પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

 

પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પરિચય

• ખોરાકનું મહત્વ:
• ધોરણ VIમાં શીખ્યું કે બધા સજીવો માટે ખોરાક આવશ્યક છે.
• ખોરાકના ઘટકો: કાર્બોદિત (carbohydrates), પ્રોટીન (proteins), ચરબી (fats), વિટામિન (vitamins), અને ખનીજતત્ત્વો (minerals).
• આ ઘટકોને પોષકતત્ત્વો (nutrients) કહે છે, જે શરીરના વિવિધ કાર્યો માટે જરૂરી છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક પોષકતત્ત્વનું કાર્ય યાદ રાખવું જોઈએ, જેમ કે કાર્બોદિત ઊર્જા પૂરી પાડે છે, પ્રોટીન વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે જરૂરી છે.

• સજીવોની ખોરાકની જરૂરિયાત:
• બધા સજીવોને ખોરાકની જરૂર હોય છે.
• વનસ્પતિ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે (સ્વાવલંબી), જ્યારે મનુષ્ય અને પ્રાણીઓ ખોરાક માટે વનસ્પતિ અથવા અન્ય પ્રાણીઓ (તૃણાહારી) પર આધારિત હોય છે.

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ખોરાકની શૃંખલા (food chain) સમજવી જોઈએ, જે દર્શાવે છે કે ખોરાકનું સ્થાનાંતર કેવી રીતે થાય છે (વનસ્પતિ → તૃણાહારી → માંસાહારી).

• બૂઝોનો પ્રશ્ન:
  • બૂઝો જાણવા માંગે છે કે વનસ્પતિ પોતાનો ખોરાક કેવી રીતે બનાવે છે?
  • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશસંશ્લેષણ અને વનસ્પતિની પોષણ પદ્ધતિ સમજવા માટે પ્રેરે છે.

1.1 વનસ્પતિમાં પોષણના પ્રકાર

• વનસ્પતિની ખોરાક બનાવવાની ક્ષમતા:
• વનસ્પતિ એકમાત્ર સજીવો છે જે પાણી, કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, અને ખનીજતત્ત્વોનો ઉપયોગ કરીને પોતાનો ખોરાક બનાવે છે.
• આ કાચા પદાર્થો (raw materials) વનસ્પતિની આસપાસ (જમીન અને હવામાં) હાજર હોય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ કાચા પદાર્થોના સ્ત્રોત (જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજો, હવામાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ) યાદ રાખવા જોઈએ.

• પોષકતત્ત્વોનું મહત્વ:
• પોષકતત્ત્વો શરીરના બંધારણ, વૃદ્ધિ, નુકસાન પામેલા ભાગોના સમારકામ, અને જૈવક્રિયાઓ માટે શક્તિ પૂરી પાડે છે.
• ખોરાક ગ્રહણ કરવાની અને તેનો શરીર દ્વારા ઉપયોગ કરવાની ક્રિયાને પોષણ (nutrition) કહે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પોષણની વ્યાખ્યા અને તેનું જીવનમાં મહત્વ સમજવું જોઈએ.

• સ્વાવલંબી પોષણ:
• વનસ્પતિ સરળ પદાર્થો (પાણી, કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ)માંથી પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.
• આ પ્રક્રિયાને સ્વાવલંબી પોષણ (autotrophic nutrition) કહેવાય છે (auto = સ્વ, troph = પોષણ).
• વનસ્પતિઓને સ્વાવલંબી (autotrophs) કહેવાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સ્વાવલંબી પોષણની વ્યાખ્યા અને તેના ઉદાહરણો (જેમ કે લીલી વનસ્પતિ) યાદ રાખવા જોઈએ.

• પરાવલંબી પોષણ:
• પ્રાણીઓ અને મોટાભાગના અન્ય સજીવો વનસ્પતિ દ્વારા બનાવેલ ખોરાક પર નભે છે.
• આ સજીવોને પરાવલંબી (heterotrophs) (hetero = પર) કહેવાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સ્વાવલંબી અને પરાવલંબી વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જોઈએ, જે ખોરાકની શૃંખલાને સમજવામાં મદદ કરે છે.

1.2 પ્રકાશસંશ્લેષણ - વનસ્પતિમાં ખોરાક બનાવવાની પ્રક્રિયા

• પર્ણોની ભૂમિકા:
  • પર્ણો એ વનસ્પતિના ખોરાક બનાવવાના કારખાનાં છે.
  • બધા કાચા પદાર્થો (પાણી, ખનીજતત્ત્વો, કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ) પર્ણો સુધી પહોંચે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પર્ણોની રચના અને તેની ખોરાક બનાવવામાં ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.
• કાચા પદાર્થોનું પરિવહન:
• પાણી અને ખનીજતત્ત્વો:
  • જમીનમાંથી મૂળ દ્વારા શોષણ થાય છે.
  • વાહિનીઓ (vessels) દ્વારા પર્ણો સુધી પહોંચે છે.
• કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ:
  • પર્ણમાં આવેલા પર્ણરંધ્રો (stomata) દ્વારા હવામાંથી શોષાય છે.
  • પર્ણરંધ્રો રક્ષક કોષો (guard cells) દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે (આકૃતિ 1.2(c)).
• વાહિનીઓ:
  • મૂળ, પ્રકાંડ, શાખાઓ, અને પર્ણોમાં સળંગ માર્ગ બનાવે છે.
  • પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું પરિવહન કરે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પર્ણરંધ્રો અને વાહિનીઓની રચના દોરીને તેનું કાર્ય સમજવું જોઈએ.

• હરિતદ્રવ્યની ભૂમિકા:
• પર્ણોમાં હરિતદ્રવ્ય (chlorophyll) નામનું લીલું રંજકદ્રવ્ય (pigment) હોય છે.
• હરિતદ્રવ્ય સૂર્યઊર્જાનું શોષણ કરે છે.
• આ ઊર્જા કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ અને પાણીમાંથી ખોરાક બનાવવા માટે વપરાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હરિતદ્રવ્યનું મહત્વ અને તેની સૂર્યઊર્જા શોષવાની ક્ષમતા સમજવી જોઈએ.

• પ્રકાશસંશ્લેષણની વ્યાખ્યા:
• સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં ખોરાકનું સંશ્લેષણ થવાની પ્રક્રિયાને પ્રકાશસંશ્લેષણ (Photosynthesis) કહેવાય છે (Photo = પ્રકાશ, Synthesis = સંશ્લેષણ).
• આવશ્યક ઘટકો: હરિતદ્રવ્ય, સૂર્યપ્રકાશ, કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, અને પાણી.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશસંશ્લેષણની વ્યાખ્યા અને તેના ઘટકો યાદ રાખવા જોઈએ.

• પ્રકાશસંશ્લેષણનું મહત્વ:
• સૂર્યઊર્જા પર્ણ દ્વારા શોષાય છે અને ખોરાક સ્વરૂપે સંગ્રહાય છે.
• સૂર્ય એ બધા સજીવો માટે ઊર્જાનો મુખ્ય સ્રોત છે.
• પ્રકાશસંશ્લેષણ વિના ખોરાક બની શકે નહીં, અને બધા સજીવોનું અસ્તિત્વ વનસ્પતિ પર આધારિત છે.
• ઑક્સિજન ઉત્પાદન: પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન ઑક્સિજન મુક્ત થાય છે, જે જીવન માટે આવશ્યક છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાને પૃથ્વી પર જીવનના આધાર તરીકે સમજવું જોઈએ.

• પ્રકાશસંશ્લેષણનું સમીકરણ:
• કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ + પાણી --(સૂર્યપ્રકાશ/હરિતદ્રવ્ય)--> કાર્બોદિત પદાર્થ + ઑક્સિજન
• પર્ણના હરિતદ્રવ્ય ધરાવતા કોષો (આકૃતિ 1.2) સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ) બનાવે છે.
• સ્ટાર્ચની હાજરી: પર્ણમાં સ્ટાર્ચ હોવું એ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાનું સૂચક છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ સમીકરણને ચિત્ર (આકૃતિ 1.3) દ્વારા સમજવું અને યાદ રાખવું જોઈએ.

• અન્ય ભાગોમાં પ્રકાશસંશ્લેષણ:
• પર્ણ સિવાય લીલું પ્રકાંડ અને લીલી શાખાઓમાં પણ પ્રકાશસંશ્લેષણ થાય છે.
• મરૂનિવાસી વનસ્પતિઓ:
  • રણમાં ઊગતી વનસ્પતિઓ પર ભીંગડા અથવા કાંટા જેવાં પર્ણો હોય છે, જે બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીના નુકસાનને અટકાવે છે.
  • આવી વનસ્પતિઓ લીલા પ્રકાંડ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણ કરે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ મરૂનિવાસી વનસ્પતિઓની અનુકૂલન પદ્ધતિ (adaptation) સમજવી જોઈએ.

• અન્ય રંગના પર્ણો:
• લીલા સિવાય લાલ, કથ્થાઈ, અથવા અન્ય રંગના પર્ણોમાં પણ હરિતદ્રવ્ય હોય છે.
• અન્ય રંજકદ્રવ્યો લીલા રંગને ઢાંકી દે છે (આકૃતિ 1.4).
• આ પર્ણોમાં પણ પ્રકાશસંશ્લેષણ થાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રંજકદ્રવ્યોની ભૂમિકા અને તેના રંગની અસર સમજવી જોઈએ.

• લીલ (Algae):
• તળાવ અથવા જળાશયોમાં ચીકણા, લીલા ધબ્બા લીલ (algae) ને કારણે બને છે.
• લીલ હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે, જે તેમને લીલો રંગ આપે છે.
• લીલ પણ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક બનાવે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ લીલની રચના અને તેની પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્ષમતા સમજવી જોઈએ.

1.3 કાર્બોદિત પદાર્થો સિવાય વનસ્પતિ ખોરાકનું સંશ્લેષણ

• કાર્બોદિત પદાર્થો:
• પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા વનસ્પતિ કાર્બોદિત પદાર્થો (કાર્બન, હાઈડ્રોજન, ઑક્સિજનથી બનેલા) બનાવે છે.
• આ કાર્બોદિતનો ઉપયોગ પ્રોટીન અને ચરબી જેવા અન્ય ઘટકોના સંશ્લેષણ માટે થાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ કાર્બોદિતની રચના અને તેનો ઉપયોગ સમજવો જોઈએ.

• નાઇટ્રોજનનું શોષણ:
• પ્રોટીન નાઇટ્રોજનયુક્ત પદાર્થો છે.
• હવામાં નાઇટ્રોજન વાયુ સ્વરૂપે પુષ્કળ પ્રમાણમાં હોય છે, પરંતુ વનસ્પતિ તેને આ સ્વરૂપમાં શોષી શકતી નથી.
• બૅક્ટેરિયાની ભૂમિકા:
  • જમીનમાં રહેલા બૅક્ટેરિયા વાયુરૂપ નાઇટ્રોજનને દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં ફેરવે છે.
  • આ નાઇટ્રોજન પાણી સાથે વનસ્પતિ દ્વારા શોષાય છે.
• ખાતરો:
  • ખેડૂતો નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતરો જમીનમાં ઉમેરે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નાઇટ્રોજન ચક્ર (nitrogen cycle) અને તેની વનસ્પતિના પોષણમાં ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.

• અન્ય ઘટકો:
• વનસ્પતિ નાઇટ્રોજન અને અન્ય ખનીજોનો ઉપયોગ કરીને પ્રોટીન અને વિટામિનનું સંશ્લેષણ કરે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વનસ્પતિ દ્વારા બનાવેલા વિવિધ પોષકતત્ત્વોનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.

1.4 વનસ્પતિમાં પોષણના અન્ય પ્રકારો

• પરોપજીવી વનસ્પતિઓ:
• કેટલીક વનસ્પતિઓ હરિતદ્રવ્ય ધરાવતી નથી અને પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવી શકતી નથી.
• આ વનસ્પતિઓ પરાવલંબી પોષણ ધરાવે છે.
• અમરવેલ (Cuscuta) (આકૃતિ 1.5):
  • પીળા રંગની, પ્રકાંડ જેવી રચના, જે વૃક્ષના પ્રકાંડ અથવા ડાળી પર વીંટળાય છે.
  • હરિતદ્રવ્ય ધરાવતી નથી, તેથી યજમાન (host) વૃક્ષ દ્વારા બનાવેલ ખોરાક લે છે.
  • અમરવેલને પરોપજીવી (parasite) કહેવાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પરોપજીવી વનસ્પતિઓની ઓળખ અને તેની યજમાન પર અસર સમજવી જોઈએ.

• કીટાહારી વનસ્પતિઓ:
• કેટલીક વનસ્પતિઓ કીટકોનો શિકાર કરીને તેનું પાચન કરે છે.
• કળશપર્ણ (Pitcher Plant) (આકૃતિ 1.6):
  • પર્ણનો રૂપાંતરિત ભાગ કળશ અથવા જગ જેવી રચના બનાવે છે.
  • કળશનો અગ્રભાગ ઢાંકણ (lid) જેવી રચના ધરાવે છે, જે ખોલી અને બંધ કરી શકે છે.
  • કળશમાં નીચેની તરફ વળેલા વાળ હોય છે, જે કીટકને ફસાવે છે.
  • પાચક ઉત્સેચકોના સ્રાવથી કીટકનું પાચન થાય છે, અને પોષકતત્ત્વો શોષાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ કીટાહારી વનસ્પતિઓની રચના (આકૃતિ 1.6) દોરીને તેની કીટકો પકડવાની પદ્ધતિ સમજવી જોઈએ.

1.5 મૃતોપજીવીઓ

• ફૂગ (Fungi):
• ઉદાહરણો: મશરૂમ, ભેજવાળી જમીન અથવા સડતા લાકડાં પર ઊગતી છત્રી જેવી રચનાઓ (આકૃતિ 1.7).
• મૃતપોષી પોષણ:
  • ફૂગ મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થો પર પાચક રસનો સ્રાવ કરે છે.
  • આ રસ પદાર્થોને દ્રાવણમાં ફેરવે છે, જેનું ફૂગ શોષણ કરે છે.
  • આ પ્રક્રિયાને મૃતપોષી પોષણ (saprotrophic nutrition) કહેવાય છે.
  • આવા સજીવોને મૃતોપજીવી (saprotrophs) કહે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ મૃતપોષી પોષણની વ્યાખ્યા અને ફૂગની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.

• ફૂગની અસરો:
• નુકસાન: અથાણાં, ચામડાં, કપડાં, અને અન્ય વસ્તુઓ પર ફૂગ ઊગીને નુકસાન કરે છે, ખાસ કરીને વર્ષાઋતુમાં.
• ઉપયોગ: યીસ્ટ અને મશરૂમ ઉપયોગી છે; કેટલીક ફૂગ દવા તરીકે વપરાય છે.
• રોગ: કેટલીક ફૂગ વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, અને મનુષ્યમાં રોગ ઉત્પન્ન કરે છે.

• બીજાણુઓ: ફૂગના બીજાણુઓ હવામાં હોય છે અને ભીની, હૂંફાળી સપાટી પર અંકુરિત થાય છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ફૂગના ઉપયોગ અને નુકસાનની ચર્ચા કરવી જોઈએ.

1.6 સહજીવન

• વ્યાખ્યા:
• કેટલાક સજીવો એકબીજા સાથે વસવાટ કરે છે અને પોષણ તથા વસવાટ માટે એકબીજા પર આધાર રાખે છે.
• આ સંબંધને સહજીવન (symbiosis) કહેવાય છે.

• ઉદાહરણો:
• ફૂગ અને વનસ્પતિના મૂળ:
• ફૂગ વનસ્પતિના મૂળ પર વસવાટ કરે છે.
• વનસ્પતિ ફૂગને પોષણ આપે છે.
• ફૂગ પાણી અને પોષકતત્ત્વોના શોષણમાં મદદ કરે છે.

• લાયકેન (Lichen):
  • લીલ (algae) અને ફૂગનો સહજીવન સંબંધ.
  • લીલ હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે.
  • ફૂગ લીલને વસવાટ, પાણી, અને ખનીજતત્ત્વો પૂરા પાડે છે.
  • લીલ ખોરાક ફૂગને આપે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સહજીવનના ઉદાહરણો (જેમ કે લાયકેન) નું ચિત્ર દોરીને તેની પરસ્પર લાભની પ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ.

1.7 જમીનમાં પોષકતત્ત્વો ફરી કેવી રીતે આવે છે?

• જમીનમાં પોષકતત્ત્વોની ઊણપ:
• વનસ્પતિ જમીનમાંથી પોષકતત્ત્વો (નાઇટ્રોજન, પોટેશિયમ, ફોસ્ફરસ) શોષે છે, જેનાથી જમીનમાં તેનું પ્રમાણ ઘટે છે.
• આ પોષકતત્ત્વો વનસ્પતિની વૃદ્ધિ અને સ્વાસ્થ્ય માટે આવશ્યક છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ જમીનની ફળદ્રુપતા અને તેના પોષકતત્ત્વોનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.

• ખાતરો અને છાણિયું ખાતર:
  • ખેડૂતો જમીનને સમૃદ્ધ બનાવવા ખાતરો અને છાણિયું ખાતર ઉમેરે છે.
  • આ ખાતરો જમીનમાં પોષકતત્ત્વોની ઊણપ પૂરી કરે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ખાતરોના પ્રકારો (કૃત્રિમ અને કાર્બનિક) અને તેના ઉપયોગોની ચર્ચા કરવી જોઈએ.
• નાઇટ્રોજનની ઊણપ અને કઠોળ વનસ્પતિઓ:
• કઠોળ વર્ગની વનસ્પતિઓ (જેમ કે ચણા, વટાણા, મગ, વાલ) ને પ્રોટીન સંશ્લેષણ માટે નાઇટ્રોજનની વધુ જરૂર હોય છે.
• પાક લણ્યા પછી જમીનમાં નાઇટ્રોજનની ઊણપ સર્જાય છે.

• રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા:
  • રાઇઝોબિયમ (Rhizobium) બૅક્ટેરિયા હવામાંના નાઇટ્રોજનને દ્રાવ્ય સ્વરૂપમાં ફેરવે છે.
  • આ બૅક્ટેરિયા કઠોળ વનસ્પતિઓના મૂળમાં વસવાટ કરે છે.
  • સહજીવન સંબંધ:
    • વનસ્પતિ બૅક્ટેરિયાને ખોરાક અને વસવાટ આપે છે.
    • બૅક્ટેરિયા વનસ્પતિને નાઇટ્રોજન પૂરું પાડે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા અને કઠોળ વનસ્પતિઓના સહજીવન સંબંધનું ચિત્ર દોરીને સમજવું જોઈએ.
• ખેડૂતોનો ફાયદો:
• કઠોળ વનસ્પતિઓ ઉગાડવાથી ખેડૂતોને નાઇટ્રોજનયુક્ત ખાતર ઉમેરવાની જરૂર રહેતી નથી.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નાઇટ્રોજન ચક્ર અને કઠોળ વનસ્પતિઓની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
સ્વાવલંબી	Autotrophic
હરિતદ્રવ્ય	Chlorophyll
પરોપજીવી	Parasite
પ્રકાશસંશ્લેષણ	Photosynthesis
પોષકતત્ત્વો	Nutrients
મૃતોપજીવી	Saprotrophs
પર્ણરંધ્ર	Stomata

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દો યાદ રાખવા અને તેનો ઉપયોગ પ્રવૃત્તિઓ તથા ચર્ચાઓમાં કરવો જોઈએ.

સારાંશ

• ખોરાકનું મહત્વ:
  • બધા સજીવો ખોરાક ગ્રહણ કરે છે અને શરીરના કાર્યો માટે ઊર્જા મેળવે છે.
• પ્રકાશસંશ્લેષણ:
  • લીલી વનસ્પતિઓ કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, પાણી, અને સૂર્યપ્રકાશનો ઉપયોગ કરી કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ) બનાવે છે.
  • હરિતદ્રવ્ય આ પ્રક્રિયા માટે આવશ્યક છે.
  • પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન ઑક્સિજન ઉત્પન્ન થાય છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા અને તેના ઉત્પાદનો (કાર્બોદિત, ઑક્સિજન) યાદ રાખવા જોઈએ.
• પરોપજીવી વનસ્પતિઓ:
  • અમરવેલ જેવી વનસ્પતિઓ યજમાન વનસ્પતિમાંથી ખોરાક લે છે.
• કીટાહારી વનસ્પતિઓ:
  • કીટકોને પકડીને તેમનું પાચન કરે છે.
• મૃતોપજીવીઓ:
  • મશરૂમ જેવા ફૂગ મૃત અને સડી ગયેલા પદાર્થોમાંથી પોષણ મેળવે છે.
• સહજીવન:
  • વનસ્પતિ અને બૅક્ટેરિયા/ફૂગ વચ્ચે પરસ્પર લાભનો સંબંધ.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ સારાંશનું પુનરાવર્તન કરીને પ્રકરણના મુખ્ય વિચારો સમજવા જોઈએ.

સ્વાધ્યાય

1. સજીવોને ખોરાકની શા માટે જરૂર છે?
   • ખોરાક શરીરના બંધારણ, વૃદ્ધિ, સમારકામ, અને જૈવક્રિયાઓ માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ખોરાકના વિવિધ કાર્યો (ઊર્જા, વૃદ્ધિ, સમારકામ) નોંધવા જોઈએ.
2. પરાવલંબી અને સ્વાવલંબી વચ્ચેનો ભેદ સમજાવો.
   • સ્વાવલંબી: પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે (જેમ કે લીલી વનસ્પતિ, પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા).
   • પરાવલંબી: ખોરાક માટે અન્ય સજીવો (વનસ્પતિ અથવા પ્રાણીઓ) પર આધાર રાખે છે (જેમ કે પ્રાણીઓ, અમરવેલ).
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ બંનેના ઉદાહરણો સાથે તફાવતનું ટેબલ બનાવવું જોઈએ.
3. પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયામાં સૂર્યઊર્જાનું શોષણ કોના દ્વારા થાય છે?
   • હરિતદ્રવ્ય (chlorophyll).
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હરિતદ્રવ્યની ભૂમિકા યાદ રાખવી જોઈએ.
4. પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.
   • પર્ણના હરિતદ્રવ્ય ધરાવતા કોષો સૂર્યપ્રકાશની હાજરીમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ અને પાણીનો ઉપયોગ કરી કાર્બોદિત (સ્ટાર્ચ) બનાવે છે.
   • ઑક્સિજન મુક્ત થાય છે.
   • સમીકરણ: કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ + પાણી --(સૂર્યપ્રકાશ/હરિતદ્રવ્ય)--> કાર્બોદિત પદાર્થ + ઑક્સિજન
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 1.3 દોરીને પ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ.
5. રેતીનો ઢગલો કઈ રીતે ઊગેલો જોવા મળે છે?
   • રેતીનો ઢગલો નથી ઊગતો; આ પ્રશ્ન ખોટો હોઈ શકે છે. સંભવતઃ પ્રશ્નનો અર્થ લીલ (algae) અથવા ફૂગની વૃદ્ધિ હોઈ શકે.
   • લીલ અથવા ફૂગ ભેજવાળી રેતી પર ઊગે છે, કારણ કે તે હરિતદ્રવ્ય ધરાવે છે અથવા મૃતપોષી પોષણ દ્વારા વૃદ્ધિ પામે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ લીલ અને ફૂગની વૃદ્ધિની પરિસ્થિતિઓ (ભેજ, હૂંફ) સમજવી જોઈએ.
6. કળશપર્ણ કીટકનો શિકાર કેવી રીતે કરે છે?
   • કળશપર્ણની જગ જેવી રચનામાં કીટક પ્રવેશે છે.
   • ઢાંકણ બંધ થાય છે, અને નીચેની તરફ વળેલા વાળ કીટકને ફસાવે છે.
   • પાચક ઉત્સેચકોના સ્રાવથી કીટકનું પાચન થાય છે, અને પોષકતત્ત્વો શોષાય છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 1.6 દોરીને કળશપર્ણની રચના સમજવી જોઈએ.
7. સ્તંભ-A માં આપેલી વિગતોને સ્તંભ-B સાથે જોડો:

   સ્તંભ-A	સ્તંભ-B
   (a) હરિતદ્રવ્ય	(iii) પર્ણ
   (b) ફૂગ	(v) મૃતોપજીવી
   (c) અમરવેલ	(ii) પરપોષી
   (d) પ્રાણીઓ	(iv) યજમાન
   (e) કીટાહારી	(vi) કળશપર્ણ

   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ જોડણીને યાદ રાખવી અને દરેક શબ્દનો અર્થ સમજવો જોઈએ.
8. નીચે આપેલાં વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
   • (i) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ મુક્ત થાય છે. (ખોટું)
     • પ્રકાશસંશ્લેષણમાં ઑક્સિજન મુક્ત થાય છે.
   • (ii) જે વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે તેને મૃતોપજીવી કહે છે. (ખોટું)
     • આવી વનસ્પતિઓ સ્વાવલંબી કહેવાય છે.
   • (iii) પ્રકાશસંશ્લેષણ દરમિયાન સૌરઊર્જાનું રાસાયણિક ઊર્જામાં રૂપાંતરણ થાય છે. (સાચું)
   • (iv) વનસ્પતિ દ્વારા સંશ્લેષિત ખોરાક સ્ટાર્ચ સ્વરૂપે સંગ્રહ પામે છે. (સાચું)
   • (v) પ્રકાશસંશ્લેષણમાં ઑક્સિજન ઉત્પન્ન થાય છે. (સાચું)
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક વિધાનનું કારણ સમજવું જોઈએ.
9. પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે વનસ્પતિનો કયો ભાગ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ લે છે?
   • (b) પર્ણરંધ્ર
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પર્ણરંધ્રોની રચના અને કાર્ય યાદ રાખવું જોઈએ.
10. વનસ્પતિ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ મુખ્યત્વે કયા અંગ દ્વારા લે છે?
    • (iv) પર્ણો
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પર્ણોની ભૂમિકા અને પર્ણરંધ્રોનું કાર્ય સમજવું જોઈએ.
11. ખેડૂતો વિશાળ ગ્રીનહાઉસમાં ઘણાં ફળો અને શાકભાજી શા માટે ઊગાડે છે? તેનાથી ખેડૂતોને શા ફાયદા થાય?
    • કારણો:
      • ગ્રીનહાઉસમાં તાપમાન, ભેજ, અને પ્રકાશનું નિયંત્રણ થઈ શકે છે.
      • આ પરિસ્થિતિઓ વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ હોય છે.
    • ફાયદા:
      • ઉચ્ચ ગુણવત્તાના ફળો અને શાકભાજીનું ઉત્પાદન.
      • ઋતુની મર્યાદાઓ વિના વર્ષભર ખેતી શક્ય.
      • રોગો અને જીવાતથી રક્ષણ.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ગ્રીનહાઉસની રચના અને તેના ફાયદાઓની ચર્ચા કરવી જોઈએ.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

1. પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રવૃત્તિ:
   • સાધનો:
     • પહોળા પર્ણોવાળો છોડ (કુંડામાં).
     • બે કાળી પટ્ટીઓ (મધ્યમાં ચોરસ ખાનું કાપેલું).
     • કાગળની ક્લિપ.
   • પદ્ધતિ (આકૃતિ 1.9):
     • બે પર્ણોને કાળી પટ્ટીઓથી ઢાંકો અને ક્લિપથી જોડો.
     • છોડને 2-5 દિવસ સૂર્યપ્રકાશમાં મૂકો.
     • આવરિત (ઢાંકેલા) અને અનઆવરિત (ખુલ્લા) ભાગોના રંગનું નિરીક્ષણ કરો.
     • પર્ણનું આયોડિન દ્વારા પરીક્ષણ કરો (સ્ટાર્ચની હાજરી માટે).
     • બીજા પર્ણની પટ્ટી કાઢી, તેને 2-3 દિવસ સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો અને ફરી આયોડિન પરીક્ષણ કરો.
   • અવલોકન:
     • આવરિત ભાગમાં સ્ટાર્ચ નથી (આયોડિનથી રંગ બદલાતો નથી), કારણ કે પ્રકાશનો અભાવ હતો.
     • અનઆવરિત ભાગમાં સ્ટાર્ચ હોય છે (આયોડિનથી નીલો-કાળો રંગ).
     • બીજા પર્ણમાં પટ્ટી હટાવ્યા પછી સ્ટાર્ચ બને છે, કારણ કે પ્રકાશ મળે છે.
   • નિષ્કર્ષ:
     • પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે સૂર્યપ્રકાશ આવશ્યક છે.
     • સ્ટાર્ચની હાજરી પ્રકાશસંશ્લેષણનું સૂચક છે.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 1.9 દોરીને પરિણામો નોંધપોથીમાં લખવા જોઈએ.

વધારાની નોંધો

• પ્રકાશસંશ્લેષણનું મહત્વ: વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ કે પ્રકાશસંશ્લેષણ પૃથ્વી પર જીવનનો આધાર છે, કારણ કે તે ખોરાક અને ઑક્સિજન ઉત્પન્ન કરે છે.
• આકૃતિઓનું મહત્વ: આ પ્રકરણમાં આપેલી આકૃતિઓ (1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 1.6, 1.7, 1.9) ને નોંધપોથીમાં દોરીને સમજવી જોઈએ, કારણ કે તે પ્રકાશસંશ્લેષણ, પર્ણરંધ્રો, અને વનસ્પતિની રચનાને દ્રશ્ય રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.
• પર્યાવરણીય જાગૃતિ: વિદ્યાર્થીઓએ વનસ્પતિઓનું પર્યાવરણમાં મહત્વ (ઑક્સિજન ઉત્પાદન, ખોરાકનો સ્ત્રોત) અને જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવાની જરૂરિયાત સમજવી જોઈએ.
• પ્રવૃત્તિનું પુનરાવર્તન: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિને વર્ગમાં અથવા ઘરે (શિક્ષકની સૂચના મુજબ) પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ, જેથી પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયાની વ્યવહારિક સમજણ મળે.
• સલામતી: આયોડિન પરીક્ષણ અને પ્રવૃત્તિઓ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ, કારણ કે રસાયણોનો ઉપયોગ જોખમી હોઈ શકે છે.

આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિમાં પોષણના વિવિધ પ્રકારો, પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા, અને જમીનમાં પોષકતત્ત્વોના પુનઃ ઉમેરણની મૂળભૂત સમજણ આપે છે, જે આગળના વિજ્ઞાનના અભ્યાસ અને પર્યાવરણીય જાગૃતિ માટે મહત્વનો આધાર બનશે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---