પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ 

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

પરિચય

અગાઉના પ્રકરણમાં, વિદ્યાર્થીઓએ પ્રાણીઓની પ્રજનન પ્રક્રિયા વિશે અભ્યાસ કર્યો. આ પ્રકરણમાં, મનુષ્યના શરીરમાં કિશોરાવસ્થા દરમિયાન થતાં પરિવર્તનો અને તેના પાછળના વૈજ્ઞાનિક કારણોની ચર્ચા કરવામાં આવશે. આ પરિવર્તનો મનુષ્યને પ્રજનન માટે સક્ષમ બનાવે છે. આ પ્રકરણમાં અંતઃસ્રાવો (હોર્મોન્સ) ની ભૂમિકા અને તેનાથી થતાં શારીરિક, માનસિક અને સંવેદનાત્મક ફેરફારોનો અભ્યાસ કરવામાં આવશે.

નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને શરીરમાં થતાં કુદરતી ફેરફારોને સમજવામાં અને તેની સાથે સંકળાયેલી ખોટી માન્યતાઓને દૂર કરવામાં મદદ કરશે.

---

7.1 કિશોરાવસ્થા તેમજ તરુણાવસ્થા (Adolescence and Puberty)

• કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા:

  • કિશોરાવસ્થા એ જીવનનો એક એવો તબક્કો છે જેમાં શરીરમાં શારીરિક, માનસિક અને સંવેદનાત્મક ફેરફારો થાય છે, જેના દ્વારા વ્યક્તિ પ્રજનન માટે પરિપક્વ બને છે.
  • આ તબક્કો લગભગ 11 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થાય છે અને 18-19 વર્ષ સુધી ચાલે છે.
  • આ સમયગાળો 'ટીન્સ' (13થી 18-19 વર્ષ) તરીકે ઓળખાય છે, જેથી આ અવસ્થાના કિશોરોને 'ટીનેજર્સ' કહેવામાં આવે છે.
  • છોકરીઓમાં આ તબક્કો છોકરાઓ કરતાં એક-બે વર્ષ વહેલો શરૂ થાય છે.
  • વ્યક્તિ પ્રમાણે આ અવધિ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.

• તરુણાવસ્થા (Puberty):

  • તરુણાવસ્થા એ કિશોરાવસ્થાનો એક ભાગ છે, જેમાં શરીરમાં પ્રજનન ક્ષમતાનો વિકાસ થાય છે.
  • આ તબક્કાનો અંત પ્રજનન પરિપક્વતા સાથે થાય છે.
  • ઉદાહરણ: છોકરાઓમાં ઊંચાઈમાં વધારો, દાઢી-મૂછનું ઊગવું; છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ.

• નોંધ:

  • કિશોરાવસ્થા એ બાળપણ અને પુખ્તાવસ્થા વચ્ચેનો સંક્રમણકાળ છે, જેમાં વ્યક્તિ ન તો બાળક રહે છે, ન તો સંપૂર્ણ પુખ્ત બને છે.
  • આ સમયે શરીરમાં ઝડપી વૃદ્ધિ (growth spurt) જોવા મળે છે, જે શારીરિક અને માનસિક ફેરફારોનો સંકેત આપે છે.

---

7.2 તરુણાવસ્થામાં થતાં ફેરફાર (Changes at Puberty)

1. ઊંચાઈમાં વધારો (Increase in Height)

• તરુણાવસ્થામાં ઊંચાઈમાં એકાએક વધારો એ સૌથી સ્પષ્ટ ફેરફાર છે.
• હાથ અને પગના લાંબા હાડકાંની લંબાઈમાં વધારો થાય છે, જે વ્યક્તિને ઊંચી બનાવે છે.
• છોકરીઓ આ તબક્કે છોકરાઓ કરતાં વધુ ઝડપથી વધે છે, પરંતુ 18 વર્ષની ઉંમર સુધી બંને મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરે છે.
• વૃદ્ધિનો દર વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ-અલગ હોય છે.
• નોંધ: ઊંચાઈ આનુવંશિક (genetic) પરિબળો પર આધાર રાખે છે, પરંતુ યોગ્ય પોષણ પણ મહત્વનું છે.

પ્રવૃત્તિ 7.1: ઊંચાઈની ગણતરી

• કોષ્ટક 7.1: ઉંમર અને ઊંચાઈની ટકાવારી

  ઉંમર (વર્ષ)	પૂર્ણ ઊંચાઈની ટકાવારી (છોકરા)	પૂર્ણ ઊંચાઈની ટકાવારી (છોકરીઓ)
  8	72%	77%
  9	75%	81%
  10	78%	84%
  11	81%	88%
  12	84%	91%
  13	88%	95%
  14	92%	98%
  15	95%	99%
  16	98%	99.5%
  17	99%	100%
  18	100%	100%

• ગણતરીનું સૂત્ર:
  પૂર્ણ ઊંચાઈ (cm) = (હાલની ઊંચાઈ (cm) / હાલની ઉંમરે પૂર્ણ ઊંચાઈની %) × 100
• ઉદાહરણ: 9 વર્ષના છોકરાની ઊંચાઈ 120 cm હોય, તો:
  (120 / 75) × 100 = 160 cm

પ્રવૃત્તિ 7.2: આલેખ બનાવો

• X-અક્ષ પર ઉંમર અને Y-અક્ષ પર ઊંચાઈની ટકાવારી દર્શાવતો આલેખ બનાવો.
• તમારી ઉંમર અને ઊંચાઈની ટકાવારી નોંધો અને અંદાજિત પૂર્ણ ઊંચાઈની ગણતરી કરો.
• નોંધ: આલેખ બનાવવાથી વિદ્યાર્થીઓને ઊંચાઈના વધારાને દ્રશ્ય રીતે સમજવામાં મદદ મળે છે.

2. શારીરિક આકારમાં બદલાવ (Change in Body Shape)

• છોકરાઓમાં ખભા અને છાતીનો ભાગ પહોળો થાય છે.
• છોકરીઓમાં કમરની નીચેનો ભાગ (નિતંબ) પહોળો થાય છે.
• છોકરાઓમાં સ્નાયુઓનો વિકાસ છોકરીઓની તુલનામાં વધુ થાય છે.
• નોંધ: શરીરના ભાગોનો વિકાસ સમાન દરે નથી થતો, જેના કારણે કેટલીકવાર અસંગતતા દેખાય છે, પરંતુ આ કુદરતી છે.

3. અવાજમાં બદલાવ (Voice Change)

• તરુણાવસ્થામાં સ્વરપેટી (larynx) નો વિકાસ થાય છે.
• છોકરાઓમાં સ્વરપેટી મોટી થઈને ગળામાં બહાર નીકળે છે, જેને કંઠમણિ (Adam’s apple) કહે છે.
• છોકરાઓનો અવાજ ઘોઘરો અને ભારે થાય છે; છોકરીઓનો અવાજ ઊંચો અને તીણો રહે છે.
• નોંધ: અવાજનું ફાટવું એ કિશોરાવસ્થાનો સામાન્ય ભાગ છે અને થોડા સમય બાદ સામાન્ય થઈ જાય છે.

4. પ્રસ્વેદ અને તૈલિગ્રંથિઓની ક્રિયાશીલતામાં વધારો (Increased Activity of Sweat and Sebaceous Glands)

• પ્રસ્વેદ (sweat) અને તૈલિગ્રંથિઓ (sebaceous glands) નો સ્રાવ વધે છે.
• આના કારણે ત્વચા પર ખીલ અને ફોલ્લીઓ થઈ શકે છે.
• નોંધ: આ સમયે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા જાળવવી અગત્યની છે.

5. પ્રજનન અંગોનો વિકાસ (Development of Sex Organs)

• છોકરાઓમાં શુક્રપિંડ અને શિશ્ન સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે; શુક્રપિંડ શુક્રકોષોનું ઉત્પાદન શરૂ કરે છે.
• છોકરીઓમાં અંડપિંડનું કદ વધે છે અને અંડકોષો પરિપક્વ થવા લાગે છે.
• નોંધ: આ વિકાસ પ્રજનન ક્ષમતાનો આધાર છે.

6. માનસિક, બૌદ્ધિક અને સંવેદનાત્મક પરિપક્વતા (Mental, Intellectual, and Emotional Maturity)

• કિશોરો વધુ સ્વતંત્ર અને સ્વ-જાગૃત બને છે.
• બૌદ્ધિક વિકાસ થાય છે, વિચારવાની ક્ષમતા વધે છે.
• કેટલીકવાર શારીરિક અને માનસિક ફેરફારોને કારણે અસુરક્ષિતતા અનુભવાય છે, જે સામાન્ય છે.
• નોંધ: આ સમયે માતાપિતા અને શિક્ષકોનું માર્ગદર્શન મહત્વનું છે.

---

7.3 ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters)

• વ્યાખ્યા: ગૌણ જાતીય લક્ષણો એ શારીરિક લક્ષણો છે જે છોકરાઓ અને છોકરીઓને એકબીજાથી અલગ પાડે છે.
• ઉદાહરણો:
  • છોકરાઓ: ચહેરા પર દાઢી-મૂછ, છાતી પર વાળ, બગલ અને પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ.
  • છોકરીઓ: સ્તનનો વિકાસ, બગલ અને પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ.
• નોંધ: આ લક્ષણો અંતઃસ્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.

---

7.4 પ્રજનન કાર્યોની શરૂઆતમાં અંતઃસ્રાવોનો ફાળો (Role of Hormones in Initiating Reproductive Function)

• અંતઃસ્રાવો (Hormones):
  • રાસાયણિક પદાર્થો જે અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
  • રુધિર પ્રવાહ દ્વારા શરીરના ચોક્કસ લક્ષ્યાંગો સુધી પહોંચે છે.
• મુખ્ય અંતઃસ્રાવો:
  • છોકરાઓ: શુક્રપિંડ ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઉત્પન્ન કરે છે, જે ગૌણ જાતીય લક્ષણો (જેમ કે દાઢી-મૂછ) માટે જવાબદાર છે.
  • છોકરીઓ: અંડપિંડ ઈસ્ટ્રોજન ઉત્પન્ન કરે છે, જે સ્તનના વિકાસ અને દૂધસ્રાવી ગ્રંથિઓના વિકાસ માટે જવાબદાર છે.
• પિટ્યુટરી ગ્રંથિ:
  • અંતઃસ્રાવો ઉત્પન્ન કરે છે જે શુક્રપિંડ અને અંડપિંડને ઉત્તેજન આપે છે.
  • શુક્રકોષો અને અંડકોષોના ઉત્પાદનને નિયંત્રિત કરે છે.
• નોંધ: પિટ્યુટરી ગ્રંથિ શરીરના અન્ય અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓનું નિયંત્રણ કરે છે, જેને "માસ્ટર ગ્લેન્ડ" પણ કહેવામાં આવે છે.

---

7.5 મનુષ્યમાં પ્રજનનકાળની અવધિ (Reproductive Phase of Life in Humans)

• પ્રજનન ક્ષમતા:
  • છોકરાઓ અને છોકરીઓ તરુણાવસ્થામાં પ્રજનન માટે સક્ષમ બને છે.
  • પુરુષોમાં પ્રજનન ક્ષમતા લાંબા સમય સુધી રહે છે, જ્યારે સ્ત્રીઓમાં 45-50 વર્ષની ઉંમરે સમાપ્ત થાય છે.
• છોકરીઓમાં માસિકચક્ર (Menstrual Cycle):
  • તરુણાવસ્થાની શરૂઆત (10-12 વર્ષ)થી માસિકચક્ર શરૂ થાય છે.
  • દર 28-30 દિવસે અંડપિંડ એક પરિપક્વ અંડકોષ મુક્ત કરે છે.
  • ફલન ન થાય તો ગર્ભાશયની દીવાલ રુધિર સાથે તૂટે છે, જેને ઋતુસ્રાવ (menstruation) કહે છે.
  • રજોદર્શન (Menarche): પ્રથમ ઋતુસ્રાવ.
  • રજોનિવૃત્તિ (Menopause): 45-50 વર્ષે ઋતુસ્રાવ બંધ થવું.
• નોંધ: માસિકચક્રનું નિયંત્રણ અંતઃસ્રાવો દ્વારા થાય છે. શરૂઆતમાં આ ચક્ર અનિયમિત હોઈ શકે છે.

---

7.6 બાળકનું લિંગનિશ્ચયન કેવી રીતે થાય છે? (How Is the Sex of the Baby Determined?)

• રંગસૂત્રો (Chromosomes):
  • મનુષ્યના કોષોમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે, જેમાં એક જોડ લિંગી રંગસૂત્રો (X અને Y) હોય છે.
  • સ્ત્રીઓમાં XX અને પુરુષોમાં XY રંગસૂત્રો હોય છે.
• જનનકોષો:
  • અંડકોષમાં હંમેશાં X રંગસૂત્ર હોય છે.
  • શુક્રકોષો બે પ્રકારના હોય છે: X અથવા Y રંગસૂત્ર ધરાવતા.
• લિંગનિશ્ચયન:
  • X શુક્રકોષ + X અંડકોષ = XX (છોકરી).
  • Y શુક્રકોષ + X અંડકોષ = XY (છોકરો).
• નોંધ: બાળકનું લિંગ પિતાના શુક્રકોષના રંગસૂત્ર દ્વારા નક્કી થાય છે, માતા જવાબદાર નથી.

---

7.7 લિંગી અંતઃસ્રાવો સિવાયના અન્ય અંતઃસ્રાવો (Hormones other than Sex Hormones)

• અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ:
  • પિટ્યુટરી ગ્રંથિ: વૃદ્ધિ અંતઃસ્રાવ અને અન્ય ગ્રંથિઓનું નિયંત્રણ.
  • થાઈરોઈડ ગ્રંથિ: થાઈરોક્સિન ઉત્પન્ન કરે છે, જે ચયાપચય (metabolism) ને નિયંત્રિત કરે છે. ઉણપથી ગોઈટર થઈ શકે છે.
  • સ્વાદુપિંડ (Pancreas): ઈન્સ્યુલિન ઉત્પન્ન કરે છે, જે રુધિરમાં શર્કરાનું સ્તર નિયંત્રિત કરે છે. ઉણપથી ડાયાબિટીસ થાય છે.
  • એડ્રિનલ ગ્રંથિ: એડ્રિનાલિન ઉત્પન્ન કરે છે, જે તણાવ અને ઉત્તેજનાને નિયંત્રિત કરે છે.
• નોંધ: આ ગ્રંથિઓ પિટ્યુટરી ગ્રંથિના નિયંત્રણમાં કાર્ય કરે છે.

---

7.8 કીટકો અને દેડકામાં જીવનચક્ર પૂર્ણ કરવા માટે અંતઃસ્રાવોનો ફાળો

• કીટકો:
  • કાયાંતરણ (metamorphosis) કીટ અંતઃસ્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે.
• દેડકા:
  • ટેડપોલથી પુખ્ત દેડકામાં પરિવર્તન થાઈરોક્સિન દ્વારા થાય છે.
  • થાઈરોક્સિન ઉત્પાદન માટે આયોડિન જરૂરી છે; ઉણપથી કાયાંતરણ થઈ શકતું નથી.
• પ્રવૃત્તિ 7.3: આયોડિનયુક્ત મીઠાના મહત્વ પર નોંધ તૈયાર કરો.
• નોંધ: આયોડિનની ઉણપથી ગોઈટર થઈ શકે છે, જે થાઈરોઈડ ગ્રંથિની સમસ્યા છે.

---

7.9 પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય (Reproductive Health)

• વ્યાખ્યા: શારીરિક અને માનસિક તંદુરસ્તી.
• આવશ્યકતાઓ:
  • સમતોલ આહાર: પ્રોટીન, કાર્બોહાઈડ્રેટ, ચરબી, વિટામિન, ખનીજક્ષારો.
    • ઉદાહરણ: રોટલી, ભાત, દાળ, શાકભાજી, દૂધ, ફળ.
    • લોહ (આયર્ન) યુક્ત ખોરાક: લીલા શાકભાજી, ગોળ, સંતરા, આમળાં.
  • વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા: દરરોજ સ્નાન, ઋતુસ્રાવ દરમિયાન સેનિટરી નેપકીનનો ઉપયોગ.
  • શારીરિક વ્યાયામ: ચાલવું, રમવું, વ્યાયામ કરવો.
• પ્રવૃત્તિ 7.4: ગઈકાલે ખાધેલા ખોરાકની યાદી બનાવો અને તેનું પોષણ મૂલ્ય તપાસો.
• પ્રવૃત્તિ 7.5: કિશોરોના આહારની આવશ્યકતા પર પોસ્ટર બનાવો.

દંતકથાઓ અને ખોટી માન્યતાઓ

• ઉદાહરણો:
  1. ઋતુસ્રાવ દરમિયાન છોકરીનું કોઈ છોકરાને જોવું ગર્ભધારણનું કારણ બને છે. (ખોટું)
  2. સંતાનની જાતિ માટે માતા જવાબદાર છે. (ખોટું)
  3. ઋતુસ્રાવ દરમિયાન રસોડામાં કામ કરવું નિષેધ છે. (ખોટું)
• નોંધ: આ ખોટી માન્યતાઓનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક આધાર નથી.

નશાકારક પદાર્થોને 'ના' કહો

• ડ્રગ્સ શરીર અને મનને નુકસાન પહોંચાડે છે.
• HIV/AIDS નશાકારક દવાઓ માટે વપરાતી સીરિંજ, સંક્રમિત માતાના સ્તનપાન, અથવા જાતીય સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે.

કિશોરી દ્વારા ગર્ભધારણ

• ભારતમાં લગ્નની કાયદેસર ઉંમર: છોકરીઓ માટે 18 વર્ષ, છોકરાઓ માટે 21 વર્ષ.
• બાળલગ્નથી માતા અને બાળકના સ્વાસ્થ્યને નુકસાન થાય છે.
• નોંધ: કિશોરીઓ શારીરિક અને માનસિક રીતે માતૃત્વ માટે તૈયાર નથી હોતી.

---

સ્વાધ્યાય

1. શરીરનાં બધાં પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિનાં રાસાયણિક નામ માટે વપરાતો શબ્દ: હોર્મોન (અંતઃસ્રાવ).
2. કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા:
   • જીવનનો એક તબક્કો (11થી 18-19 વર્ષ) જેમાં શારીરિક, માનસિક અને સંવેદનાત્મક ફેરફારો થાય છે, જે વ્યક્તિને પ્રજનન માટે પરિપક્વ બનાવે છે.
3. ઋતુસ્ત્રાવ:
   • અંડકોષનું ફલન ન થાય તો ગર્ભાશયની દીવાલ રુધિર સાથે તૂટે છે, જે દર 28-30 દિવસે થાય છે.
   • પ્રથમ ઋતુસ્રાવને રજોદર્શન અને 45-50 વર્ષે બંધ થવાને રજોનિવૃત્તિ કહે છે.
4. તરુણાવસ્થાના શારીરિક પરિવર્તનો:
   • ઊંચાઈમાં વધારો.
   • શારીરિક આકારમાં બદલાવ (ખભા, નિતંબ, સ્નાયુઓ).
   • અવાજમાં બદલાવ (કંઠમણિ, ઘોઘરો અવાજ).
   • પ્રસ્વેદ અને તૈલિગ્રંથિઓની ક્રિયાશીલતા.
   • પ્રજનન અંગોનો વિકાસ.
   • ગૌણ જાતીય લક્ષણો (દાઢી-મૂછ, સ્તનનો વિકાસ).
5. અંતઃસ્રાવી ગ્રંથિઓ અને તેના અંતઃસ્રાવો:
   • શુક્રપિંડ: ટેસ્ટોસ્ટેરોન.
   • અંડપિંડ: ઈસ્ટ્રોજન.
6. યૌવન અવસ્થા (તરુણાવસ્થા):
   • વ્યાખ્યા: શરીરમાં પ્રજનન ક્ષમતાનો વિકાસ થવાનો તબક્કો.
   • કાર્યો: શુક્રકોષો અને અંડકોષોનું ઉત્પાદન, ગૌણ જાતીય લક્ષણોનો વિકાસ.
7. સાચો વિકલ્પ:
   • (a) (ii) શારીરિક વૃદ્ધિને ઉત્તેજીત કરવા માટે અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્રાવિત થાય છે.
   • (b) (i) ઋતુસ્ત્રાવની શરૂઆત થાય છે.
   • (c) (ii) રોટલી, દૂધ, ફળ.
8. નોંધ:
   • ગર્ભ: ફલિત અંડકોષ ગર્ભાશયમાં વિકાસ પામે છે, જે ગર્ભ બને છે.
   • ગર્ભ નિરોધક ગોળીઓ: અંડકોષના મુક્ત થવાને રોકે છે, ડૉક્ટરની સલાહથી ઉપયોગ કરવો.
   • જાતીય રોગો: HIV/AIDS જેવા રોગોનું નિદાન રુધિર પરીક્ષણ દ્વારા થાય છે; સારવાર ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ.

---

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સ

1. કાનૂની પરિસ્થિતિ:
   • પાંચ આયુકાળની કાનૂની માહિતી એકત્રિત કરો, ચિત્ર બનાવો, અને બે મિનિટનું વક્તવ્ય તૈયાર કરો.
2. HIV/AIDS:
   • સમાચારો/સામયિકોમાંથી માહિતી એકત્રિત કરી 15-20 વાક્યોની નોંધ લખો.
3. વસ્તીગણતરી (2011):
   • 1000 પુરુષો સામે 940 સ્ત્રીઓના કારણો શોધો.
   • ગર્ભનિરોધક ગોળીઓ અને ગર્ભનાશની ટેકનિકોની માહિતી એકત્રિત કરો.
4. પ્રજનન સંબંધિત તથ્યો:
   • શિક્ષકો સાથે ચર્ચા કરી સંકલન તૈયાર કરો.

---

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---