પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન

વિજ્ઞાન ધોરણ – 6

પરિચય

• પહેલી અને બૂઝોના વર્ગમાં ઉનાળાની રજાઓ દરમિયાન મુલાકાત લીધેલા સ્થળોની ચર્ચા થઈ.
  • એક વિદ્યાર્થી રેલવે, બસ અને બળદગાડા દ્વારા વતન ગયો.
  • એક વિદ્યાર્થીએ વિમાનથી યાત્રા કરી.
  • એક વિદ્યાર્થીએ કાકાની હોડીમાં માછલી પકડવામાં સમય વિતાવ્યો.
• શિક્ષકે સમાચારપત્રનો લેખ વાંચવાનું કહ્યું, જેમાં મંગળ ગ્રહ પર ચાલતા નાના પૈડાંવાળા વાહનો અને અંતરિક્ષયાનનું વર્ણન હતું.
• પહેલી પ્રાચીન ભારતમાં લોકોની મુસાફરીની રીતો વિશે જાણવા ઇચ્છતી હતી.
• નોંધ: આ પરિચય વિદ્યાર્થીઓને વાહનવ્યવહારના ઇતિહાસ અને અંતર માપનના મહત્વનો પરિચય આપે છે. વિવિધ પરિવહન સાધનોની ચર્ચા દ્વારા વિદ્યાર્થીઓને ગતિ અને અંતરના ખ્યાલની રસપ્રદ શરૂઆત થાય છે.

---

7.1 વાહનવ્યવહારની વાર્તા

• પ્રાચીન સમયમાં વાહનવ્યવહાર:

  • લોકો પાસે કોઈ વાહનો ન હતા, તેઓ પગપાળા મુસાફરી કરતા અને સામાન પીઠ પર લઈ જતા.
  • પછી પ્રાણીઓનો ઉપયોગ પરિવહન માટે શરૂ થયો.
  • નોંધ: આ બિંદુ વિદ્યાર્થીઓને પ્રાચીન સમયની મર્યાદાઓ અને પ્રાણીઓના ઉપયોગથી વાહનવ્યવહારની શરૂઆત સમજાવે છે.

• જળમાર્ગો:

  • હોડીઓનો ઉપયોગ થતો.
    • શરૂઆતમાં લાકડાના ટુકડામાં પોલાણ બનાવી હોડી બનાવાતી.
    • પછી લાકડાના ટુકડાઓ જોડીને પાણીમાં રહેતા પ્રાણીઓ (જેમ કે માછલી) જેવા ધારારેખીય આકારની હોડીઓ બનાવાઈ.
  • નોંધ: પ્રકરણ 5 અને 6માં ચર્ચાયેલ માછલીના આકારનો સંદર્ભ વિદ્યાર્થીઓને અનુકૂલન અને ડિઝાઇનના સંબંધની સમજ આપે છે.

• પૈડાંની શોધ:

  • પૈડાંની શોધથી વાહનવ્યવહારમાં ક્રાંતિ આવી.
  • હજારો વર્ષોમાં પૈડાંની રચનામાં સુધારો થયો.
  • પશુઓ દ્વારા ખેંચાતા પૈડાંવાળા વાહનોનો ઉપયોગ થયો.
  • નોંધ: પૈડાંની શોધ વિદ્યાર્થીઓને ટેક્નોલોજીના વિકાસ અને તેની અસર વિશે સમજ આપે છે.

• આધુનિક વાહનવ્યવહાર:

  • ઓગણીસમી સદી:
    • વરાળ-યંત્રની શોધથી રેલવેના પાટા અને વરાળથી ચાલતી ગાડીઓ/માલગાડીઓ શરૂ થઈ.
    • સ્વચાલિત વાહનો (ઓટોમોબાઇલ) જેમ કે મોટરકાર, ટ્રક, બસ આવ્યા.
    • જળમાર્ગે મોટરથી ચાલતી બોટ અને જહાજોનો ઉપયોગ થયો.
    • વિમાનનો વિકાસ થયો, જેમાં મુસાફરી અને સામાન લઈ જવા માટે સુધારા થયા.
  • વીસમી સદી:
    • ઇલેક્ટ્રિક રેલગાડી, મોનોરેલ, સુપરસોનિક વિમાનો, અંતરિક્ષયાનનો વિકાસ.
  • નોંધ: આધુનિક યુગના વાહનો ટેક્નોલોજીના વિકાસને દર્શાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિનું મહત્વ સમજાવે છે.

• પ્રવૃત્તિ:

  • સૂચના: આકૃતિ 7.1માં દર્શાવેલ પરિવહનના સાધનોને પ્રાચીનથી અત્યાધુનિક ક્રમમાં ગોઠવો.
  • પ્રશ્ન: શું પ્રાચીન પરિવહનનું કોઈ સાધન આજે ઉપયોગમાં નથી?
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વાહનવ્યવહારના ઐતિહાસિક વિકાસનું વિશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરે છે.

---

7.2 આ પાટલી કેટલી પહોળી છે?

• અંતર માપનનું મહત્વ:

  • લોકો કેવી રીતે જાણે છે કે તેમણે કેટલી મુસાફરી કરી?
  • ઉદાહરણ:
    • શાળા સુધી ચાલી શકાય કે બસ/રિક્ષાની જરૂર છે?
    • બજાર સુધી ચાલીને જવું શક્ય છે?
  • નોંધ: આ પ્રશ્નો વિદ્યાર્થીઓને અંતર માપનની વ્યવહારિક જરૂરિયાત સમજાવે છે.

• પાટલીનું માપન:

  • પહેલી અને બૂઝો એક પાટલી પર બેસે છે, પરંતુ વિવાદ થાય છે કે કોણ વધુ જગ્યા લે છે.
  • ઉકેલ:
    • શિક્ષકના સૂચનથી પાટલીની લંબાઈ માપવાનું નક્કી કર્યું.
    • પાટલીની મધ્યમાં રેખા ખેંચી અને બે ભાગમાં વહેંચી.
  • ગિલ્લીદંડા દ્વારા માપન (આકૃતિ 7.2):
    • ગિલ્લી અને દંડાનો ઉપયોગ કરી પાટલીની લંબાઈ માપી.
    • પાટલીની લંબાઈ = 2 દંડા + 2 ગિલ્લી.
    • મધ્ય રેખાથી બંનેને અડધી પાટલી (1 દંડો + 1 ગિલ્લી) મળી.
  • સમસ્યા:
    • મધ્ય રેખા ભૂંસાઈ ગઈ, બૂઝોનો જૂનો ગિલ્લીદંડો ખોવાયો.
    • નવા ગિલ્લીદંડા વડે માપતા લંબાઈ = 2 દંડા + 1 ગિલ્લી + થોડી જગ્યા (ગિલ્લીથી ઓછી).
  • નોંધ: આ ઉદાહરણ વિદ્યાર્થીઓને બિન-પ્રમાણિત માપનની મર્યાદાઓ (જેમ કે ગિલ્લીદંડાનું અલગ-અલગ કદ) સમજાવે છે.

• ઉકેલની સલાહ:

  • દોરીનો ઉપયોગ (આકૃતિ 7.4):
    • દોરી પર બે નિશાન બનાવી લંબાઈ માપો.
    • દોરીને 1/2, 1/4, 1/8 ભાગમાં વાળી નાની લંબાઈ માપી શકાય.
  • ફૂટપટ્ટીનો ઉપયોગ:
    • કંપાસ-બૉક્સની ફૂટપટ્ટી વડે ચોક્કસ માપન થઈ શકે.
  • પ્રશ્ન:
    • શું ક્રિકેટના સ્ટમ્પ અને ગિલ્લીઓથી માપન શક્ય છે?
    • જવાબ: નહીં, કારણ કે તેનું કદ અલગ-અલગ હોઈ શકે, જેનાથી સમસ્યા રહેશે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પ્રમાણિત અને બિન-પ્રમાણિત માપનની સરખામણી સમજાવે છે.

• વ્યવહારિક માપનની જરૂરિયાત:

  • દરજી: કાપડની લંબાઈ માપવી જરૂરી છે કે ઝભ્ભો બનશે કે નહીં.
  • મિસ્ત્રી: કબાટના દરવાજા માટે લાકડાની લંબાઈ-પહોળાઈ માપવી.
  • ખેડૂત: ખેતરની લંબાઈ, પહોળાઈ, ક્ષેત્રફળ જાણવું જરૂરી છે બીજ અને પાણીની જરૂરિયાત માટે.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણો વિદ્યાર્થીઓને માપનના રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગની સમજ આપે છે.

• પ્રશ્નો:

  • વ્યક્તિની ઊંચાઈ: માથાથી પગની એડી સુધીની રેખીય લંબાઈ.
  • ઓરડાની લંબાઈ: બે દીવાલો વચ્ચેનું અંતર.
  • પાટલીની પહોળાઈ: બે કિનારીઓ વચ્ચેનું અંતર.
  • શહેરો વચ્ચેનું અંતર: દિલ્હીથી લખનૌ.
  • ગ્રહોનું અંતર: પૃથ્વીથી ચંદ્ર.
  • નોંધ: આ પ્રશ્નો વિદ્યાર્થીઓને અંતરના ખ્યાલની વિવિધતા સમજાવે છે, જે નાના (પાટલી) થી ખૂબ મોટા (ગ્રહો) સ્તરે લાગુ પડે છે.

---

7.3 કેટલાંક માપન

• પ્રવૃત્તિ 1: વર્ગખંડનું માપન

  • પ્રક્રિયા:
    • જૂથમાં વારાફરતી પગલાંની લંબાઈને એકમ માની વર્ગખંડની લંબાઈ અને પહોળાઈ માપો.
    • જો બાકીનો ભાગ પગલાંથી નાનો હોય, તો દોરીનો ઉપયોગ કરો.
    • અવલોકનો કોષ્ટક 7.1માં નોંધો.
  • કોષ્ટક 7.1: વર્ગખંડની લંબાઈ તથા પહોળાઈ

    વિદ્યાર્થીનું નામ	વર્ગખંડની લંબાઈ	વર્ગખંડની પહોળાઈ

  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને બિન-પ્રમાણિત માપનની પદ્ધતિ શીખવે છે અને તેની મર્યાદાઓ દર્શાવે છે, કારણ કે દરેકના પગલાંનું કદ અલગ હોય છે.

• પ્રવૃત્તિ 2: ટેબલનું માપન

  • પ્રક્રિયા:
    • જૂથમાં વેંત (hand span) નો ઉપયોગ કરી ટેબલની લંબાઈ માપો (આકૃતિ 7.5).
    • નાના ભાગો માપવા દોરીનો ઉપયોગ કરો.
    • અવલોકનો કોષ્ટક 7.2માં નોંધો.
  • કોષ્ટક 7.2: ટેબલની પહોળાઈ માપવી

    ટેબલની પહોળાઈ કોણે માપી?	વેંતોની સંખ્યા

  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વેંતના ઉપયોગ દ્વારા માપનની પ્રેક્ટિસ કરાવે છે, પરંતુ વેંતનું કદ અલગ-અલગ હોવાથી પરિણામોમાં તફાવત આવે છે, જે પ્રમાણિત એકમોની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

• માપનનો ખ્યાલ:

  • વ્યાખ્યા: માપન એ અજ્ઞાત જથ્થાની જ્ઞાત એકમ સાથે સરખામણી છે.
  • માપનના બે ભાગ:
    • સંખ્યા: ઉદાહરણ, 12 પગલાં.
    • એકમ: ઉદાહરણ, પગલાંની લંબાઈ.
  • નોંધ: આ ખ્યાલ વિદ્યાર્થીઓને માપનની મૂળભૂત સમજ આપે છે, જે એકમોના મહત્વને સ્પષ્ટ કરે છે.

• બિન-પ્રમાણિત એકમોની મર્યાદાઓ:

  • વેંત અને પગલાંની લંબાઈ વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોય છે.
  • આથી, માપનના પરિણામો અલગ-અલગ આવે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • વર્ગખંડની લંબાઈ વિવિધ વિદ્યાર્થીઓના પગલાંથી માપતા અલગ-અલગ પરિણામો મળે.
    • ટેબલની લંબાઈ વેંતથી માપતા પણ અલગ પરિણામો મળે.
  • નોંધ: આ બિંદુ વિદ્યાર્થીઓને પ્રમાણિત એકમોની જરૂરિયાત સમજાવે છે, જેથી માપનમાં એકસમાનતા જળવાય.

---

7.4 માપનના પ્રમાણિત એકમો

• પ્રાચીન માપન પદ્ધતિઓ:

  • પગલાં, આંગળી, વેંત:
    • પગની લંબાઈ, આંગળીની જાડાઈ, પગલાંનો ઉપયોગ થતો.
  • હડપ્પા સંસ્કૃતિ:
    • ખોદકામમાં ચોક્કસ ભૌમિતિક બાંધકામો મળ્યા, જે ચોક્કસ માપન દર્શાવે છે.
  • ક્યુબિટ (Cubit):
    • પ્રાચીન ઇજિપ્તમાં કોણીથી આંગળીઓના ટેરવા સુધીનું અંતર.
    • વિશ્વના અન્ય દેશોમાં પણ માન્ય.
  • ફૂટ:
    • વિવિધ પ્રદેશોમાં ફૂટની લંબાઈ અલગ-અલગ હતી.
  • ગજ:
    • ફેલાયેલી ભુજાથી હડપચી સુધીનું અંતર.
  • રોમન પ્રજા:
    • પગ અથવા પગલાં દ્વારા માપન.
  • પ્રાચીન ભારત:
    • ટૂંકા અંતર માટે આંગળી/મુઠ્ઠીનો ઉપયોગ.
    • આજે પણ ફૂલમાળીઓ હાથની લંબાઈનો ઉપયોગ કરે છે.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણો વિદ્યાર્થીઓને પ્રાચીન માપન પદ્ધતિઓની વિવિધતા અને મર્યાદાઓ સમજાવે છે.

• પ્રમાણિત એકમોની જરૂરિયાત:

  • શરીરના અંગોના માપો વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોવાથી મૂંઝવણ થતી.
  • 1790: ફ્રેન્ચે મૅટ્રિક પદ્ધતિ બનાવી.
  • આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રણાલી (SI Units):
    • વૈજ્ઞાનિકોએ એકસમાન માપન માટે SI એકમો સ્વીકાર્યા.
    • લંબાઈનો SI એકમ: મીટર (m).
  • નોંધ: SI એકમોની સ્વીકૃતિ વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારિક એકસમાનતા માટે મહત્વની છે.

• મીટર અને તેના એકમો:

  • મીટર (m):
    • 1 મીટર = 100 સેન્ટિમીટર (cm).
    • 1 સેન્ટિમીટર = 10 મિલિમીટર (mm).
  • કિલોમીટર (km):
    • 1 કિલોમીટર = 1000 મીટર.
    • લાંબા અંતર માપવા માટે ઉપયોગી.
  • નોંધ: આ એકમોની સમજ વિદ્યાર્થીઓને ચોક્કસ માપન અને એકમોના પરિવર્તનનો ખ્યાલ આપે છે.

• માપન સાધનો:

  • મીટરપટ્ટી: લંબાઈ માપવા માટે (આકૃતિ 7.6).
  • ફૂટપટ્ટી: કંપાસ-બૉક્સમાં 15 cmની પટ્ટી.
  • નોંધ: આ સાધનો વિદ્યાર્થીઓને પ્રમાણિત માપનની વ્યવહારિક રીત શીખવે છે.

---

7.5 લંબાઈનું સાચું માપન

• માપન સાધનોનો ઉપયોગ:

  • મીટરપટ્ટી: લંબાઈ માપવા માટે.
  • માપનપટ્ટી (Measuring Tape):
    • દરજી અને કાપડના વેપારી દ્વારા ઉપયોગ.
    • વૃક્ષની જાડાઈ, છાતીનો ઘેરાવો માપવા માટે યોગ્ય.
  • ફૂટપટ્ટી:
    • નાની વસ્તુઓ (જેમ કે પેન્સિલ) માપવા માટે.
  • નોંધ: યોગ્ય સાધનની પસંદગી માપનની ચોકસાઈ માટે જરૂરી છે.

• માપનમાં કાળજી:

  • સાધનની સ્થિતિ (આકૃતિ 7.7):
    • માપપટ્ટીને વસ્તુની લંબાઈની દિશામાં સંપર્કમાં રાખો.
  • તૂટેલા છેડાની સમસ્યા (આકૃતિ 7.8):
    • તૂટેલા છેડાવાળી પટ્ટીના શૂન્યાંકથી માપ ન લો.
    • બીજા પૂર્ણાંક (જેમ કે 1.0 cm) થી માપો અને બાદ કરો.
    • ઉદાહરણ:
      • એક છેડે 1.0 cm, બીજા છેડે 14.3 cm → લંબાઈ = (14.3 – 1.0) cm = 13.3 cm.
  • આંખની સાચી સ્થિતિ (આકૃતિ 7.9):
    • આંખ બિંદુની બરાબર સામે હોવી જોઈએ (સ્થિતિ B).
    • ખોટી સ્થિતિ (A, C) થી અવલોકન ખોટું થઈ શકે.
  • નોંધ: આ સૂચનાઓ વિદ્યાર્થીઓને ચોક્કસ માપનની પદ્ધતિ શીખવે છે અને ભૂલો ટાળવાનું મહત્વ સમજાવે છે.

• પ્રવૃત્તિ 3: ઊંચાઈનું માપન

  • પ્રક્રિયા:
    • સહાધ્યાયીને દીવાલ સાથે ઊભા રાખો, માથા પર નિશાન બનાવો.
    • ભોંયતળથી નિશાન સુધી વેંત અને મીટરપટ્ટીથી માપો.
    • અવલોકનો કોષ્ટક 7.3માં નોંધો.
  • કોષ્ટક 7.3: ઊંચાઈનું માપન

    કોણે ઊંચાઈ માપી?	ઊંચાઈ વેંતમાં	ઊંચાઈ cm માં

  • અવલોકન:
    • વેંતથી માપેલી ઊંચાઈ અલગ-અલગ હશે, કારણ કે વેંતનું કદ અલગ હોય છે.
    • મીટરપટ્ટીથી માપેલી ઊંચાઈ લગભગ સમાન હશે.
    • પ્રશ્ન: શું મીટરપટ્ટીથી માપેલા પરિણામો સંપૂર્ણ સમાન છે?
    • જવાબ: નાની ત્રુટિઓ (errors) ને કારણે તફાવત હોઈ શકે, જે ઉપલા ધોરણમાં શીખવાશે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને બિન-પ્રમાણિત અને પ્રમાણિત એકમોની સરખામણી શીખવે છે.

---

7.6 કોઈ વક્રરેખાની લંબાઈ માપવી

• સમસ્યા:

  • વક્રરેખાની લંબાઈ મીટરપટ્ટીથી સીધી રીતે માપી શકાતી નથી.

• ઉકેલ:

  • દોરીનો ઉપયોગ (આકૃતિ 7.10):
    • દોરીના એક છેડે ગાંઠ બનાવો, બિંદુ A પર રાખો.
    • દોરીને વક્રરેખા અનુસાર ફેલાવો, નાના ભાગો માપો.
    • બિંદુ B પર નિશાન બનાવો.
    • દોરીને મીટરપટ્ટી પર મૂકી ગાંઠથી નિશાન સુધીની લંબાઈ માપો.
    • આ માપ વક્રરેખા ABની લંબાઈ છે.
  • નોંધ: આ પદ્ધતિ વિદ્યાર્થીઓને વક્રરેખાનું માપન સરળ રીતે સમજાવે છે, જે વ્યવહારિક અને રસપ્રદ છે.

• નિષ્કર્ષ:

  • ચોક્કસ માપન માટે પ્રમાણિત એકમો અને યોગ્ય સાધનો જરૂરી છે.
  • આ પરિણામો અન્ય લોકો સાથે શેર કરી શકાય છે.
  • નોંધ: આ બિંદુ માપનની ચોકસાઈ અને સંચારનું મહત્વ દર્શાવે છે.

---

7.7 આપણી આસપાસની ગતિશીલ વસ્તુઓ

• પ્રવૃત્તિ 5: સ્થિર અને ગતિશીલ વસ્તુઓ

  • પ્રક્રિયા:
    • તાજેતરમાં જોયેલી વસ્તુઓની યાદી બનાવો (જેમ કે સ્કૂલબૅગ, મચ્છર, ટેબલ, ચકલી, ઘડિયાળનો કાંટો, રેલગાડી).
    • યાદી કોષ્ટક 7.4માં નોંધો, સ્થિર અને ગતિશીલ વસ્તુઓ અલગ કરો.
  • કોષ્ટક 7.4: સ્થિર તથા ગતિશીલ વસ્તુઓ

    સ્થિર વસ્તુઓ	ગતિશીલ વસ્તુઓ
    ઘર	એક ઊડતી ચકલી
    ટેબલ	ઘડિયાળમાં સેકન્ડકાંટો
    ઘડિયાળ

  • અવલોકન:
    • સ્થિર વસ્તુઓ: એક જ સ્થાને રહે (જેમ કે ટેબલ, ઘર).
    • ગતિશીલ વસ્તુઓ: સ્થાન બદલે (જેમ કે ચકલી, રેલગાડી).
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને ગતિનો ખ્યાલ સમજવામાં મદદ કરે છે, જે સ્થિતિમાં ફેરફાર સાથે સંબંધિત છે.

• પ્રવૃત્તિ 6: કીડીની ગતિ

  • પ્રક્રિયા:
    • જમીન પર સફેદ કાગળ પાથરો, ખાંડ નાખો.
    • કીડીઓ ખાંડ તરફ આકર્ષાશે.
    • એક કીડીની ગતિને પેન્સિલથી નિશાન કરો (આકૃતિ 7.11).
    • નિશાનોને તીર વડે જોડી કીડીની દિશા બતાવો.
  • અવલોકન:
    • નિશાનો થોડી સેકન્ડના અંતરાલે કીડીની ગતિ દર્શાવે છે.
  • નિષ્કર્ષ:
    • ગતિ એ સ્થિતિમાં સમય સાથે થતો ફેરફાર છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ ગતિની વ્યાખ્યાને વ્યવહારિક રીતે સમજાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓ માટે રસપ્રદ અને સરળ છે.

• પ્રશ્ન:

  • ઘડિયાળ, સિલાઈ મશીન, પંખાને કયા જૂથમાં રાખશો?
  • જવાબ:
    • આ વસ્તુઓ સ્થાન બદલતી નથી, પરંતુ તેના ભાગો (પંખાનાં પાંખિયાં, ઘડિયાળનો કાંટો) ગતિ કરે છે.
    • આ ગતિ કીડી કે રેલગાડીની ગતિથી અલગ છે.
  • નોંધ: આ ચર્ચા વિદ્યાર્થીઓને ગતિના વિવિધ પ્રકારોની પૂર્વજ્ઞાન આપે છે.

---

7.8 ગતિના પ્રકાર

• સરળ રેખીય ગતિ (Rectilinear Motion):

  • વ્યાખ્યા: વસ્તુ સીધી રેખામાં ગતિ કરે.
  • ઉદાહરણો (આકૃતિ 7.12):
    • સીધા રસ્તા પર વાહનની ગતિ.
    • પરેડમાં સૈનિકોની માર્ચ.
    • પડતા પથ્થરની ગતি.
    • 100 મીટર દોડમાં દોડવીરની ગતિ.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણો વિદ્યાર્થીઓને સરળ રેખીય ગતિનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આપે છે.

• વર્તુળાકાર ગતિ (Circular Motion):

  • વ્યાખ્યા: વસ્તુ વર્તુળાકાર માર્ગે ગતિ કરે, જેમાં કેન્દ્રથી અંતર સમાન રહે.
  • પ્રવૃત્તિ 7:
    • પથ્થરને દોરીથી બાંધી ગોળ-ગોળ ફેરવો (આકૃતિ 7.13).
    • પથ્થર વર્તુળાકાર માર્ગે ગતિ કરે છે, હાથથી અંતર સમાન રહે છે.
  • ઉદાહરણો:
    • વિદ્યુત પંખાનાં પાંખિયાં.
    • ઘડિયાળનો સેકન્ડ કાંટો.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વર્તુળાકાર ગતિની સમજ આપે છે, જેમાં કેન્દ્રથી અંતરની સ્થિરતા મહત્વની છે.

• આવર્ત ગતિ (Periodic Motion):

  • વ્યાખ્યા: વસ્તુ નિશ્ચિત સમય અંતરાલે ગતિનું પુનરાવર્તન કરે.
  • પ્રવૃત્તિ:
    • પથ્થરને દોરીથી લટકાવી લોલક બનાવો.
    • પથ્થરને એક બાજુ ખેંચી મુક્ત કરો, તે આગળ-પાછળ ગતિ કરે.
  • ઉદાહરણો (આકૃતિ 7.14):
    • વૃક્ષની શાખાઓનું લહેરાવવું.
    • હીંચકો ખાતા બાળકોની ગતિ.
    • ગિટારના તારની ગતિ.
    • ઢોલકની સપાટીની ગતિ.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણો વિદ્યાર્થીઓને આવર્ત ગતિની સમજ આપે છે, જે રોજિંદા જીવનમાં સરળતાથી જોવા મળે છે.

• મિશ્ર ગતિ:

  • ઉદાહરણ:
    • સિલાઈ મશીન:
      • પૈડું વર્તુળાકાર ગતિ કરે.
      • સોય આવર્ત ગતિ (ઉપર-નીચે) કરે.
    • ગબડતો દડો (આકૃતિ 7.15):
      • સરળ રેખીય ગતિ (આગળ વધે).
      • વર્તુળાકાર ગતિ (ફરે).
  • નોંધ: આ ઉદાહરણો વિદ્યાર્થીઓને ગતિના સંયોજનનો ખ્યાલ આપે છે, જે વ્યવહારિક અવલોકનને પ્રોત્સાહન આપે છે.

• પ્રશ્ન:

  • બૂઝોને સમજાવો કે દોરીથી બાંધેલા પથ્થરની વર્તુળાકાર ગતિમાં હાથથી અંતર સમાન રહે છે.
  • જવાબ: દોરીની લંબાઈ નિશ્ચિત હોવાથી પથ્થર હાથથી એકસમાન અંતરે ફરે છે.
  • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓને વર્તુળાકાર ગતિની ગણિતીય સમજ (કેન્દ્રથી અંતર) આપે છે.

---

શારાંશ

• પરિવહન:
  • એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને વસ્તુઓની અવરજવર.
  • પ્રાચીન સમયમાં પગપાળા અને પશુઓનો ઉપયોગ, આધુનિક સમયમાં રેલ, વિમાન, અંતરિક્ષયાન.
• માપન:
  • અજ્ઞાત જથ્થાની જ્ઞાત એકમ સાથે સરખામણી.
  • SI એકમ: લંબાઈ માટે મીટર.
• ગતિના પ્રકાર:
  • સરળ રેખીય ગતિ: સીધી રેખામાં ગતિ.
  • વર્તુળાકાર ગતિ: વર્તુળાકાર માર્ગે ગતિ, કેન્દ્રથી સમાન અંતર.
  • આવર્ત ગતિ: નિશ્ચિત સમયે ગતિનું પુનરાવર્તન.
• નોંધ: આ શારાંશ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકરણના મુખ્ય ખ્યાલોનું ઝડપી પુનરાવર્તન કરાવે છે.

---

સ્વાધ્યાય

1. હવા, પાણી તથા જમીન પર ઉપયોગમાં લેવાતા પરિવહનના પાંચ સાધનોનાં નામ લખો.

   • જમીન: રેલગાડી, બસ, સાયકલ, બળદગાડો, કાર.
   • પાણી: હોડી, જહાજ, મોટરબોટ, ફેરી, યાટ.
   • હવા: વિમાન, હેલિકોપ્ટર, હોટ એર બલૂન, ગ્લાઇડર, અંતરિક્ષયાન.

2. ખાલી જગ્યા પૂરો:

   • (a) 1 મીટર = 100 સેન્ટિમીટર
   • (b) 5 કિલોમીટર = 5000 મીટર
   • (c) હીંચકા ઉપર હિંચકા ખાતા બાળકની ગતિ આવર્ત હોય છે.
   • (d) સાયકલના પૈડાની ગતિ વર્તુળાકાર હોય છે.
   • (e) સૂર્યની ફરતે પૃથ્વીની ગતિ વર્તુળાકાર હોય છે.

3. પગથીયા (પગલાં) અથવા વેંતનો ઉપયોગ કરી લંબાઈ માપવામાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ શા માટે પડે છે?

   • પગલાં અને વેંતનું કદ વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોય છે, જેનાથી માપનમાં એકસમાનતા નથી.
   • આ બિન-પ્રમાણિત એકમો હોવાથી પરિણામો અલગ-અલગ આવે છે.
   • ચોક્કસ માપન માટે પ્રમાણિત એકમો (જેમ કે મીટર) જરૂરી છે.

4. વધતા જતા લંબાઈના એકમોમાં ગોઠવો:

   • 1 મિલિમીટર, 1 સેન્ટિમીટર, 1 મીટર, 1 કિલોમીટર.

5. કોઈ વ્યક્તિની ઊંચાઈ 1.65 મીટર છે. તેને સેન્ટિમીટર તથા મિલિમીટરમાં દર્શાવો.

   • સેન્ટિમીટર: 1.65 m × 100 = 165 cm.
   • મિલિમીટર: 165 cm × 10 = 1650 mm.

6. રાધાના ઘર તથા શાળા વચ્ચેનું અંતર 3250 m છે. આ અંતરને કિલોમીટરમાં દર્શાવો.

   • 3250 m ÷ 1000 = 3.25 km.

7. કોઈ ગતિશીલ વસ્તુનું અંતર માપવા માટે જ્યારે તમે માપપટ્ટીનો ઉપયોગ કરો છો ત્યારે નીચેનામાંથી કઈ બાબતને ધ્યાનમાં રાખશો નહીં?

   • (c) માપપટ્ટીના તૂટેલા છેડાથી માપ લેવું.

8. નીચે આપેલ ગતિના પ્રકારનું વર્ગીકરણ કરો:

   • (a) સીધા રસ્તા પર ગતિ કરતી ગાડી: સરળ રેખીય ગતિ.
   • (b) એક સીધા પુલ પરથી માર્ચ કરતા સૈનિકો: સરળ રેખીય ગતિ.
   • (c) સાયકલના પેડલની ગતિ: વર્તુળાકાર ગતિ.
   • (d) સૂર્યની ફરતે પૃથ્વીની ગતિ: વર્તુળાકાર ગતિ.
   • (e) હિંચકા પર હિંચકા ખાતા બાળકની ગતિ: આવર્ત ગતિ.
   • (f) લોલકની ગતિ: આવર્ત ગતિ.

---

નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને ગતિ અને અંતરના માપનના મૂળભૂત ખ્યાલો શીખવે છે. પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વ્યવહારિક અનુભવ અને પ્રમાણિત એકમોનું મહત્વ સમજાય છે. ગતિના પ્રકારોની ચર્ચા વિદ્યાર્થીઓની નિરીક્ષણ ક્ષમતા અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ વધારે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---