પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

 

પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પરિચય

• રોજિંદા જીવનમાં પદાર્થો:
  • આપણે રોજિંદા જીવનમાં લીંબુ, આંબલી, મીઠું, ખાંડ અને વિનેગર જેવા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરીએ છીએ.
  • આ પદાર્થોના સ્વાદ એકસરખા નથી હોતા.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ કે વિવિધ પદાર્થોના સ્વાદ તેમના રાસાયણિક ગુણધર્મો પર આધારિત હોય છે.
• સાવચેતી:
  • કોઈ પદાર્થને ચાખવા કે સ્પર્શ કરવા માટે કહેવામાં ન આવે ત્યાં સુધી તે ન કરવું જોઈએ.
  • નોંધ: આ સૂચના વિદ્યાર્થીઓની સલામતી માટે મહત્વની છે, કારણ કે અજાણ્યા પદાર્થો નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.
• પદાર્થોના સ્વાદ:
  • કેટલાક પદાર્થોનો સ્વાદ ખાટો, કેટલાકનો તૂરો, કેટલાકનો મીઠો અને કેટલાકનો ખારો હોય છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સ્વાદના આ ભેદો અને તેની પાછળના રાસાયણિક કારણો સમજવા જોઈએ.

4.1 ઍસિડ અને બેઇઝ

• ઍસિડની ઓળખ:
  • દહીં, લીંબુનો રસ, નારંગીનો રસ અને વિનેગરનો સ્વાદ ખાટો હોય છે.
  • આ ખાટો સ્વાદ તેમાં રહેલા ઍસિડને કારણે હોય છે.
  • આ પદાર્થોનો રાસાયણિક ગુણધર્મ ઍસિડિક (Acidic) હોય છે.
  • ઍસિડ શબ્દની ઉત્પત્તિ:
    • લેટિન શબ્દ 'એસિયર' (acere) પરથી, જેનો અર્થ ખટાશ થાય છે.
  • કુદરતી ઍસિડ:
    • આ પદાર્થોમાં રહેલા ઍસિડ કુદરતી ઍસિડ હોય છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ઍસિડની ખાટી પ્રકૃતિ અને તેના કુદરતી સ્ત્રોતો યાદ રાખવા જોઈએ.
• બેઇઝની ઓળખ:
  • બેકિંગ સોડા (ખાવાનો સોડા) નો સ્વાદ ખાટો નથી, પરંતુ તૂરો હોય છે.
  • તેના દ્રાવણને હાથમાં લઈને મસળવાથી સાબુ જેવી ચીકણી અનુભૂતિ થાય છે.
  • બેઇઝની વ્યાખ્યા:
    • જે પદાર્થોનો સ્વાદ તૂરો હોય અને સ્પર્શમાં સાબુ જેવા ચીકણા હોય, તેને બેઇઝ (Base) કહે છે.
    • તેમની પ્રકૃતિ બેઝિક (Basic) કહેવાય છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ બેઇઝની તૂરી અને ચીકણી પ્રકૃતિ સમજવી જોઈએ, જે ઍસિડથી અલગ પડે છે.
• સૂચકો (Indicators):
  • જો પદાર્થનો સ્વાદ ચાખી શકાતો ન હોય, તો તેની પ્રકૃતિ (ઍસિડિક કે બેઝિક) શોધવા માટે સૂચકોનો ઉપયોગ થાય છે.
  • સૂચકની વ્યાખ્યા:
    • સૂચક એવા પદાર્થો છે, જે ઍસિડિક કે બેઝિક દ્રાવણમાં નાખવાથી રંગ બદલે છે.
  • કુદરતી સૂચકો:
    • હળદર, લિટમસ, જાસૂદની પાંદડીઓ (China rose petals) વગેરે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સૂચકોનું મહત્વ અને તેની રંગ બદલવાની પ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ. આ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વ્યવહારિક રીતે શીખવું શક્ય છે.
• શું તમે જાણો છો?:
  • ઍસિડનું નામ અને તેના સ્ત્રોત:
    • ઍસિટિક ઍસિડ: વિનેગરમાં.
    • ફોર્મિક ઍસિડ: કીડીના ડંખમાં.
    • સાઇટ્રિક ઍસિડ: નારંગી, લીંબુ જેવા ખાટા ફળો (સાઇટ્રસ ફળો) માં.
    • લૅક્ટિક ઍસિડ: દહીંમાં.
    • ઓક્ઝેલિક ઍસિડ: પાલકમાં.
    • ઍસ્કોર્બિક ઍસિડ (વિટામિન C): આમળાં, સાઇટ્રસ ફળોમાં.
    • ટાર્ટરિક ઍસિડ: આંબલી, દ્રાક્ષ, કાચી કેરીમાં.
    • નોંધ: આ બધા કુદરતી ઍસિડ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ ઍસિડના નામ અને સ્ત્રોતો યાદ રાખવા જોઈએ, કારણ કે આ રોજિંદા જીવનમાં આવતા પદાર્થો સાથે સંબંધિત છે.
  • બેઇઝનું નામ અને તેના સ્ત્રોત:
    • કૅલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ: ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં.
    • એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ: કાચ સાફ કરવાના પ્રવાહીમાં.
    • સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ / પોટેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ: સાબુમાં.
    • મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ: મિલ્ક ઑફ મૅગ્નેશિયામાં.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ બેઇઝના નામ અને તેના ઉપયોગો યાદ રાખવા જોઈએ. આ રોજિંદા જીવનમાં વપરાતા પદાર્થો સાથે જોડાયેલા છે.

4.2 આપણી આસપાસના કુદરતી સૂચકો

• લિટમસ: એક પ્રાકૃતિક રંજક:
  • સ્ત્રોત: લિટમસ લાઈકેનમાંથી નિષ્કર્ષિત (extracted) કરવામાં આવે છે.
  • રંગ:
    • નિસ્યંદિત (distilled) પાણીમાં: જાંબુડિયો.
    • ઍસિડિક દ્રાવણમાં: લાલ.
    • બેઝિક દ્રાવણમાં: ભૂરો (વાદળી).
  • સ્વરૂપ:
    • લિટમસ દ્રાવણ અથવા લિટમસપત્ર (કાગળની પટ્ટીઓ) ના સ્વરૂપમાં મળે છે.
    • લિટમસપત્ર ભૂરા અને લાલ રંગમાં ઉપલબ્ધ હોય છે.
  • નોંધ: લિટમસ સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતું સૂચક છે. વિદ્યાર્થીઓએ તેના રંગ પરિવર્તનની પેટર્ન યાદ રાખવી જોઈએ, કારણ કે તે પરીક્ષણોમાં વારંવાર આવે છે.
• સાવચેતી:
  • અજાણ્યા પદાર્થોને જીભ વડે ચાખવા જોઈએ નહીં, કારણ કે તે નુકસાનકારક હોઈ શકે છે.
  • નોંધ: આ સલામતી સૂચના વિદ્યાર્થીઓને પ્રયોગશાળામાં કામ કરતી વખતે સાવચેત રહેવા પ્રેરે છે.
• પ્રવૃત્તિ 4.1: લિટમસ પરીક્ષણ:
  • સાધનો:
    • પ્લાસ્ટિક કપ / પ્યાલા / કસનળી.
    • લીંબુનો રસ, નળનું પાણી, ડિટરજન્ટનું દ્રાવણ, ઍરેટેડ પીણું (સોડા વૉટર), સાબુનું દ્રાવણ, શેમ્પૂ, મીઠાનું દ્રાવણ, ખાંડનું દ્રાવણ, વિનેગર, બેકિંગ સોડાનું દ્રાવણ, મિલ્ક ઑફ મૅગ્નેશિયાનું દ્રાવણ, વૉશિંગ સોડાનું દ્રાવણ, ચૂનાનું નીતર્યું પાણી.
    • લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્ર.
    • ડ્રોપર.
  • પદ્ધતિ:
    • લીંબુનો રસ લઈ તેમાં થોડું પાણી મિશ્ર કરો.
    • ડ્રોપર વડે લાલ લિટમસપત્ર પર લીંબુના રસનું ટીપું મૂકો.
    • રંગમાં ફેરફારનું નિરીક્ષણ કરો.
    • આ પ્રવૃત્તિને ભૂરા લિટમસપત્ર માટે પુનરાવર્તન કરો.
    • ઉપરોક્ત બધા પદાર્થોના દ્રાવણો માટે આ પ્રક્રિયા કરો.
    • શક્ય હોય તો દ્રાવણો નિસ્યંદિત પાણીમાં બનાવો.
    • અવલોકનો કોષ્ટક 4.2માં નોંધો.
  • અવલોકન:
    • લાલ લિટમસપત્ર:
      • ઍસિડિક દ્રાવણ: લાલ રહે છે (જેમ કે લીંબુનો રસ, વિનેગર).
      • બેઝિક દ્રાવણ: ભૂરો થાય છે (જેમ કે સાબુનું દ્રાવણ, બેકિંગ સોડા).
      • તટસ્થ દ્રાવણ: કોઈ ફેરફાર નથી (જેમ કે ખાંડ, મીઠું).
    • ભૂરા લિટમસપત્ર:
      • ઍસિડિક દ્રાવણ: લાલ થાય છે.
      • બેઝિક દ્રાવણ: ભૂરો રહે છે.
      • તટસ્થ દ્રાવણ: કોઈ ફેરફાર નથી.
  • નિષ્કર્ષ:
    • જે દ્રાવણો લિટમસપત્રનો રંગ બદલતા નથી (જેમ કે ખાંડ, મીઠું, નળનું પાણી), તે તટસ્થ (neutral) હોય છે.
    • તટસ્થ દ્રાવણો ઍસિડિક કે બેઝિક હોતા નથી.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને લિટમસ સૂચકનો ઉપયોગ કરીને ઍસિડિક, બેઝિક અને તટસ્થ પદાર્થો ઓળખવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ અવલોકનો ચોક્કસ રીતે કોષ્ટકમાં નોંધવા જોઈએ.
• હળદર: અન્ય પ્રાકૃતિક સૂચક:
  • પ્રવૃત્તિ 4.2: હળદર પટ્ટીનું પરીક્ષણ:
    • સાધનો:
      • હળદરનો પાવડર, પાણી, બ્લોટિંગ પેપર/ગાળણપત્ર, સાબુનું દ્રાવણ, ચૂનાનું નીતર્યું પાણી.
    • પદ્ધતિ:
      • એક ચમચી હળદરનો પાવડર લઈ તેમાં થોડું પાણી ઉમેરીને લુગદી (પેસ્ટ) બનાવો.
      • બ્લોટિંગ પેપર/ગાળણપત્ર પર હળદરની લુગદી લગાડીને સૂકવો.
      • સૂકાયેલા કાગળને પાતળી પટ્ટીઓમાં કાપો.
      • હળદરની પટ્ટી પર સાબુના દ્રાવણનું ટીપું મૂકો.
      • રંગના ફેરફારનું નિરીક્ષણ કરો.
    • અવલોકન:
      • હળદરની પટ્ટી બેઝિક દ્રાવણ (જેમ કે સાબુનું દ્રાવણ) માં લાલ રંગની થાય છે.
      • ઍસિડિક દ્રાવણમાં હળદરનો રંગ બદલાતો નથી (પીળો રહે છે).
      • તટસ્થ દ્રાવણમાં પણ રંગ બદલાતો નથી.
    • નિષ્કર્ષ:
      • હળદર બેઝિક દ્રાવણો માટે સૂચક તરીકે કામ કરે છે, પરંતુ ઍસિડિક દ્રાવણો માટે રંગ બદલતી નથી.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને ઘરેલું સૂચક (હળદર) નો ઉપયોગ સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ હળદરની લાલ રંગની અસર બેઝિક દ્રાવણો સાથે યાદ રાખવી જોઈએ.
  • ચૂનાનું નીતર્યું પાણી બનાવવાની પદ્ધતિ:
    • એક પાત્રમાં થોડું પાણી લો.
    • તેમાં થોડોક ચૂનો ઉમેરો.
    • દ્રાવણને બરાબર હલાવીને થોડો સમય સ્થિર રાખો.
    • ઉપરથી નીતરેલું પાણી લઈ લો, આ ચૂનાનું નીતર્યું પાણી છે.
    • નોંધ: આ દ્રાવણ બેઝિક હોય છે, અને વિદ્યાર્થીઓએ તેનો ઉપયોગ સૂચક પરીક્ષણોમાં કરવો જોઈએ.
  • શુભેચ્છા કાર્ડ બનાવવું:
    • સફેદ કાગળ પર હળદરની લુગદી લગાડીને સૂકવો.
    • કોટન બડની મદદથી સાબુના દ્રાવણ વડે ફૂલનું ચિત્ર દોરો.
    • સાબુનું બેઝિક દ્રાવણ હળદર સાથે પ્રક્રિયા કરીને લાલ રંગ ઉત્પન્ન કરે છે.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સૂચકોના રંગ પરિવર્તનનો વ્યવહારિક ઉપયોગ શીખવે છે.
  • હળદરના ડાઘનું લાલ થવું:
    • સફેદ શર્ટ પર હળદરનો ડાઘ સાબુથી ધોવાથી લાલ થાય છે, કારણ કે સાબુનું દ્રાવણ બેઝિક હોય છે.
    • નોંધ: આ ઉદાહરણ હળદરની બેઝિક દ્રાવણ સાથેની પ્રક્રિયાને સમજવામાં મદદ કરે છે.
• જાસૂદનું ફૂલ: સૂચક તરીકે:
  • પ્રવૃત્તિ 4.3: જાસૂદના ફૂલનું સૂચક:
    • સાધનો:
      • જાસૂદની પાંખડીઓ, ગરમ પાણી, બીકર.
      • કોષ્ટક 4.4માં દર્શાવેલા પદાર્થો (જેમ કે લીંબુનો રસ, સાબુનું દ્રાવણ, ખાંડનું દ્રાવણ).
    • પદ્ધતિ:
      • જાસૂદની પાંખડીઓ બીકરમાં મૂકો.
      • થોડું ગરમ પાણી ઉમેરો અને મિશ્રણને રંગીન થાય ત્યાં સુધી રહેવા દો.
      • આ રંગીન પાણીને સૂચક તરીકે ઉપયોગ કરો.
      • કોષ્ટક 4.4ના પદાર્થોમાં પાંચ-પાંચ ટીપાં ઉમેરો.
      • રંગના ફેરફારનું નિરીક્ષણ કરો.
    • અવલોકન:
      • ઍસિડિક દ્રાવણ: ઘેરો ગુલાબી (magenta) રંગ.
      • બેઝિક દ્રાવણ: લીલો રંગ.
      • તટસ્થ દ્રાવણ: રંગમાં ફેરફાર નથી.
    • નિષ્કર્ષ:
      • જાસૂદનું ફૂલ ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણો માટે અલગ-અલગ રંગ આપે છે, જે તેને અસરકારક સૂચક બનાવે છે.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને કુદરતી સૂચકોની વિવિધતા અને તેનો ઉપયોગ સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ રંગ પરિવર્તનની પેટર્ન યાદ રાખવી જોઈએ.
• બૂઝોનો પ્રશ્ન:
  • કૉફીની પ્રકૃતિ:
    • કૉફી કથ્થાઈ રંગની અને સ્વાદમાં કડવી હોય છે.
    • સ્વાદ ચાખ્યા વિના તેની પ્રકૃતિ (ઍસિડિક કે બેઝિક) નક્કી કરવી મુશ્કેલ છે.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ કે સ્વાદ ચાખવું હંમેશાં સલામત નથી, તેથી સૂચકોનો ઉપયોગ જરૂરી છે.
• પ્રવૃત્તિ 4.4: રાસાયણિક દ્રાવણોનું પરીક્ષણ:
  • સાધનો:
    • મંદ દ્રાવણો: હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, સલ્ફયુરિક ઍસિડ, નાઈટ્રિક ઍસિડ, ઍસિટિક ઍસિડ, સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ, એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ, કૅલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (ચૂનાનું નીતર્યું પાણી).
    • સૂચકો: લિટમસ, હળદર, જાસૂદનું ફૂલ.
  • પદ્ધતિ:
    • ઉપરોક્ત દ્રાવણોનું ત્રણેય સૂચકો (લિટમસ, હળદર, જાસૂદ) વડે પરીક્ષણ કરો.
    • રંગના ફેરફારની નોંધ કોષ્ટક 4.5માં કરો.
  • અવલોકન:
    • લિટમસ:
      • ઍસિડ: ભૂરું → લાલ; બેઇઝ: લાલ → ભૂરું.
    • હળદર:
      • ઍસિડ: પીળો; બેઇઝ: લાલ.
    • જાસૂદ:
      • ઍસિડ: ઘેરો ગુલાબી; બેઇઝ: લીલો.
  • નિષ્કર્ષ:
    • વિવિધ સૂચકો વિવિધ રંગ પરિવર્તન દર્શાવે છે, જે ઍસિડ અને બેઇઝની ઓળખમાં મદદ કરે છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ, કારણ કે રાસાયણિક દ્રાવણો જોખમી હોઈ શકે છે.
• ઍસિડ વર્ષા (Acid Rain):
  • વ્યાખ્યા:
    • વરસાદમાં વધુ માત્રામાં ઍસિડ ભળે તેને ઍસિડ વર્ષા કહે છે.
  • સ્ત્રોત:
    • હવાના પ્રદૂષકો જેવા કે કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ, સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડ, અને નાઈટ્રોજન ડાયૉક્સાઇડ વરસાદના પાણી સાથે ભળીને કાર્બનિક ઍસિડ, સલ્ફયુરિક ઍસિડ, અને નાઈટ્રિક ઍસિડ બનાવે છે.
  • અસરો:
    • બહુમાળી મકાનો, ઐતિહાસિક સ્મારકો, વનસ્પતિઓ, અને પ્રાણીઓને નુકસાન.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ઍસિડ વર્ષાના પર્યાવરણીય પ્રભાવો અને તેના નિવારણના ઉપાયો (જેમ કે પ્રદૂષણ ઘટાડવું) સમજવા જોઈએ.
• સાવચેતી:
  • પ્રયોગશાળામાં ઍસિડ અને બેઇઝનો ઉપયોગ કાળજીપૂર્વક કરવો જોઈએ, કારણ કે તે ક્ષારણ (corrosive) પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
  • તે ચામડીમાં બળતરા (irritation) અથવા નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રયોગશાળામાં સલામતીના નિયમો (જેમ કે ગ્લોવ્ઝ અને ગોગલ્સ પહેરવા) પાળવા જોઈએ.

4.3 તટસ્થીકરણ (Neutralisation)

• વ્યાખ્યા:
  • ઍસિડ અને બેઇઝ વચ્ચે થતી રાસાયણિક પ્રક્રિયા, જેમાં ક્ષાર (salt), પાણી, અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે, તેને તટસ્થીકરણ કહે છે.
  • સમીકરણ:
    ઍસિડ + બેઇઝ → ક્ષાર + પાણી (ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય)
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ વ્યાખ્યા અને સમીકરણ યાદ રાખવા જોઈએ, કારણ કે તે રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓનો મૂળભૂત ખ્યાલ છે.
• પ્રવૃત્તિ 4.5: તટસ્થીકરણનું નિદર્શન:
  • સાધનો:
    • મંદ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ દ્રાવણ, ફિનોલ્ફથેલીન સૂચક, કસનળી, ડ્રોપર.
  • પદ્ધતિ:
    • કસનળીનો ચોથો ભાગ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડથી ભરો.
    • ઍસિડના રંગની નોંધ કરો.
    • ફિનોલ્ફથેલીનના 2-3 ટીપાં ઉમેરો અને રંગ નોંધો (ઍસિડમાં રંગવિહીન).
    • ડ્રોપર વડે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડનું એક ટીપું ઉમેરો અને હલાવો.
    • રંગના ફેરફારનું નિરીક્ષણ કરો.
    • ટીપે-ટીપે સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ઉમેરતા જાઓ જ્યાં સુધી ગુલાબી રંગ ન જોવા મળે.
    • હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડનું એક ટીપું ઉમેરો, દ્રાવણ રંગવિહીન થાય છે.
    • ફરીથી સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડનું ટીપું ઉમેરો, દ્રાવણ ગુલાબી થાય છે.
  • અવલોકન:
    • ફિનોલ્ફથેલીનનો રંગ:
      • ઍસિડમાં: રંગવિહીન.
      • બેઝિક દ્રાવણમાં: ગુલાબી.
    • ઍસિડ અને બેઇઝનું મિશ્રણ એકબીજાની પ્રકૃતિનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
    • યોગ્ય પ્રમાણમાં મિશ્રણથી દ્રાવણ ન તો ઍસિડિક હોય છે, ન બેઝિક.
  • નિષ્કર્ષ:
    • તટસ્થીકરણ દરમિયાન ઍસિડ અને બેઇઝ એકબીજાની અસરને નાશ કરે છે, અને ક્ષાર અને પાણી બને છે.
    • પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે, જે મિશ્રણનું તાપમાન વધારે છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ. વિદ્યાર્થીઓએ ફિનોલ્ફથેલીનના રંગ પરિવર્તનની પેટર્ન યાદ રાખવી જોઈએ.
• ઉદાહરણ:
  • હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl) + સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (NaOH) → સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl) + પાણી (H₂O).
  • નોંધ: આ ઉદાહરણ તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયાને સરળ રીતે સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ સમીકરણ યાદ રાખવું જોઈએ.
• બૂઝોનો પ્રશ્ન:
  • મંદ સલ્ફયુરિક ઍસિડને ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં ઉમેરવાથી મિશ્રણનું તાપમાન ગરમ થશે, કારણ કે તટસ્થીકરણમાં ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.
  • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓને તટસ્થીકરણની ઉષ્માજનક પ્રકૃતિ સમજવામાં મદદ કરે છે.

4.4 રોજિંદા જીવનમાં તટસ્થીકરણ

• અપચો (Indigestion):
  • કારણ:
    • જઠરમાં હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડનું વધુ પ્રમાણ ભેગું થવાથી અપચો થાય છે, જે પીડાદાયક હોઈ શકે છે.
  • ઉપચાર:
    • મિલ્ક ઑફ મૅગ્નેશિયા (મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) જેવા ઍન્ટાસિડનો ઉપયોગ.
    • ઍન્ટાસિડ જઠરના વધારાના ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ અપચા અને તેના ઉપચારની રાસાયણિક પ્રક્રિયા (તટસ્થીકરણ) સમજવી જોઈએ.
• કીડીનું કરડવું (Ant Bite):
  • કારણ:
    • કીડીના ડંખમાં ફોર્મિક ઍસિડ ચામડીમાં પ્રવેશે છે, જે બળતરા અને પીડા ઉત્પન્ન કરે છે.
  • ઉપચાર:
    • બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઈડ્રોજનકાર્બોનેટ) અથવા કેલેમાઇન દ્રાવણ (ઝિંક કાર્બોનેટ) ચામડી પર ઘસવું.
    • આ બેઝિક પદાર્થો ફોર્મિક ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણ વિદ્યાર્થીઓને રોજિંદા જીવનમાં તટસ્થીકરણનો વ્યવહારિક ઉપયોગ સમજાવે છે.
• જમીનની માવજત (Soil Treatment):
  • સમસ્યા:
    • રાસાયણિક ખાતરોના વધુ પડતા ઉપયોગથી જમીન ઍસિડિક બને છે.
    • વધુ પડતી ઍસિડિક કે બેઝિક જમીનમાં છોડનો વિકાસ થતો નથી.
  • ઉપચાર:
    • ઍસિડિક જમીન:
      • ક્વિક લાઇમ (કૅલ્શિયમ ઑક્સાઇડ) અથવા સ્લૅક્ડ લાઇમ (કૅલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) ઉમેરીને તટસ્થીકરણ.
    • બેઝિક જમીન:
      • કાર્બનિક દ્રવ્ય (compost) ઉમેરવું, જે ઍસિડ ઉત્પન્ન કરીને જમીનની બેઝિક પ્રકૃતિનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ જમીનની ફળદ્રુપતા અને તટસ્થીકરણની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ, કારણ કે આ ખેતીમાં મહત્વનું છે.
• ફૅક્ટરી વેસ્ટ (Factory Wastes):
  • સમસ્યા:
    • ફૅક્ટરીનો કચરો ઍસિડિક હોય છે, જે પાણીમાં વહેવડાવવાથી માછલીઓ અને જળચર જીવોને નુકસાન કરે છે.
  • ઉપચાર:
    • કચરાને બેઝિક પદાર્થો ઉમેરીને તટસ્થ બનાવવામાં આવે છે.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણ પર્યાવરણીય સંરક્ષણમાં તટસ્થીકરણની ભૂમિકા દર્શાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આની પર્યાવરણીય અસરો સમજવી જોઈએ.

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
ઍસિડ	Acid
ઍસિડિક	Acidic
બેઇઝ	Base
બેઝિક	Basic
સૂચક	Indicator
ક્ષાર	Salt
તટસ્થ	Neutral
તટસ્થીકરણ	Neutralisation

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દો યાદ રાખવા અને તેનો ઉપયોગ પ્રવૃત્તિઓ તથા ચર્ચાઓમાં કરવો જોઈએ.

તમે શું શીખ્યાં?

• ઍસિડ:
  • સ્વાદમાં ખાટા હોય છે.
  • ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે.
• બેઇઝ:
  • સ્વાદમાં તૂરા (કડવા) અને સ્પર્શમાં ચીકણા હોય છે.
  • લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે.
• તટસ્થ પદાર્થો:
  • જે પદાર્થો ઍસિડિક કે બેઝિક નથી, તે તટસ્થ હોય છે.
• સૂચકો:
  • ઍસિડ, બેઇઝ, અને તટસ્થ દ્રાવણોમાં જુદા-જુદા રંગ આપે છે.
• તટસ્થીકરણ:
  • ઍસિડ અને બેઇઝની પ્રક્રિયાથી ક્ષાર, પાણી, અને ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.
  • ક્ષારની પ્રકૃતિ ઍસિડિક, બેઝિક, કે તટસ્થ હોઈ શકે છે.
• નોંધ: આ સારાંશ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકરણના મુખ્ય વિચારોનું પુનરાવર્તન કરવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ બિંદુઓને નોંધપોથીમાં લખીને યાદ રાખવા જોઈએ.

સ્વાધ્યાય

1. ઍસિડ તથા બેઇઝ વચ્ચેનો તફાવત જણાવો:
   • ઍસિડ:
     • સ્વાદ: ખાટો.
     • લિટમસ પરીક્ષણ: ભૂરું લિટમસ લાલ બનાવે.
     • ઉદાહરણ: લીંબુનો રસ, વિનેગર.
     • ગુણધર્મ: ક્ષારણ (corrosive), ચામડીમાં બળતરા.
   • બેઇઝ:
     • સ્વાદ: તૂરો (કડવો).
     • લિટમસ પરીક્ષણ: લાલ લિટમસ ભૂરું બનાવે.
     • સ્પર્શ: સાબુ જેવું ચીકણું.
     • ઉદાહરણ: બેકિંગ સોડા, સાબુનું દ્રાવણ.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ તફાવતોનું ટેબલ બનાવીને યાદ રાખવું જોઈએ.
2. ઘરની ચીજવસ્તુઓ (જેમ કે કાચ સાફ કરવાના પદાર્થો) માં એમોનિયા હોય છે, જે લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે. તેની પ્રકૃતિ શું છે?:
   • જવાબ: બેઝિક.
   • કારણ: લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવવું એ બેઝિક પ્રકૃતિનું લક્ષણ છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ એમોનિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડનો ઉપયોગ (કાચ સાફ કરવામાં) યાદ રાખવો જોઈએ.
3. લિટમસના દ્રાવણનો સ્રોત જણાવો. તેનો ઉપયોગ શું છે?:
   • સ્રોત: લાઈકેનમાંથી નિષ્કર્ષિત.
   • ઉપયોગ:
     • ઍસિડિક દ્રાવણોને ઓળખવા (ભૂરું લિટમસ લાલ થાય).
     • બેઝિક દ્રાવણોને ઓળખવા (લાલ લિટમસ ભૂરું થાય).
     • તટસ્થ દ્રાવણો રંગ બદલતા નથી.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ લિટમસની રંગ પરિવર્તનની પેટર્ન યાદ રાખવી જોઈએ.
4. નિસ્યંદિત પાણી ઍસિડિક, બેઝિક, કે તટસ્થ હોય છે? તેને કેવી રીતે ચકાસશો?:
   • જવાબ: નિસ્યંદિત પાણી તટસ્થ હોય છે.
   • ચકાસણી:
     • લિટમસ પરીક્ષણ: લાલ અને ભૂરા લિટમસપત્રનો રંગ બદલાતો નથી.
     • હળદર અથવા જાસૂદના સૂચકનો ઉપયોગ: રંગમાં ફેરફાર નથી.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ નિસ્યંદિત પાણીની તટસ્થ પ્રકૃતિ અને તેની ચકાસણીની પદ્ધતિ સમજવી જોઈએ.
5. એક ઉદાહરણની મદદ વડે તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો:
   • ઉદાહરણ:
     • હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (HCl) + સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (NaOH) → સોડિયમ ક્લોરાઇડ (NaCl) + પાણી (H₂O).
   • વર્ણન:
     • ઍસિડ (HCl) અને બેઇઝ (NaOH) ની પ્રક્રિયાથી ક્ષાર (NaCl) અને પાણી બને છે.
     • પ્રક્રિયામાં ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે.
     • ફિનોલ્ફથેલીન સૂચક ઍસિડમાં રંગવિહીન અને બેઝિક દ્રાવણમાં ગુલાબી થાય છે, જે તટસ્થીકરણની પૂર્ણતા દર્શાવે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ સમીકરણ અને તેની પ્રક્રિયા યાદ રાખવી જોઈએ.
6. સાચા વિધાનમાં ‘T’ અને ખોટાં વિધાનમાં ‘F’ પર નિશાની કરો:
   • (i) નાઇટ્રિક ઍસિડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે: F (નાઇટ્રિક ઍસિડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે).
   • (ii) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે: F (સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે છે).
   • (iii) સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને હાઇડ્રોક્લોરિક ઍસિડ ભેગા મળતા તેમનું તટસ્થીકરણ થાય છે તથા પાણી અને ક્ષાર બનાવે છે: T.
   • (iv) સૂચક એવો પદાર્થ છે કે જે ઍસિડિક અને બેઝિક દ્રાવણમાં જુદા-જુદા રંગ દર્શાવે છે: T.
   • (v) બેઇઝની હાજરીથી દાંતનો ક્ષય થાય છે: F (દાંતનો ક્ષય ઍસિડથી થાય છે).
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક વિધાનનું કારણ સમજીને યાદ રાખવું જોઈએ.
7. દોરજીના રેસ્ટોરન્ટમાં ઠંડાપીણાંની બોટલો પર લેબલ નથી. એક ગ્રાહક ઍસિડિક, બીજો બેઝિક, અને ત્રીજો તટસ્થ પીણું માગે છે. દોરજી કેવી રીતે નક્કી કરશે?:
   • જવાબ:
     • દોરજી લિટમસપત્ર અથવા જાસૂદના ફૂલનું સૂચક વાપરી શકે છે.
     • ઍસિડિક પીણું: ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે, જાસૂદનું સૂચક ઘેરો ગુલાબી થાય.
     • બેઝિક પીણું: લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે, જાસૂદનું સૂચક લીલું થાય.
     • તટસ્થ પીણું: લિટમસ કે જાસૂદના સૂચકમાં રંગ બદલાતો નથી.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓને સૂચકોનો વ્યવહારિક ઉપયોગ સમજાવે છે.
8. સમજાવો: આવું કેમ થાય છે?:
   • (a) ઍસિડિટીમાં ઍન્ટાસિડની ગોળી:
     • ઍસિડિટી જઠરમાં વધુ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડને કારણે થાય છે.
     • ઍન્ટાસિડ (જેમ કે મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) બેઝિક હોય છે, જે ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરીને પીડા ઘટાડે છે.
   • (b) કીડીના ડંખમાં કેલેમાઇન દ્રાવણ:
     • કીડીના ડંખમાં ફોર્મિક ઍસિડ ચામડીમાં પ્રવેશે છે, જે બળતરા ઉત્પન્ન કરે છે.
     • કેલેમાઇન દ્રાવણ (ઝિંક કાર્બોનેટ) બેઝિક હોય છે, જે ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
   • (c) ફૅક્ટરીના કચરાનું તટસ્થીકરણ:
     • ફૅક્ટરીનો ઍસિડિક કચરો જળચર જીવોને નુકસાન કરે છે.
     • બેઝિક પદાર્થો ઉમેરીને કચરાને તટસ્થ બનાવવામાં આવે છે, જેથી પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય.
   • નોંધ: આ ઉદાહરણો તટસ્થીકરણની રોજિંદી ઉપયોગિતા સમજાવે છે.
9. માત્ર હળદરનું સૂચક હોય, તો હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ, સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ, અને ખાંડનું દ્રાવણ કેવી રીતે ઓળખશો?:
   • જવાબ:
     • હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ: હળદરની પટ્ટી પીળી રહે છે (ઍસિડમાં રંગ બદલાતો નથી).
     • સોડિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ: હળદરની પટ્ટી લાલ થાય છે (બેઝિક દ્રાવણ).
     • ખાંડનું દ્રાવણ: હળદરની પટ્ટી પીળી રહે છે (તટસ્થ દ્રાવણ).
   • નોંધ: હળદર બેઝિક દ્રાવણો માટે અસરકારક છે, પરંતુ ઍસિડ અને તટસ્થ દ્રાવણો વચ્ચે તફાવત કરવા માટે વધુ સૂચકોની જરૂર પડી શકે છે.
10. ભૂરા લિટમસપત્ર દ્રાવણમાં ડૂબાડતાં ભૂરો રહે છે, તો દ્રાવણની પ્રકૃતિ શું છે?:
    • જવાબ: દ્રાવણ બેઝિક અથવા તટસ્થ હોઈ શકે.
    • કારણ:
      • ઍસિડિક દ્રાવણ ભૂરા લિટમસને લાલ બનાવે છે.
      • ભૂરો રંગ યથાવત રહેવો એ બેઝિક અથવા તટસ્થ પ્રકૃતિ દર્શાવે છે.
      • બેઝિક અને તટસ્થ દ્રાવણ વચ્ચે ભેદ પાડવા લાલ લિટમસનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ (બેઝિક દ્રાવણ લાલ લિટમસને ભૂરું બનાવે).
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ લિટમસની રંગ પરિવર્તનની પેટર્ન સમજવી જોઈએ.

11. નીચેનાં વિધાનોમાંથી કયાં સત્ય છે? (ચાલુ):
    • (a) જે કોઈ સૂચક, ઍસિડ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવે તો તે બેઇઝ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવતું નથી: F
      • કારણ: મોટાભાગના સૂચકો (જેમ કે લિટમસ, જાસૂદ) ઍસિડ અને બેઇઝ બંને માટે રંગ પરિવર્તન દર્શાવે છે. ઉદાહરણ: લિટમસ ઍસિડમાં લાલ અને બેઇઝમાં ભૂરો થાય છે.
    • (b) ઍસિડ તથા બેઇઝ બધા જ સૂચકના રંગ બદલી નાખે છે: F
      • કારણ: દરેક સૂચક ઍસિડ અને બેઇઝ બંનેનો રંગ બદલતું નથી. ઉદાહરણ: હળદર બેઝિક દ્રાવણમાં લાલ થાય છે, પરંતુ ઍસિડમાં રંગ બદલતી નથી.
    • (c) જો કોઈ સૂચક, બેઇઝ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવે તો તે ઍસિડ માટે રંગપરિવર્તન દર્શાવતું નથી: F
      • કારણ: ઘણા સૂચકો ઍસિડ અને બેઇઝ બંને માટે રંગ બદલે છે, જેમ કે લિટમસ અને જાસૂદ.
    • (d) ઍસિડ તથા બેઇઝનું રંગપરિવર્તન સૂચકના પ્રકાર પર આધારિત છે: T
      • કારણ: અલગ-અલગ સૂચકો (જેમ કે લિટમસ, હળદર, જાસૂદ, ફિનોલ્ફથેલીન) ઍસિડ અને બેઇઝમાં અલગ-અલગ રંગ પરિવર્તન દર્શાવે છે.
    • જવાબ: (iv) માત્ર (d).
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક વિધાનનું કારણ સમજીને યાદ રાખવું જોઈએ. આ પ્રશ્ન સૂચકોની કાર્યપદ્ધતિની સમજણ માટે મહત્વનો છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

1. ઍસિડ તથા બેઇઝના ઉપયોગની જાણકારી પરથી બેકિંગ સોડા તથા બીટ-મૂળ વડે છૂપો સંદેશો લખો અને સમજાવો કે તે કેવી રીતે કામ કરે છે:

   • સૂચન:
     • બેકિંગ સોડાનું પાણીમાં દ્રાવણ બનાવો.
     • આ દ્રાવણ વડે કોટન-બડથી સફેદ કાગળ પર સંદેશો લખો.
     • સુકાઈ જતાં લખાણ અદૃશ્ય થઈ જશે.
     • બીટનો તાજો ટુકડો કાપીને કાગળ પર હળવેથી ઘસો.
   • કાર્યપદ્ધતિ:
     • બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઈડ્રોજનકાર્બોનેટ) બેઝિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
     • બીટનો રસ (કુદરતી સૂચક) બેઝિક દ્રાવણ સાથે પ્રક્રિયા કરીને રંગ બદલે છે, જેનાથી સંદેશો દેખાય છે.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સૂચકોનો રચનાત્મક ઉપયોગ અને બેઝિક પદાર્થોની પ્રકૃતિ સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓ આનો ઉપયોગ શુભેચ્છા કાર્ડ બનાવવા માટે પણ કરી શકે છે.

2. લાલ કોબીજના ટુકડાને ગરમ પાણીમાં નાખીને તેનો રસ તૈયાર કરો. આ સૂચક વડે ઍસિડિક તથા બેઝિક દ્રાવણનું પરીક્ષણ કરો. તમારા અવલોકનોને કોષ્ટક સ્વરૂપે નોંધો:

   • પદ્ધતિ:
     • લાલ કોબીજના ટુકડાને ગરમ પાણીમાં નાખીને રંગીન રસ તૈયાર કરો.
     • આ રસને સૂચક તરીકે ઉપયોગ કરો.
     • ઍસિડિક (જેમ કે લીંબુનો રસ, વિનેગર), બેઝિક (જેમ કે સાબુનું દ્રાવણ, બેકિંગ સોડા), અને તટસ્થ (જેમ કે ખાંડનું દ્રાવણ, નળનું પાણી) દ્રાવણોમાં રસના 5-5 ટીપાં ઉમેરો.
     • રંગના ફેરફારનું નિરીક્ષણ કરો અને કોષ્ટકમાં નોંધો.
   • અવલોકન:
     • ઍસિડિક દ્રાવણ: લાલ કે ગુલાબી રંગ.
     • બેઝિક દ્રાવણ: લીલો કે નીલો રંગ.
     • તટસ્થ દ્રાવણ: રંગમાં ફેરફાર નથી (મૂળ જાંબુડિયો રંગ).
   • નોંધ: લાલ કોબીજનો રસ એક કુદરતી સૂચક છે, જે વિદ્યાર્થીઓને ઘરેલું સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને રાસાયણિક પરીક્ષણો કરવાનું શીખવે છે. કોષ્ટક બનાવવાથી અવલોકનોની ચોકસાઈ વધે છે.

3. તમારા વિસ્તારમાંથી માટીનો નમૂનો લો અને શોધી કાઢો કે તે ઍસિડિક, બેઝિક, કે તટસ્થ છે. હવે ખેડૂત સાથે તેના ઉપચારની ચર્ચા કરો:

   • પદ્ધતિ:
     • તમારા વિસ્તારમાંથી માટીનો નમૂનો લો.
     • માટીને નિસ્યંદિત પાણીમાં ભેળવી દ્રાવણ બનાવો અને નીતરો.
     • લિટમસ, હળદર, અથવા જાસૂદના સૂચકનો ઉપયોગ કરીને માટીની પ્રકૃતિ ચકાસો.
       • ઍસિડિક: ભૂરું લિટમસ લાલ થાય, જાસૂદ ઘેરો ગુલાબી થાય.
       • બેઝિક: લાલ લિટમસ ભૂરું થાય, હળદર લાલ થાય, જાસૂદ લીલું થાય.
       • તટસ્થ: સૂચકોનો રંગ બદલાતો નથી.
     • નજીકના ખેડૂત સાથે ચર્ચા કરો:
       • જો માટી ઍસિડિક હોય, તો કૅલ્શિયમ ઑક્સાઇડ (ક્વિક લાઇમ) અથવા કૅલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ (સ્લૅક્ડ લાઇમ) ઉમેરવું.
       • જો માટી બેઝિક હોય, તો કાર્બનિક દ્રવ્ય (compost) ઉમેરવું.
   • નોંધ: આ પ્રોજેક્ટ વિદ્યાર્થીઓને પર્યાવરણ અને ખેતી સાથે રાસાયણિક સિદ્ધાંતોનો સંબંધ સમજવામાં મદદ કરે છે. ખેડૂત સાથેની ચર્ચા વ્યવહારિક જ્ઞાન વધારે છે.

4. ડૉક્ટરની મુલાકાત લો. તેઓ ઍસિડિટી માટે જે દવાની ભલામણ કરે છે તે જાણો અને તેમની સાથે ચર્ચા કરો કે, ઍસિડિટીને કેવી રીતે રોકી શકાય:

   • પદ્ધતિ:
     • નજીકના ડૉક્ટરની મુલાકાત લો.
     • ઍસિડિટીના ઉપચાર માટે વપરાતી દવાઓ (જેમ કે મિલ્ક ઑફ મૅગ્નેશિયા, રેનિટિડિન, ઓમેપ્રાઝોલ) વિશે પૂછો.
     • ઍસિડિટીનું કારણ: જઠરમાં વધુ હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ.
     • દવાની કામગીરી: ઍન્ટાસિડ (જેમ કે મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) ઍસિડનું તટસ્થીકરણ કરે છે.
     • નિવારણ:
       • નિયમિત અને સંતુલિત આહાર.
       • તળેલા અને મસાલેદાર ખોરાક ટાળવો.
       • તણાવ ઘટાડવો.
       • નિયમિત વ્યાયામ.
   • નોંધ: આ પ્રોજેક્ટ વિદ્યાર્થીઓને ઍસિડિટીના રાસાયણિક અને આરોગ્યલક્ષી પાસાઓ સમજવામાં મદદ કરે છે. ડૉક્ટર સાથેની ચર્ચા વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવહારિક જ્ઞાનને જોડે છે.

શું તમે જાણો છો?

• શરીરમાં ઍસિડનું મહત્વ:
  • આપણા શરીરના બધા કોષોમાં ડી-ઑક્સિરિબોન્યુક્લિક ઍસિડ (DNA) હોય છે, જે શરીરના વ્યક્તિગત ગુણો (જેમ કે રંગ-રૂપ, આંખોનો રંગ, ઊંચાઈ) ને નિયંત્રિત કરે છે.
  • પ્રોટીન એમિનો ઍસિડથી બનેલા હોય છે.
  • ચરબીમાં ફેટી ઍસિડ હોય છે.
  • નોંધ: આ માહિતી વિદ્યાર્થીઓને ઍસિડની જૈવિક ભૂમિકા સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ DNA અને એમિનો ઍસિડનું મહત્વ બાયોલોજીના સંદર્ભમાં સમજવું જોઈએ.

વધારાની નોંધો માટે વિદ્યાર્થીઓ માટે સૂચનો

• સૂચકોની સરખામણી:
  • વિદ્યાર્થીઓએ વિવિધ સૂચકો (લિટમસ, હળદર, જાસૂદ, ફિનોલ્ફથેલીન) ના રંગ પરિવર્તનની પેટર્નનું કોષ્ટક બનાવવું જોઈએ:

    સૂચક	ઍસિડમાં રંગ	બેઇઝમાં રંગ	તટસ્થમાં રંગ
    લિટમસ	લાલ	ભૂરો	યથાવત
    હળદર	પીળો	લાલ	પીળો
    જાસૂદ	ઘેરો ગુલાબી	લીલો	યથાવત
    ફિનોલ્ફથેલીન	રંગવિહીન	ગુલાબી	રંગવિહીન

  • આ કોષ્ટક વિદ્યાર્થીઓને સૂચકોની રંગ પરિવર્તનની પેટર્ન યાદ રાખવામાં મદદ કરશે.
• પ્રવૃત્તિઓનું પુનરાવર્તન:
  • વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિ 4.1, 4.2, 4.3, 4.4, અને 4.5 ને ઘરે અથવા શાળામાં શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ. આનાથી તેઓ સૂચકોનો ઉપયોગ અને તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા વ્યવહારિક રીતે સમજી શકશે.
• રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ઘરમાં વપરાતી ચીજવસ્તુઓ (જેમ કે વિનેગર, સાબુ, બેકિંગ સોડા) ને ઍસિડિક, બેઝિક, કે તટસ્થ તરીકે ઓળખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
  • ઉદાહરણ: દૂધ (તટસ્થ), લીંબુનો રસ (ઍસિડિક), ડિટરજન્ટ (બેઝિક).
• પર્યાવરણીય જાગૃતિ:
  • ઍસિડ વર્ષાની હાનિકારક અસરો વિશે વધુ માહિતી એકત્ર કરો, જેમ કે તેની અસરો (જેમ કે તાજમહેલનું ક્ષરણ) અને નિવારણના ઉપાયો (જેમ કે પ્રદૂષણ ઘટાડવું).
• રાસાયણિક સમીકરણો:
  • વિદ્યાર્થીઓએ તટસ્થીકરણના વધુ સમીકરણો શીખવા જોઈએ, જેમ કે:
    • H₂SO₄ (સલ્ફયુરિક ઍસિડ) + Ca(OH)₂ (કૅલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ) → CaSO₄ (કૅલ્શિયમ સલ્ફેટ) + 2H₂O.
  • આ સમીકરણો રાસાયણિક પ્રક્રિયાઓની ઊંડી સમજણ આપે છે.

અંતિમ નોંધ

• આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને ઍસિડ, બેઇઝ, અને ક્ષારની મૂળભૂત ખ્યાલો, તેમની રાસાયણિક પ્રકૃતિ, સૂચકોનો ઉપયોગ, અને તટસ્થીકરણની પ્રક્રિયા શીખવે છે.
• વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વ્યવહારિક જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ અને રોજિંદા જીવનમાં આ ખ્યાલોનો ઉપયોગ (જેમ કે અપચો, કીડીના ડંખનો ઉપચાર, જમીનની માવજત) સમજવો જોઈએ.
• પ્રકરણના મુખ્ય બિંદુઓ, કોષ્ટકો, અને સમીકરણોનું પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ જેથી પરીક્ષામાં સરળતાથી જવાબ આપી શકાય.
• સલાહ: વિદ્યાર્થીઓએ નોંધપોથીમાં મુખ્ય બિંદુઓ, કોષ્ટકો, અને પ્રવૃત્તિઓના અવલોકનો લખી રાખવા જોઈએ. આનાથી પ્રકરણની સમજણ મજબૂત થશે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---