્ષાયો (આકૃતિ 10.3).
- આ ખડક મૅગ્નેટાઈટ (લોખંડ ધરાવતો કુદરતી ચુંબક) હતો.
- નોંધ: આ વાર્તા ચુંબકની શોધનો ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય આપે છે. મૅગ્નેટાઈટ એ લોખંડનું ઓક્સાઈડ (Fe₃O₄) છે, જે કુદરતી રીતે ચુંબકીય ગુણધર્મ ધરાવે છે.
નામકરણ:
- મૅગ્નેટાઈટનું નામ મેગિનિસ અથવા મૅગ્નેશિયા પ્રદેશ પરથી પડ્યું હોઈ શકે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નામકરણની પ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ, કે કેવી રીતે વૈજ્ઞાનિક શોધોના નામ ઘટનાઓ અથવા સ્થળો પરથી પડે છે.
ચુંબકની શોધ:
- કુદરતી ચુંબક લોખંડને આકર્ષે છે.
- પાછળથી લોખંડમાંથી કૃત્રિમ ચુંબક બનાવવાની રીત શોધાઈ.
- નોંધ: કૃત્રિમ ચુંબકોની શોધે ચુંબકના ઉપયોગને વધુ વ્યાપક બનાવ્યો, જે આધુનિક ટેકનોલોજીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
કૃત્રિમ ચુંબકના આકાર (આકૃતિ 10.4):
- ગજિયો ચુંબક (Bar Magnet).
- ઘોડાની નાળ આકારનું ચુંબક (Horseshoe Magnet).
- નળાકાર ચુંબક (Cylindrical Magnet).
- ગોળાકાર છેડાવાળું ચુંબક (Ball-ended Magnet).
- નોંધ: વિવિધ આકારના ચુંબકોનો ઉપયોગ તેમના ઉપયોગના આધારે થાય છે, દા.ત. ઘોડાની નાળ ચુંબક મજબૂત આકર્ષણ માટે વપરાય છે.

પ્રવૃત્તિ 1: ચુંબકનું આકર્ષણ

સાધનો:
- પ્લાસ્ટિક/કાગળનો કપ, ક્લેમ્પ, સ્ટૅન્ડ, ચુંબક, લોખંડની ક્લિપ, દોરો, કાગળ.
પદ્ધતિ (આકૃતિ 10.5):
- કપને સ્ટૅન્ડ પર લગાવો, અંદર ચુંબક મૂકી કાગળથી ઢાંકો.
- લોખંડની ક્લિપને દોરાથી બાંધી કપના તળિયે નજીક લાવો.
અવલોકન:
- ક્લિપ હવામાં અધ્ધર રહે છે, ચુંબક દ્વારા આકર્ષાય છે.
નિષ્કર્ષ:
- ચુંબક લોખંડને આકર્ષે છે, આધાર વિના હવામાં લટકાવી શકે છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ચુંબકના આકર્ષણના ગુણધર્મને દર્શાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે ચુંબક બિનચુંબકીય પદાર્થો (જેમ કે કાગળ)ને આકર્ષતું નથી.

10.2 ચુંબકીય અને બિનચુંબકીય પદાર્થો (Magnetic and Non-magnetic Materials)

પ્રવૃત્તિ 2: મેગ્નિસ વૉક:

સાધનો:
- હૉકી-સ્ટિક/ચાલવાની લાકડી/ક્રિકેટ સ્ટમ્પ, ચુંબક, ગુંદર/ટેપ, રોજિંદા ઉપયોગની વસ્તુઓ.
પદ્ધતિ:
- લાકડીના છેડે ચુંબક લગાવો.
- શાળાના મેદાનમાં અથવા વર્ગખંડમાં વસ્તુઓ ચકાસો.
- ચુંબકથી આકર્ષાતી વસ્તુઓ નોંધો (કોષ્ટક 10.1).

કોષ્ટક 10.1: ચુંબક તરફ આકર્ષાતી વસ્તુઓ:

વસ્તુનું નામ	પદાર્થ	ચુંબક વડે આકર્ષણ (હા/ના)
લોખંડનો ગોળો	લોખંડ	હા
માપપટ્ટી	પ્લાસ્ટિક	ના
બૂટ	ચામડું	ના

અવલોકન:
- ચુંબક લોખંડ, નિકલ, કોબાલ્ટ જેવા પદાર્થોને આકર્ષે છે (ચુંબકીય પદાર્થો).
- પ્લાસ્ટિક, ચામડું, કાગળ, લાકડું, કાચ ચુંબક તરફ આકર્ષાતા નથી (બિનચુંબકીય પદાર્થો).
નિષ્કર્ષ:
- ચુંબકીય પદાર્થો: લોખંડ, નિકલ, કોબાલ્ટ.
- બિનચુંબકીય પદાર્થો: પ્લાસ્ટિક, ચામડું, લાકડું, કાચ, માટી.
પ્રશ્ન:
- દરજીની સોય શોધવા માટે ચુંબકનો ઉપયોગ કરી શકાય, કારણ કે સોય લોખંડની હોય છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને ચુંબકીય અને બિનચુંબકીય પદાર્થો વચ્ચેનો તફાવત સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે માત્ર ફેરોમેગ્નેટિક પદાર્થો (લોખંડ, નિકલ, કોબાલ્ટ) ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે.

પ્રવૃત્તિ 3: રેતી/માટીમાં લોખંડની રજ:
- પદ્ધતિ:
  - ચુંબકને રેતી/માટીમાં ઘસો, બહાર ખેંચો અને ચોંટેલા કણો અવલોકન કરો.
  - ચુંબકને હલાવી રેતી/માટી દૂર કરો, બાકી રહેલા કણો લોખંડની રજ હોઈ શકે.
- કોષ્ટક 10.2: માટીમાં ઘસેલું ચુંબક:
  
  સ્થળનું નામ લોખંડની રજ (ઘણી/થોડી/નહીં)
  
  સોસાયટી
- નિષ્કર્ષ:
  - રેતી/માટીમાં લોખંડની રજ હોય તો ચુંબક તેને આકર્ષે છે.
  - વિવિધ સ્થળોની માટીમાં લોખંડની રજનું પ્રમાણ જાણી શકાય.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ચુંબકનો ઉપયોગ લોખંડના કણો શોધવા માટે કેવી રીતે થઈ શકે તે દર્શાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ વિવિધ સ્થળોની માટીનું પરીક્ષણ કરીને તેમાં લોખંડની હાજરી શોધવી જોઈએ.

સ્થળનું નામ	લોખંડની રજ (ઘણી/થોડી/નહીં)
સોસાયટી

10.3 ચુંબકના ધ્રુવો (Poles of Magnet)

પ્રવૃત્તિ 4: લોખંડની રજનું આકર્ષણ:
- પદ્ધતિ:
  - કાગળ પર લોખંડની રજ પાથરો, ગજિયો ચુંબક મૂકો (આકૃતિ 10.7).
  - રજનું આકર્ષણ અવલોકન કરો, ચુંબકના વિવિધ ભાગો પર રજની માત્રા નોંધો.
  - પિન/લોખંડની ખીલીઓથી પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન કરો.
- અવલોકન:
  - લોખંડની રજ ચુંબકના બંને છેડા (ધ્રુવો) પાસે વધુ ચોંટે છે (આકૃતિ 10.6).
  - ચુંબકના મધ્ય ભાગમાં ઓછી રજ ચોંટે છે.
- નિષ્કર્ષ:
  - ચુંબકના ધ્રુવો (ઉત્તર અને દક્ષિણ) તેના છેડે હોય છે, જ્યાં આકર્ષણ મહત્તમ હોય છે.
  - વિવિધ આકારના ચુંબકો (આકૃતિ 10.4)ના ધ્રુવો રજના આકર્ષણથી ઓળખી શકાય.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ચુંબકના ધ્રુવોની સ્થિતિ અને તેની આકર્ષણ શક્તિની સમજ આપે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે ધ્રુવો ચુંબકના છેડે હોય છે અને તેની મધ્યમાં આકર્ષણ નબળું હોય છે.
કોયડો:
- બે એકસરખી લોખંડની પટ્ટીઓમાંથી ચુંબક ઓળખવા:
  - એક પટ્ટીને લોખંડની રજ/પિન પાસે લઈ જાઓ.
  - જે પટ્ટી રજ/પિનને આકર્ષે તે ચુંબક છે.
- નોંધ: આ કોયડો વિદ્યાર્થીઓની વિચારશક્તિ અને ચુંબકના ગુણધર્મોની સમજને પરીક્ષે છે.

10.4 દિશાઓની શોધ (Finding Directions)

ઐતિહાસિક ઉપયોગ:
- ચીનના બાદશાહ હોઆંગ-ટાઈના રથ પર પૂતળું હતું, જેનો હાથ દક્ષિણ દિશા દર્શાવતો (આકૃતિ 10.8).
- મુસાફરો કુદરતી ચુંબક લટકાવી દિશાઓ જાણતા.
- નોંધ: આ ઐતિહાસિક ઉદાહરણ ચુંબકના દિશાસૂચક ગુણધર્મનો પ્રાચીન ઉપયોગ દર્શાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે આ ગુણધર્મે નેવિગેશનમાં ક્રાંતિ લાવી.
પ્રવૃત્તિ 5: દિશાસૂચક ચુંબક:
- સાધનો: ગજિયો ચુંબક, દોરો, લાકડાનું સ્ટૅન્ડ.
- પદ્ધતિ (આકૃતિ 10.9):
  - ચુંબકની મધ્યમાં દોરો બાંધી મુક્ત રીતે લટકાવો.
  - ચુંબક સ્થિર થાય ત્યારે તેના છેડાની સ્થિતિ જમીન પર નોંધો.
  - ચુંબકને ધક્કો મારી ફરીથી સ્થિર થવા દો, દિશા નોંધો.
- અવલોકન:
  - ચુંબક હંમેશાં ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર થાય છે.
  - લોખંડની પટ્ટી/પ્લાસ્ટિક/લાકડું આ રીતે દિશા દર્શાવતા નથી.
- નિષ્કર્ષ:
  - ચુંબકનો ઉત્તર ધ્રુવ (N) ઉત્તર તરફ અને દક્ષિણ ધ્રુવ (S) દક્ષિણ તરફ નિર્દેશ કરે છે.
  - સૂર્યની ઉગવાની દિશા (પૂર્વ)થી ઉત્તર-દક્ષિણ ઓળખી શકાય.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ચુંબકના દિશાસૂચક ગુણધર્મને સમજવામાં મદદ કરે છે, જે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે સંબંધિત છે.
હોકાયંત્ર (Compass):
- રચના (આકૃતિ 10.10):
  - કાચથી ઢંકાયેલું બૉક્સ, ચુંબકીય સોય ધરી પર મુક્ત ફરે છે.
  - ચંદો (dial) પર દિશાઓ અંકિત હોય છે.
- ઉપયોગ:
  - સોય સ્થિર થાય ત્યારે ઉત્તર-દક્ષિણ દર્શાવે.
  - ચંદો ફેરવી દિશાઓ ગોઠવાય, ઉત્તર ધ્રુવ જુદા રંગથી ઓળખાય.
- નોંધ: હોકાયંત્ર એ ચુંબકના દિશાસૂચક ગુણધર્મનું વ્યવહારિક ઉદાહરણ છે. વિદ્યાર્થીઓએ હોકાયંત્રનો ઉપયોગ કરીને દિશાઓ નિર્ધારણની પ્રેક્ટિસ કરવી જોઈએ.

10.5 તમારું પોતાનું ચુંબક બનાવો (Make Your Own Magnet)

પ્રવૃત્તિ 4: ચુંબક બનાવવું:
- સાધનો: લોખંડનો લંબચોરસ ટુકડો, ગજિયો ચુંબક, પિન/લોખંડની રજ.
- પદ્ધતિ (આકૃતિ 10.11):
  - લોખંડના ટુકડા પર ચુંબકના એક ધ્રુવને એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી ઘસો.
  - ચુંબકને ઊંચકી, શરૂઆતના છેડે પાછો લાવો, એક જ દિશામાં 30-40 વખત ઘસો.
  - લોખંડના ટુકડાને પિન/રજ પાસે લઈ જઈ ચુંબક બન્યો છે કે નહીં તપાસો.
- અવલોકન:
  - લોખંડનો ટુકડો ચુંબક બની પિન/રજને આકર્ષે છે.
- નિષ્કર્ષ:
  - લોખંડની ખીલી, સોય, બ્લેડ પણ આ રીતે ચુંબક બની શકે.
  - ઘસવાની દિશા અને ધ્રુવ બદલાવો નહીં.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ચુંબકીયકરણ (Magnetization) ની પ્રક્રિયા સમજાવે છે, જેમાં લોખંડના અણુઓની ગોઠવણી ચુંબકીય ક્ષેત્ર દ્વારા થાય છે.
પ્રવૃત્તિ 6: હોકાયંત્ર બનાવવું:
- સાધનો: લોખંડની સોય, ગજિયો ચુંબક, બૂચ/સ્પોન્જ, પાણીનો ટમ્બલર.
- પદ્ધતિ (આકૃતિ 10.12):
  - સોયને ચુંબક વડે ચુંબકીય બનાવો.
  - સોયને બૂચ/સ્પોન્જમાંથી પસાર કરી પાણીમાં તરતી મૂકો.
  - સોય પાણીને ન અડે તેની ખાતરી કરો.
- અવલોકન:
  - સોય ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર થાય છે.
  - બૂચને ફેરવવા છતાં સોય એક જ દિશા દર્શાવે છે.
- નિષ્કર્ષ:
  - આ હોકાયંત્ર ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા દર્શાવે છે.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સરળ હોકાયંત્ર બનાવવાની રીત શીખવે છે અને પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રની અસર સમજાવે છે.

10.6 ચુંબકો વચ્ચે આકર્ષણ અને અપાકર્ષણ (Attraction and Repulsion Between Magnets)

પ્રવૃત્તિ 5: રમકડાની ગાડીઓ:

સાધનો: બે રમકડાની ગાડીઓ (A અને B), ગજિયો ચુંબક, રબરબૅન્ડ.
પદ્ધતિ (આકૃતિ 10.13, 10.14):
- ગાડી A પર ચુંબકનો દક્ષિણ ધ્રુવ આગળ, ગાડી B પર વિરુદ્ધ ધ્રુવ આગળ રાખો.
- ગાડીઓને નજીક ગોઠવો, ગતિ (આકર્ષણ/અપાકર્ષણ) નોંધો.
- વિવિધ ગોઠવણો (આગળ-આગળ, આગળ-પાછળ, પાછળ-પાછળ) તપાસો.

કોષ્ટક 10.3: ગાડીઓની ગતિ:

ગાડીની સ્થિતિ	ગતિ (એકબીજા તરફ/દૂર/જરા પણ નહીં)
A આગળ-B આગળ
A પાછળ-B આગળ
B પાછળ-A આગળ
B પાછળ-A પાછળ

અવલોકન:
- સમાન ધ્રુવો (N-N, S-S) એકબીજાને અપાકર્ષે, ગાડીઓ દૂર જાય.
- વિરુદ્ધ ધ્રુવો (N-S, S-N) એકબીજાને આકર્ષે, ગાડીઓ નજીક આવે.
નિષ્કર્ષ:
- સમાન ધ્રુવો અપાકર્ષે, વિરુદ્ધ ધ્રુવો આકર્ષે.
પ્રશ્ન:
- ચુંબકને હોકાયંત્ર પાસે લાવવાથી સોય વિચલિત થાય, કારણ કે ચુંબકના ધ્રુવો સોયના ધ્રુવોને આકર્ષે/અપાકર્ષે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ચુંબકના ધ્રુવોની પરસ્પર ક્રિયાઓ (Interaction) ને સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે આકર્ષણ અને અપાકર્ષણ ચુંબકીય ક્ષેત્રની શક્તિ પર આધારિત છે.

10.7 થોડીક ચેતવણીઓ (Precautions)

ચુંબકના ગુણધર્મનો નાશ (આકૃતિ 10.15):
- ગરમ કરવાથી, ટીપવાથી, ઊંચાઈએથી પછાડવાથી.
- નોંધ: ગરમી અથવા આઘાત ચુંબકના અણુઓની ગોઠવણી ખોરવે છે, જેનાથી ચુંબકીય ગુણધર્મ નષ્ટ થાય છે.
સંગ્રહ (આકૃતિ 10.16):
- ગજિયા ચુંબક: વિરુદ્ધ ધ્રુવો સાથે જોડી, લાકડાના ટુકડાથી છૂટા, નરમ લોખંડની પટ્ટીઓ બંને છેડે.
- ઘોડાની નાળ ચુંબક: ધ્રુવો સાથે લોખંડનો ટુકડો.
- નોંધ: યોગ્ય સંગ્રહ ચુંબકના ગુણધર્મોને લાંબા સમય સુધી જાળવી રાખે છે.
ટાળવું:
- કેસેટ, મોબાઇલ, ટેલિવિઝન, CD, કમ્પ્યૂટરથી દૂર રાખવું.
- નોંધ: ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે, તેથી સાવચેતી જરૂરી છે.

10.8 પારિભાષિક શબ્દો (Terminology)

હોકાયંત્ર (Compass)
ચુંબક (Magnet)
મૅગ્નેટાઈટ (Magnetite)
ઉત્તર ધ્રુવ (North Pole)
દક્ષિણ ધ્રુવ (South Pole)
નોંધ: આ શબ્દો વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ચુંબકના અભ્યાસ માટે મહત્વના છે. વિદ્યાર્થીઓએ તેનો અર્થ અને ઉપયોગ સમજવો જોઈએ.

10.9 સારાંશ (Summary)

મૅગ્નેટાઈટ એ કુદરતી ચુંબક છે.
ચુંબક લોખંડ, નિકલ, કોબાલ્ટ (ચુંબકીય પદાર્થો)ને આકર્ષે છે.
બિનચુંબકીય પદાર્થો (પ્લાસ્ટિક, લાકડું, કાચ) ચુંબક તરફ આકર્ષાતા નથી.
દરેક ચુંબકના બે ધ્રુવો (ઉત્તર અને દક્ષિણ) હોય છે.
મુક્ત લટકાવેલ ચુંબક ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા દર્શાવે.
સમાન ધ્રુવો અપાકર્ષે, વિરુદ્ધ ધ્રુવો આકર્ષે.
નોંધ: આ સારાંશ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકરણના મુખ્ય મુદ્દાઓની ઝડપી સમીક્ષા આપે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ મુદ્દાઓને યાદ રાખવા જોઈએ.

10.10 સ્વાધ્યાય (Exercises)

ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (i) કૃત્રિમ ચુંબક ગજિયો અને ઘોડાની નાળ જેવા વિવિધ આકારમાં બનાવવામાં આવે છે.
- (ii) જે પદાર્થો ચુંબક તરફ આકર્ષાય છે તેને ચુંબકીય કહે છે.
- (iii) કાગળ એ ચુંબકીય પદાર્થ નથી.
- (iv) જૂના જમાનામાં, નાવિકો દિશા જાણવા માટે ચુંબકના ટુકડાને લટકાવતા હતા.
- (v) ચુંબકને હંમેશાં બે ધ્રુવ હોય છે.
ખરાં/ખોટાં:
- (i) નળાકાર ચુંબકને એક જ ધ્રુવ હોય છે. ખોટું
  - નોંધ: દરેક ચુંબકને બે ધ્રુવો (ઉત્તર અને દક્ષિણ) હોય છે.
- (ii) કૃત્રિમ ચુંબકોની શોધ ગ્રીસમાં થઈ હતી. ખોટું
  - નોંધ: કુદરતી ચુંબકની શોધ ગ્રીસમાં થઈ, પરંતુ કૃત્રિમ ચુંબકોની શોધ પાછળથી થઈ.
- (iii) ચુંબકના સમાન ધ્રુવો એકબીજાને અપાકર્ષે છે. ખરું
- (iv) ચુંબકને લોખંડની રજકણ નજીક લાવવામાં આવે ત્યારે મહત્તમ રજકણ તેના વચ્ચેના ભાગમાં ચોંટી જાય છે. ખોટું
  - નોંધ: મહત્તમ રજકણ ચુંબકના ધ્રુવો (છેડા) પાસે ચોંટે છે.
- (v) ગજિયો ચુંબક હંમેશાં ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા તરફ નિર્દેશ કરે છે. ખરું
- (vi) કોઈપણ સ્થળે પૂર્વ-પશ્ચિમ દિશા જાણવા માટે હોકાયંત્રનો ઉપયોગ થાય છે. ખોટું
  - નોંધ: હોકાયંત્ર ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા દર્શાવે છે, જેનાથી પૂર્વ-પશ્ચિમ નિર્ધારિત થાય છે.
- (vii) રબર એ ચુંબકીય પદાર્થ છે. ખોટું
  - નોંધ: રબર બિનચુંબકીય પદાર્થ છે.
પેન્સિલની અણી કાઢવાનો સંચો:
- સંચો પ્લાસ્ટિકનો હોવા છતાં આકર્ષાય છે, કારણ કે તેમાં લોખંડનો ભાગ હોય છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્ન ચુંબકીય પદાર્થોની ઓળખ પર આધારિત છે. વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું કે સંચામાં લોખંડનો ભાગ હોવાથી તે આકર્ષાય છે.
કૉલમ I અને II:

કૉલમ I કૉલમ II

N-N અપાકર્ષણ

N-S આકર્ષણ

S-N આકર્ષણ

S-S અપાકર્ષણ
- નોંધ: આ કોષ્ટક ચુંબકના ધ્રુવોની પરસ્પર ક્રિયાઓને સમજવામાં મદદ કરે છે.
ચુંબકના ગુણધર્મ:
- ચુંબકીય પદાર્થો (લોખંડ, નિકલ, કોબાલ્ટ)ને આકર્ષે.
- મુક્ત લટકાવેલ ચુંબક ઉત્તર-દક્ષિણ દિશા દર્શાવે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ચુંબકના અન્ય ગુણધર્મો, જેમ કે ધ્રુવોની હાજરી અને આકર્ષણ-અપાકર્ષણ, પણ યાદ રાખવા જોઈએ.
ગજિયા ચુંબકના ધ્રુવો:
- બંને છેડે (ઉત્તર અને દક્ષિણ).
- નોંધ: ગજિયા ચુંબકના ધ્રુવો તેના બે છેડે હોય છે, જેની આકર્ષણ શક્તિ મહત્તમ હોય છે.
ઉત્તર ધ્રુવ ઓળખવું:
- ચુંબકને દોરાથી લટકાવો, જે છેડો ઉત્તર તરફ નિર્દેશ કરે તે ઉત્તર ધ્રુવ.
- નોંધ: આ પદ્ધતિ પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરે છે, જે ચુંબકને ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં ગોઠવે છે.
લોખંડની પટ્ટીથી ચુંબક બનાવવું:
- ગજિયા ચુંબકના એક ધ્રુવથી લોખંડની પટ્ટી પર એક જ દિશામાં 30-40 વખત ઘસો.
- પિન/રજ આકર્ષાય તો ચુંબક બન્યું.
- નોંધ: આ પ્રક્રિયા ચુંબકીયકરણની સરળ પદ્ધતિ છે, જે લોખંડના અણુઓને ગોઠવે છે.
હોકાયંત્રનો ઉપયોગ:
- હોકાયંત્રને સ્થળ પર મૂકો, સોય સ્થિર થાય ત્યારે ઉત્તર-દક્ષિણ દર્શાવે.
- ચંદો ફેરવી દિશાઓ ગોઠવો, ઉત્તર ધ્રુવ જુદા રંગથી ઓળખાય.
- નોંધ: હોકાયંત્રનો ઉપયોગ નેવિગેશન માટે થાય છે અને તેની સચોટતા મહત્વની છે.
ધાતુની હોડી અને ચુંબક:
- ચુંબકને વિવિધ દિશાઓમાંથી નજીક લાવવાથી હોડી ચુંબક તરફ આકર્ષાય, કારણ કે તે લોખંડની બનેલી છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્ન ચુંબકના આકર્ષણના ગુણધર્મની વ્યવહારિક સમજ આપે છે.

કૉલમ I	કૉલમ II
N-N	અપાકર્ષણ
N-S	આકર્ષણ
S-N	આકર્ષણ
S-S	અપાકર્ષણ

10.11 સૂચિત પ્રવૃત્તિઓ (Suggested Activities)

રમત: તમારો હાથ કેટલો સ્થિર છે?:
- સાધનો: વિદ્યુત-કોષ, બલ્બ, ધાતુની ચાવી, લોખંડની ખીલીઓ (5 સેમી), ધાતુનો તાર (અડધો મીટર, અવાહક વિના), વીજતાર.
- પદ્ધતિ:
  - લાકડાના બૉર્ડ પર બે ખીલીઓ 1 મીટરના અંતરે લગાવો.
  - તારને ચાવીના કાણામાંથી પસાર કરી ખીલીઓ વચ્ચે બાંધો.
  - તારનો એક છેડો બલ્બ અને વિદ્યુત-કોષ સાથે, બીજો છેડો ચાવી સાથે જોડો.
  - ચાવીને તારને સ્પર્શ્યા વગર એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી ખસેડો.
- અવલોકન:
  - ચાવી તારને સ્પર્શે તો બલ્બ પ્રકાશિત થાય, પરિપથ પૂર્ણ થાય.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓની ચોકસાઈ અને વિદ્યુત પરિપથની સમજ વધારે છે, જે ચુંબકના અભ્યાસ સાથે જોડાયેલી નથી પરંતુ વૈજ્ઞાનિક કૌશલ્ય વિકસાવે છે.

અંતિમ નોંધ:
આ પ્રકરણ ચુંબકના મૂળભૂત ગુણધર્મો, તેના ઉપયોગો અને વ્યવહારિક પ્રયોગો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ શીખવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓને હાથ ધરવી જોઈએ અને નોંધેલા અવલોકનોની ચર્ચા કરવી જોઈએ, જેથી ચુંબકના ગુણધર્મોની ઊંડી સમજ મેળવી શકાય.

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

Search This Blog

Science Textbook