પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

 

પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

પરિચય

દૂષિત પાણી (wastewater) એ આપણા રોજિંદા જીવનનો અભિન્ન ભાગ છે, જે ઘરો, ઉદ્યોગો, હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રકરણમાં દૂષિત પાણીનું શુદ્ધીકરણ, તેનું મહત્વ, અને સ્વચ્છતા જાળવવાની જરૂરિયાતની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વિદ્યાર્થીઓએ દૂષિત પાણીની રચના, ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયા, અને તેનાથી થતા રોગો વિશે સમજવું જોઈએ.

---

13.1 પાણી આપણી જીવાદોરી

• મહત્વ:
  • સ્વચ્છ પાણી મનુષ્યની પાયાની જરૂરિયાત છે, જે પીવા, રસોઈ, સ્નાન, ધોવા, અને અન્ય ઘણી પ્રવૃત્તિઓ માટે જરૂરી છે.
  • આશરે 1 અબજ લોકોને સ્વચ્છ પાણીની સુવિધા નથી, જેના કારણે પાણીથી ફેલાતા રોગો અને મોત થાય છે.
  • વસતીવધારો, પ્રદૂષણ, ઔદ્યોગિક વિકાસ, અને ગેરવ્યવસ્થા પાણીની અછતના મુખ્ય કારણો છે.
• વિશ્વ જળ દિવસ:
  • 22 માર્ચ, 2005ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્રે 2005-2015ને “જીવન માટે પાણી” (Water for Life) દસકા તરીકે જાહેર કરી.
  • ઉદ્દેશ: સ્વચ્છ પાણીથી વંચિત લોકોની સંખ્યા અડધી કરવી.
  • પ્રગતિ થઈ, પરંતુ હજુ ઘણું કરવાનું બાકી છે.
• પાણીનું શુદ્ધીકરણ:
  • પાણીમાંથી પ્રદૂષકો દૂર કરી, તેને ઉપયોગ માટે યોગ્ય બનાવવું.
  • આ પ્રક્રિયાને “સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ” (Sewage Treatment) કહે છે, જે બહુવિધ તબક્કાઓમાં થાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ સ્વચ્છ પાણીના ઉપયોગો (જેમ કે પીવું, રસોઈ, સફાઈ)ની યાદી બનાવવી.
  • પરીક્ષામાં “પાણીની અછતના કારણો” અથવા “વિશ્વ જળ દિવસ” પર ટૂંકા પ્રશ્નો આવી શકે.

પ્રવૃત્તિ 13.1: સ્વચ્છ પાણીના ઉપયોગો

• ઉદ્દેશ: સ્વચ્છ પાણીના રોજિંદા ઉપયોગોની યાદી બનાવવી.
• ઉદાહરણો:
  • પીવા માટે
  • રસોઈ બનાવવા
  • સ્નાન અને સફાઈ
  • કપડાં ધોવા
  • ખેતી અને પશુપાલન
  • ઔદ્યોગિક ઉપયોગ
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ઓછામાં ઓછા 5-7 ઉપયોગો યાદ રાખવા.
  • પરીક્ષામાં “સ્વચ્છ પાણીના ઉપયોગો લખો” જેવો પ્રશ્ન આવી શકે.

---

13.2 સુએઝ શું છે?

• વ્યાખ્યા:
  • સુએઝ એ ઘરો, ઉદ્યોગો, હોસ્પિટલો, અને અન્ય સ્થળોએથી મુક્ત થતું દૂષિત પાણી છે.
  • તેમાં વરસાદી પાણી, રસ્તા અને છાપરાંના ધોવાણથી આવતું પાણી શામેલ છે.
  • સુએઝ એ પ્રવાહી કચરો છે, જેમાં દ્રાવ્ય અને નિલંબિત અશુદ્ધિઓ હોય.
• સુએઝની રચના:
  • કાર્બનિક અશુદ્ધિઓ: માનવ મળ, પ્રાણીઓનો કચરો, તેલ, યુરિયા, કીટનાશકો, નીંદણ નાશકો, ફળો-શાકભાજીનો કચરો.
  • અકાર્બનિક અશુદ્ધિઓ: નાઇટ્રેટ, ફૉસ્ફેટ, ધાતુઓ.
  • પોષકતત્ત્વો: ફૉસ્ફરસ, નાઇટ્રૉજન.
  • બૅક્ટેરિયા: વિબ્રિયો કોલેરા (કૉલેરા), સાલ્મોનેલા પેરાટાયફી (ટાઈફૉઈડ).
  • અન્ય સૂક્ષ્મજીવો: પ્રજીવો (મરડો).
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ સુએઝની વ્યાખ્યા અને તેના ઘટકો (કાર્બનિક, અકાર્બનિક, બૅક્ટેરિયા) યાદ રાખવા.
  • પરીક્ષામાં “સુએઝની રચના” પર ટૂંકા કે લાંબા પ્રશ્નો આવી શકે.

પ્રવૃત્તિ 13.2: ખુલ્લી ગટરનું અવલોકન

• ઉદ્દેશ: ખુલ્લી ગટરમાં વહેતા પાણીનો રંગ, ગંધ, અને અન્ય લક્ષણોનું અવલોકન કરવું.
• પદ્ધતિ:
  • ઘર, શાળા, કે રસ્તા નજીકની ખુલ્લી ગટર શોધો.
  • પાણીનો રંગ (જેમ કે કથ્થાઈ, કાળો), ગંધ (દુર્ગંધ), અને અન્ય લક્ષણો (જેમ કે ફીણ, કચરો) નોંધો.
  • અવલોકનો કોષ્ટક 13.1માં ભરો.
  • મિત્રો અને શિક્ષક સાથે ચર્ચા કરો.
• કોષ્ટક 13.1: પ્રદૂષકોની તપાસ:

  ક્રમ	સુએઝના પ્રકાર	મૂળભૂત સ્ત્રોત	પ્રદૂષણ પ્રેરનાર તત્ત્વો	અન્ય નોંધ
  1.	ગંદું પાણી	રસોડું	તેલ, ખોરાકનો કચરો, ડિટરજન્ટ	ફીણવાળું
  2.	ગંધાતો કચરો	શૌચાલય	માનવ મળ, યુરિયા	દુર્ગંધ
  3.	વેપાર ઉદ્યોગ કચરો	ઔદ્યોગિક/વ્યાપારી સંસ્થાઓ	રસાયણો, ધાતુઓ, નાઇટ્રેટ	ઝેરી

• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ કોષ્ટક ભરવાની પ્રેક્ટિસ કરવી, કારણ કે આવા પ્રશ્નો પરીક્ષામાં આવી શકે.
  • સુએઝના સ્ત્રોત (રસોડું, શૌચાલય, ઉદ્યોગ) અને તેના પ્રદૂષકો યાદ રાખવા.

---

13.3 પાણી તાજગીસભર બનાવે છે - એક મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રવાસ

• ગટર વ્યવસ્થા:
  • ઘરો અને બહુમાળી મકાનોમાં સ્વચ્છ પાણી પાઈપો દ્વારા આવે છે, અને દૂષિત પાણી ગટરો દ્વારા બહાર જાય છે.
  • ગટરોનું નેટવર્ક ગટર વ્યવસ્થા (sewerage) રચે છે, જે દૂષિત પાણીને ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ સુધી લઈ જાય છે.
  • દરેક 50-60 મીટરે “મેનહોલ્સ” હોય, જ્યાં ગટરલાઈનો મળે છે અને દિશા બદલે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ગટર વ્યવસ્થાની વ્યાખ્યા અને મેનહોલ્સનું કાર્ય સમજવું.
  • આકૃતિ (ગટરનું નેટવર્ક) દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરવી.

પ્રવૃત્તિ 13.3: સુએઝ માર્ગનું અવલોકન

• ઉદ્દેશ: ઘર/શાળાની ગટર વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કરવો.
• પદ્ધતિ:
  • સુએઝ માર્ગનું રેખાચિત્ર બનાવો.
  • શેરીઓમાં મેનહોલ્સની સંખ્યા નોંધો.
  • ખુલ્લી ગટરમાં સજીવો (જેમ કે મચ્છર, માખી)નું અવલોકન કરો.
  • જો ગટર વ્યવસ્થા ન હોય, તો દૂષિત પાણીનો નિકાલ કેવી રીતે થાય તે તપાસો.
• નોંધ:
  • રેખાચિત્ર દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરો, કારણ કે પરીક્ષામાં આવી શકે.
  • મેનહોલ્સ અને ગટર વ્યવસ્થાનું મહત્વ સમજો.

---

13.4 વેસ્ટવૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (WWTP)

• વ્યાખ્યા:
  • વેસ્ટવૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ એ દૂષિત પાણીને શુદ્ધ કરવાની સુવિધા છે, જે ભૌતિક, રાસાયણિક, અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પ્રદૂષકો દૂર કરે છે.
• ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ:
  1. પ્રથમ તબક્કો: બાર સ્ક્રીન:
     • દૂષિત પાણીને બાર સ્ક્રીન (યાંત્રિક ફિલ્ટર)માંથી પસાર કરી, મોટી વસ્તુઓ (ચીંથરા, લાકડીઓ, ડબ્બા, પ્લાસ્ટિક) દૂર કરાય.
     • આકૃતિ 13.3: બાર સ્ક્રીનનું ચિત્ર.
  2. બીજો તબક્કો: ગ્રિટ ટાંકો:
     • પાણીને ગ્રિટ ટાંકામાં લઈ જવાય, જ્યાં પ્રવાહની ઝડપ ઓછી હોવાથી રેતી, કાંકરી, પથ્થરો અવસાદિત થાય.
     • આકૃતિ 13.4: ગ્રિટ ટાંકાનું ચિત્ર.
  3. ત્રીજો તબક્કો: અવસાદન ટાંકો:
     • પાણીને મોટા ટાંકામાં લઈ જવાય, જ્યાં ઘન પદાર્થો (મળ) તળિયે બેસે, જેને કાદવ (sludge) કહે છે.
     • તરતા પદાર્થો (તેલ, ચરબી) સ્કીમર દ્વારા દૂર કરાય.
     • કાદવને અલગ ટાંકામાં અજારક બૅક્ટેરિયા દ્વારા વિઘટન કરાય, જેમાંથી બાયોગેસ બને.
     • આકૃતિ 13.5: અવસાદન ટાંકાનું ચિત્ર.
  4. ચોથો તબક્કો: હવા ઉમેરવી:
     • સ્વચ્છ પાણીમાં હવા ઉમેરી, જારક બૅક્ટેરિયાને વૃદ્ધિ આપવામાં આવે.
     • આ બૅક્ટેરિયા બાકી રહેલા કાર્બનિક પદાર્થો (મળ, સાબુ, ખોરાકનો કચરો)નું વિઘટન કરે.
     • નિલંબિત સૂક્ષ્મજીવો તળિયે એકઠા થાય, જેને ક્રિયાશીલ કાદવ કહે છે.
     • ક્રિયાશીલ કાદવ (97% પાણી) રેતીની પથારી અથવા મશીન દ્વારા સૂકવાય.
     • સૂકો કાદવ ખાતર તરીકે વપરાય.
     • આકૃતિ 13.6: હવા ઉમેરવાની પ્રક્રિયાનું ચિત્ર.
  5. અંતિમ તબક્કો: જંતુરહિતકરણ:
     • પાણીને ક્લોરિન અથવા ઓઝોન દ્વારા જંતુરહિત કરાય.
     • પ્રક્રિયા પામેલ પાણી નદી, સમુદ્ર, અથવા જમીન પર છોડાય, જે કુદરત ફરી શુદ્ધ કરે.
• આડપેદાશો:
  • કાદવ: ખાતર તરીકે ઉપયોગી.
  • બાયોગેસ: ઇંધણ અને વીજળી ઉત્પાદન માટે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ (બાર સ્ક્રીન, ગ્રિટ ટાંકો, અવસાદન, હવા, જંતુરહિતકરણ) યાદ રાખવા.
  • આકૃતિઓ (13.3, 13.4, 13.5, 13.6) દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરવી.
  • “બાયોગેસ” અને “કાદવ”ના ઉપયોગો પર ટૂંકા પ્રશ્નો આવી શકે.

પ્રવૃત્તિ 13.4: દૂષિત પાણીનું શુદ્ધીકરણ

• ઉદ્દેશ: વેસ્ટવૉટર ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયા સમજવી.
• પદ્ધતિ:
  1. કાચની બરણીમાં ¾ ભાગ પાણી ભરો, તેમાં ગંદા કાર્બનિક પદાર્થો (ઘાસ, નારંગીના છોતરાં), ડિટરજન્ટ, અને શાહી ઉમેરો.
  2. બરણી બંધ કરી, હલાવો અને 2 દિવસ સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો.
  3. 2 દિવસ પછી, નમૂનો લઈ “પ્રક્રિયા અગાઉનો નમૂનો 1” લેબલ કરો, ગંધ નોંધો.
  4. એરેટર દ્વારા હવા પસાર કરો (અથવા મિક્સરથી હલાવો), નમૂનો લઈ “હવા પસાર કર્યા પછીનો નમૂનો 2” લેબલ કરો.
  5. ફિલ્ટર પેપર, રેતી, કાંકરી, અને પથ્થરોનું ફિલ્ટર બનાવો, પાણી ગાળો, અને “ગાળણ પામેલ નમૂનો 3” લેબલ કરો.
  6. ગાળેલા પાણીમાં ક્લોરિનની ગોળી નાખો, હલાવો, અને “ક્લોરિન પ્રક્રિયા પામેલ નમૂનો 4” લેબલ કરો.
  7. બધા નમૂનાઓની ગંધ, રંગ, અને દેખાવનું અવલોકન કરો (ચાખશો નહીં).
• પ્રશ્નો:
  • (a) હવા પસાર કર્યા પછી દેખાવમાં ફેરફાર: પાણી ઓછું ગંદું દેખાય, કણો ઓછા થાય.
  • (b) ગંધમાં ફેરફાર: દુર્ગંધ ઘટે, કારણ કે જારક બૅક્ટેરિયા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે.
  • (c) રેતીના ફિલ્ટરથી દૂર થતા પદાર્થો: ઘન કણો, રેતી, કચરો.
  • (d) ક્લોરિનથી રંગ દૂર: હા, ક્લોરિન રંગ અને બૅક્ટેરિયા દૂર કરે.
  • (e) ક્લોરિનની ગંધ: ક્લોરિનને હળવી રાસાયણિક ગંધ હોય, જે દૂષિત પાણીની દુર્ગંધ કરતાં ઓછી ખરાબ હોય.
• નોંધ:
  • આ પ્રવૃત્તિ ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ (હવા, ગાળણ, ક્લોરિન) સમજવામાં મદદ કરે.
  • પ્રશ્નોના જવાબો યાદ રાખો, કારણ કે પરીક્ષામાં આવી શકે.

---

13.5 સારી ગૃહવ્યવસ્થા માટેનો મહાવરો

• મહત્વ:
  • ગટરોમાં નાખવામાં આવતા પદાર્થોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે, જેથી ગટરો બંધ ન થાય અને શુદ્ધીકરણ પ્રક્રિયા સરળ રહે.
• ટાળવાના પદાર્થો:
  • તેલ અને ચરબી:
    • ગટરોમાં જામે, પાઈપો બંધ કરે, અને ગાળણ પ્રક્રિયાની અસરકારકતા ઘટાડે.
    • કચરાપેટીમાં નાખવા.
  • રસાયણો:
    • રંગકો, દ્રાવકો, જંતુનાશકો, મોટર ઓઈલ, દવાઓ જેવા રસાયણો શુદ્ધીકરણના સૂક્ષ્મજીવોને મારે.
    • ગટરોમાં ન નાખવા.
  • ઘન કચરો:
    • ચાની પત્તીઓ, ખોરાકનો કચરો, રમકડાં, રૂ, સૅનિટરી ટૉવેલ ગટરો બંધ કરે.
    • કચરાપેટીમાં નાખવા.
• વર્મી પ્રોસેસીંગ શૌચાલય:
  • માનવ મળને અળસિયા દ્વારા વિઘટન કરી, વર્મીકમ્પોસ્ટ બનાવે.
  • ઓછું પાણી વાપરે, સ્વાસ્થ્યપ્રદ, અને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ગટરોમાં ન નાખવાના પદાર્થોની યાદી યાદ રાખવી.
  • વર્મી પ્રોસેસીંગ શૌચાલયની વ્યાખ્યા અને લાભો સમજવા.

---

13.6 સ્વચ્છતા અને રોગો

• સ્વચ્છતાનો અભાવ:
  • નબળી સફાઈ અને દૂષિત પાણીથી રોગો ફેલાય (જેમ કે કૉલેરા, ટાઈફૉઈડ, મરડો, પોલિયો, કમળો, ઝાડા).
  • ભારતમાં ઘણા લોકો ગટર સુવિધાથી વંચિત, ખુલ્લામાં મળત્યાગ કરે.
• અસરો:
  • સારવાર ન પામેલ મળ જળ અને ભૂમિ પ્રદૂષણનું કારણ બને.
  • ભૂગર્ભીય જળ (કૂવા, ટ્યૂબવેલ, ઝરણાં) પ્રદૂષિત થાય, જે રોગો ફેલાવે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ રોગોના નામ અને તેના કારણો (બૅક્ટેરિયા, પ્રજીવો) યાદ રાખવા.
  • “સ્વચ્છતા અને રોગોનો સંબંધ” પર લાંબો પ્રશ્ન આવી શકે.

---

13.7 સુએઝ નિકાલ માટેની વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા

• ઓનસાઈટ નિકાલ:
  • જ્યાં ગટરલાઈન ન હોય, ત્યાં મળ ટાંકા, રાસાયણિક શૌચાલયો, અને ખાતર ખાડાઓ વપરાય.
  • મળ ટાંકા: હોસ્પિટલો, બહુમાળી મકાનો, અથવા નાના ગામો માટે ઉપયોગી.
• બાયોગેસ પ્લાન્ટ:
  • શૌચાલયોમાંથી મળ ઢંકાયેલ પાઈપલાઈન દ્વારા બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં જાય.
  • બાયોગેસ ઊર્જાના સ્રોત તરીકે ઉપયોગી.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ મળ ટાંકા અને બાયોગેસ પ્લાન્ટની વ્યાખ્યા અને લાભો યાદ રાખવા.
  • “વૈકલ્પિક નિકાલ વ્યવસ્થા” પર ટૂંકો પ્રશ્ન આવી શકે.

---

13.8 જાહેર જગ્યાઓ પર સ્વચ્છતા

• મહત્વ:
  • મેળાઓ, રેલવે સ્ટેશન, બસસ્ટોપ, હવાઈમથકો, હોસ્પિટલો જેવી જાહેર જગ્યાઓ પર મોટા પ્રમાણમાં કચરો ઉત્પન્ન થાય.
  • વ્યવસ્થિત નિકાલ જરૂરી, નહીં તો રોગચાળો ફેલાય.
• જાગૃત નાગરિકની ભૂમિકા:
  • કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકવો, કચરાપેટીમાં નાખવો.
  • જો કચરાપેટી ન હોય, તો કચરો ઘરે લઈ જઈ કચરાપેટીમાં નાખવો.
  • મ્યુનિસિપાલિટી/ગ્રામપંચાયતને ખુલ્લી ગટરો ઢાંકવા જણાવવું.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ જાહેર સ્થળોએ સ્વચ્છતા જાળવવાની રીતો યાદ રાખવી.
  • “જાગૃત નાગરિકની ભૂમિકા” પર લાંબો પ્રશ્ન આવી શકે.

---

13.9 જાણવા જેવું

• નીલગીરીના વૃક્ષો:
  • સુએઝ પોન્ડ નજીક નીલગીરીના વૃક્ષો વાવવાથી વધારાનું પાણી શોષાય અને શુદ્ધ પાણીની બાષ્પ વાતાવરણમાં મુક્ત થાય.
• નોંધ:
  • નીલગીરીના વૃક્ષોનું મહત્વ યાદ રાખો, ટૂંકો પ્રશ્ન આવી શકે.

---

13.10 સારાંશ

• મુખ્ય મુદ્દાઓ:
  • દૂષિત પાણી (સુએઝ) ઘરો, ઉદ્યોગો, અને અન્ય સ્થળોએથી ઉત્પન્ન થાય, જે જળ અને ભૂમિ પ્રદૂષણનું કારણ બને.
  • સ્વચ્છ પાણી જીવન માટે જરૂરી, પરંતુ અછતને કારણે રોગો ફેલાય.
  • વેસ્ટવૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ ભૌતિક, રાસાયણિક, અને જૈવિક પ્રક્રિયાઓ દ્વારા પાણી શુદ્ધ કરે.
  • ટ્રીટમેન્ટમાંથી કાદવ (ખાતર) અને બાયોગેસ (ઊર્જા) મળે.
  • ખુલ્લી ગટરો મચ્છર, માખીઓનું પ્રજનન સ્થાન બની, રોગો ફેલાવે.
  • સારી ગૃહવ્યવસ્થા અને ઓનસાઈટ નિકાલ (મળ ટાંકા, બાયોગેસ) સ્વચ્છતા વધારે.
  • જાહેર સ્થળોએ સ્વચ્છતા જાળવવી જરૂરી.
• નોંધ:
  • સારાંશના મુદ્દાઓ ટૂંકા અને લાંબા પ્રશ્નો માટે ઉપયોગી.
  • પરીક્ષામાં “સુએઝ ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ” અથવા “સ્વચ્છતાનું મહત્વ” પર પ્રશ્નો આવી શકે.

---

13.11 સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

(a) પાણીના શુદ્ધીકરણની પ્રક્રિયા એ પ્રદૂષકો દૂર કરવાની પ્રક્રિયા છે. (b) ઘર દ્વારા મુક્ત થતું ગંદુ પાણી એ સુએઝ કહેવાય છે. (c) સુકાયેલ કાદવ એ ખાતર તરીકે ઉપયોગી છે. (d) ગટરોની પાઇપલાઇન તેલ અને ચરબી દ્વારા બંધ થઈ શકે છે.

2. સુએઝ શું છે? સારવાર ન પામેલ સુએઝને નદી કે દરિયામાં છોડવી શા માટે હાનિકારક છે?

• જવાબ:
  • સુએઝની વ્યાખ્યા: સુએઝ એ ઘરો, ઉદ્યોગો, હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી મુક્ત થતું દૂષિત પાણી છે, જેમાં કાર્બનિક (મળ, તેલ), અકાર્બનિક (નાઇટ્રેટ, ધાતુઓ), અને રોગકારક બૅક્ટેરિયા હોય.
  • હાનિકારક હોવાનું કારણ:
    • સારવાર ન પામેલ સુએઝ નદી/દરિયામાં જળ પ્રદૂષણ ફેલાવે.
    • રોગકારક બૅક્ટેરિયા (જેમ કે વિબ્રિયો કોલેરા) કૉલેરા, ટાઈફૉઈડ જેવા રોગો ફેલાવે.
    • કાર્બનિક પદાર્થો ઓક્સિજન ઘટાડે, જે જળજીવોને મારે.
    • અકાર્બનિક પદાર્થો (નાઇટ્રેટ, ફૉસ્ફેટ) જળસ્રોતોની ગુણવત્તા ઘટાડે.

3. તેલ અને ચરબીયુક્ત પદાર્થો ગટરમાં શા માટે ન છોડવા જોઈએ? સમજાવો.

• જવાબ:
  • તેલ અને ચરબી ગટરની પાઈપોમાં જામે, જેનાથી ગટરો બંધ થાય.
  • ખુલ્લી ગટરોમાં આ પદાર્થો જમીનના છિદ્રો બંધ કરે, જે ગાળણ પ્રક્રિયાને અસર કરે.
  • આ પદાર્થો વિઘટન પ્રક્રિયામાં ખલેલ પહોંચાડે, કારણ કે તે મુક્ત ઓક્સિજનનો પ્રવાહ રોકે.
  • તેથી, તેલ અને ચરબી કચરાપેટીમાં નાખવા જોઈએ.

4. ગંદા પાણીની સારવાર દરમિયાન શુદ્ધીકરણ માટેના જુદા જુદા તબક્કાઓ સમજાવો.

• જવાબ:
  • પ્રથમ તબક્કો: બાર સ્ક્રીન:
    • બાર સ્ક્રીન દ્વારા મોટી વસ્તુઓ (ચીંથરા, લાકડીઓ, પ્લાસ્ટિક) દૂર કરાય.
  • બીજો તબક્કો: ગ્રિટ ટાંકો:
    • ઓછી ઝડપે પાણીના પ્રવાહમાં રેતી, કાંકરી, પથ્થરો અવસાદિત થાય.
  • ત્રીજો તબક્કો: અવસાદન ટાંકો:
    • ઘન પદાર્થો (મળ) તળિયે બેસે (કાદવ), તરતા પદાર્થો (તેલ, ચરબી) સ્કીમર દ્વારા દૂર થાય.
    • કાદવને અજારક બૅક્ટેરિયા દ્વારા વિઘટન કરી, બાયોગેસ બનાવાય.
  • ચોથો તબક્કો: હવા ઉમેરવી:
    • હવા ઉમેરી, જારક બૅક્ટેરિયા દ્વારા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન.
    • નિલંબિત સૂક્ષ્મજીવો (ક્રિયાશીલ કાદવ) તળિયે બેસે, જે ખાતર બનાવે.
  • અંતિમ તબક્કો: જંતુરહિતકરણ:
    • ક્લોરિન/ઓઝોન દ્વારા બૅક્ટેરિયા દૂર કરી, પાણી નદી/સમુદ્રમાં છોડાય.

5. કાદવ એ શું છે? તેની સારવાર (શુદ્ધ) કેવી રીતે કરાય છે તે સમજાવો.

• જવાબ:
  • કાદવની વ્યાખ્યા: અવસાદન ટાંકામાં ઘન પદાર્થો (મળ, કચરો) તળિયે બેસે, જેને કાદવ કહે છે.
  • સારવાર:
    • કાદવને અલગ ટાંકામાં લઈ, અજારક બૅક્ટેરિયા દ્વારા વિઘટન કરાય.
    • આ પ્રક્રિયામાં બાયોગેસ (ઇંધણ, વીજળી) બને.
    • ક્રિયાશીલ કાદવ (97% પાણી) રેતીની પથારી અથવા મશીન દ્વારા સૂકવાય.
    • સૂકો કાદવ ખાતર તરીકે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા વપરાય.

6. “સારવાર ન પામેલ માનવ મળ એ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે” સમજાવો.

• જવાબ:
  • સારવાર ન પામેલ માનવ મળમાં રોગકારક બૅક્ટેરિયા (વિબ્રિયો કોલેરા, સાલ્મોનેલા) અને પ્રજીવો હોય, જે કૉલેરા, ટાઈફૉઈડ, મરડો જેવા રોગો ફેલાવે.
  • તે જળ અને ભૂમિ પ્રદૂષણનું કારણ બને, ખાસ કરીને ભૂગર્ભીય જળ (કૂવા, ટ્યૂબવેલ) પ્રદૂષિત થાય.
  • ખુલ્લામાં મળત્યાગથી મચ્છર, માખીઓનું પ્રજનન વધે, જે રોગો ફેલાવે.
  • આથી, સ્વચ્છતા અને શૌચાલયોનો ઉપયોગ જરૂરી.

7. પાણીને બિનચેપી બનાવવા માટે વપરાતાં બે રસાયણોના નામ આપો.

• જવાબ:
  • ક્લોરિન
  • ઓઝોન

8. વેસ્ટ વૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં વપરાતાં બાર સ્ક્રીનનાં કાર્યો સમજાવો.

• જવાબ:
  • બાર સ્ક્રીન એ યાંત્રિક ફિલ્ટર છે, જે દૂષિત પાણીમાંથી મોટી વસ્તુઓ (ચીંથરા, લાકડીઓ, ડબ્બા, પ્લાસ્ટિક, હાથરૂમાલ) દૂર કરે.
  • તે ટ્રીટમેન્ટનો પ્રથમ તબક્કો છે, જે ગટરો અને મશીનોને બંધ થતા અટકાવે.
  • આ પ્રક્રિયા શુદ્ધીકરણના આગળના તબક્કાઓને સરળ બનાવે.

9. સ્વચ્છતા અને રોગો વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો.

• જવાબ:
  • નબળી સ્વચ્છતા દૂષિત પાણી અને ખુલ્લામાં મળત્યાગને કારણે રોગો ફેલાય.
  • દૂષિત પાણીમાં રોગકારક બૅક્ટેરિયા (વિબ્રિયો કોલેરા, સાલ્મોનેલા) અને પ્રજીવો હોય, જે કૉલેરા, ટાઈફૉઈડ, મરડો, પોલિયો, કમળો, ઝાડા જેવા રોગો ફેલાવે.
  • ખુલ્લી ગટરો મચ્છર, માખીઓનું પ્રજનન સ્થાન બની, રોગોનું જોખમ વધારે.
  • સ્વચ્છતા (શૌચાલયો, ગટર ઢાંકણ, કચરો નિકાલ)થી રોગો અટકાવી શકાય.

10. સ્વચ્છતાના સંદર્ભમાં જાગૃત નાગરિક તરીકે તમારો ફાળો જણાવો.

• જવાબ:
  • કચરો ગમે ત્યાં ન ફેંકવો, કચરાપેટીમાં નાખવો.
  • ખુલ્લી ગટરો ઢાંકવા મ્યુનિસિપાલિટી/ગ્રામપંચાયતને જાણ કરવી.
  • ઘરનું ગંદું પાણી અડોશપડોશમાં ન જાય તેનું ધ્યાન રાખવું.
  • તેલ, ચરબી, રસાયણો, ઘન કચરો ગટરોમાં ન નાખવો.
  • શૌચાલયોનો ઉપયોગ કરી, ખુલ્લામાં મળત્યાગ ટાળવો.
  • સ્વચ્છતા અંગે અન્યોને જાગૃત કરવા.

11. ક્રોસવર્ડ પઝલ

• આડી ચાવી:
  • 3. પ્રવાહી કચરો: Sewage
  • 4. સુએઝ ટ્રીટમેન્ટમાં ઘન કચરો: Sludge
  • 6. સ્વચ્છતાને લગતો શબ્દ: Sanitation
  • 8. માનવ શરીરમાંથી બહાર ફેંકાતો કચરો: Excreta
• ઊભી ચાવી:
  • 1. વપરાયેલ પાણી: Waste Water
  • 2. સુએઝ લઈ જતી પાઇપ: Sewer
  • 5. સૂક્ષ્મજીવો જે કૉલેરા માટે જવાબદાર: Bacteria
  • 7. પાણીને બિનચેપી બનાવતું રસાયણ: Ozone
• નોંધ:
  • ક્રોસવર્ડના શબ્દો અંગ્રેજીમાં યાદ રાખવા.
  • આકૃતિ દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરો, જો પરીક્ષામાં પૂછાય.

12. ઓઝોન વિશેના વિધાનો:

• વિધાનો:
  • (a) તે સજીવોના શ્વાસોચ્છ્વાસની ક્રિયા માટે જરૂરી છે. (ખોટું - ઓક્સિજન જરૂરી છે, ઓઝોન નહીં)
  • (b) તે પાણીને બિનચેપી બનાવવા જરૂરી છે. (સાચું)
  • (c) તે પારજાંબલી કિરણોનું શોષણ કરે છે. (સાચું)
  • (d) તેનું હવામાં પ્રમાણ 3% જેટલું છે. (ખોટું - ઓઝોનનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હોય)
• જવાબ: (ii) (b) અને (c)

---

13.12 વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

1. ક્રોસવર્ડ કોયડો:
   • પોતાની શબ્દ ચાવીઓ બનાવી, ક્રોસવર્ડ રચો.
   • નોંધ: પારિભાષિક શબ્દો (જેમ કે Sewage, Sludge)નો ઉપયોગ કરો.
2. પછી અને અત્યારે:
   • દાદા-દાદી અથવા વડીલો સાથે સુએઝ નિકાલની જૂની અને હાલની પદ્ધતિઓની ચર્ચા કરો.
   • પત્ર લખીને માહિતી એકત્ર કરો અને ટૂંકો અહેવાલ બનાવો.
   • નોંધ: અહેવાલમાં જૂની (ખુલ્લી ગટરો) અને નવી (ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ) વ્યવસ્થાની તુલના કરો.
3. વેસ્ટવૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટની મુલાકાત:
   • નોંધો:
     • સ્થાન
     • તારીખ
     • અધિકારીનું નામ
     • સમય
     • માર્ગદર્શક/શિક્ષક
   • નોંધ: ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ અને આડપેદાશોનું અવલોકન કરો.
   • પરીક્ષામાં “પ્લાન્ટની મુલાકાતનો અહેવાલ” પર લાંબો પ્રશ્ન આવી શકે.

---

13.13 વિદ્યાર્થીઓ માટે સલાહ

• અભ્યાસ:
  • સુએઝની વ્યાખ્યા, રચના (કાર્બનિક, અકાર્બનિક, બૅક્ટેરિયા), અને ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ યાદ રાખો.
  • આકૃતિઓ (બાર સ્ક્રીન, ગ્રિટ ટાંકો, અવસાદન ટાંકો, હવા) દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરો.
  • પારિભાષિક શબ્દો (Sewage, Sludge, Biogas)નો અર્થ અને ઉપયોગ સમજો.
• પ્રેક્ટિસ:
  • કોષ્ટક 13.1 ભરવાની પ્રેક્ટિસ કરો.
  • સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોના જવાબો લખી, યાદ કરો.
  • ક્રોસવર્ડ પઝલ ઉકેલવાની પ્રેક્ટિસ કરો.
• સમજ:
  • સ્વચ્છતા અને રોગોનો સંબંધ, જાગૃત નાગરિકની ભૂમિકા સમજો.
  • વૈકલ્પિક નિકાલ (મળ ટાંકા, બાયોગેસ)ના લાભો યાદ રાખો.
• પરીક્ષા તૈયારી:
  • ટૂંકા પ્રશ્નો: સુએઝની વ્યાખ્યા, ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ, રસાયણો, બાયોગેસ.
  • લાંબા પ્રશ્નો: ટ્રીટમેન્ટ પ્રક્રિયા, સ્વચ્છતા અને રોગો, જાગૃત નાગરિક.
  • આકૃતિઓ: ગટર વ્યવસ્થા, ટ્રીટમેન્ટના તબક્કાઓ.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---