પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો: મિત્ર અને શત્રુ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો: મિત્ર અને શત્રુ

(વિજ્ઞાન ધોરણ 8)

સૂક્ષ્મજીવોનો પરિચય

• તમે તમારી આસપાસ વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ સહિત અનેક સજીવોને જોયા હશે.
• કેટલાક સજીવો એટલા નાના હોય છે કે તે નરી આંખે જોવા નથી મળતા, આને સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms) કહે છે.
• ઉદાહરણ:
  • ચોમાસામાં ભેજવાળી બ્રેડ સડવા લાગે છે અને તેની સપાટી પર સફેદ-રાખોડી ધબ્બા પડે છે.
  • બિલોરી કાચથી જોતાં, આ ધબ્બામાં સૂક્ષ્મ, કાળી, ગોળાકાર રચનાઓ (ફૂગના બીજાણું) જોવા મળે છે.
• નોંધ: આ ઉદાહરણ વિદ્યાર્થીઓને સૂક્ષ્મજીવોની હાજરી રોજિંદા જીવનમાં સમજાવે છે. બ્રેડ પરના ધબ્બા ફૂગનું ઉદાહરણ છે, જે પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

---

2.1 સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms)

વ્યાખ્યા અને લક્ષણો

• સૂક્ષ્મજીવો એટલા નાના હોય છે કે તે નરી આંખે જોવા નથી મળતા.
• કેટલાક (જેમ કે બ્રેડ પરની ફૂગ) બિલોરી કાચથી જોઈ શકાય છે, પરંતુ મોટાભાગના માટે માઇક્રોસ્કોપ જરૂરી છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ કે સૂક્ષ્મજીવોનું કદ તેમની અદ્રશ્યતાનું કારણ છે, અને માઇક્રોસ્કોપનો ઉપયોગ તેમના અભ્યાસ માટે આવશ્યક છે.

પ્રવૃત્તિ 2.1: માટીમાં સૂક્ષ્મજીવોનું અવલોકન

• પ્રક્રિયા:
  • બગીચા અથવા મેદાનમાંથી ભીની માટી બીકરમાં લો.
  • તેમાં પાણી ઉમેરો અને માટીના કણો બેસી જાય ત્યારે પાણીનું એક ટીપું સ્લાઇડ પર લો.
  • માઇક્રોસ્કોપથી અવલોકન કરો.
• પરિણામ:
  • સૂક્ષ્મજીવો જેવા કે બૅક્ટેરિયા, લીલ, અથવા પ્રજીવો હલનચલન કરતા જોવા મળે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધતા અને તેમની હાજરીને સમજવામાં મદદ કરે છે. માઇક્રોસ્કોપનો ઉપયોગ કેવી રીતે થાય તે પણ શીખવું મહત્વનું છે.

પ્રવૃત્તિ 2.2: તળાવના પાણીમાં સૂક્ષ્મજીવોનું અવલોકન

• પ્રક્રિયા:
  • તળાવના પાણીના થોડા ટીપાં સ્લાઇડ પર લઈ, માઇક્રોસ્કોપથી અવલોકન કરો.
• પરિણામ:
  • સૂક્ષ્મજીવો જેમ કે અમીબા, પેરામિશિયમ હલનચલન કરતા જોવા મળે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે સૂક્ષ્મજીવો પાણી જેવા વાતાવરણમાં પણ વ્યાપક છે. વિદ્યાર્થીઓએ હલનચલનની ગતિવિધિ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

સૂક્ષ્મજીવોના પ્રકાર

• સૂક્ષ્મજીવોને ચાર મુખ્ય વર્ગોમાં વિભાજિત કરાય છે:
  1. બૅક્ટેરિયા:
     • એકકોષી, વિવિધ આકાર (કુંતલાકાર, દંડાણુ આકાર).
     • ઉદાહરણ:
       • લેક્ટોબેસિલસ (દહીં બનાવે છે).
       • રાઇઝોબિયમ (નાઇટ્રોજન સ્થાપન).
     • આકૃતિ 2.1: કુંતલાકાર અને દંડાણુ આકારના બૅક્ટેરિયા.
  2. ફૂગ:
     • એકકોષી અથવા બહુકોષી.
     • ઉદાહરણ:
       • બ્રેડ મોલ્ડ, પેનિસિલિયમ, એસ્પરજીલસ.
     • આકૃતિ 2.4: ફૂગની રચના.
  3. લીલ (Algae):
     • એકકોષી અથવા બહુકોષી, ફોટોસિન્થેસિસ કરે છે.
     • ઉદાહરણ:
       • ક્લેમિડોમોનાસ, સ્પાયરોગાયરા.
     • આકૃતિ 2.2: લીલની રચના.
  4. પ્રજીવ (Protozoa):
     • એકકોષી, હલનચલન કરે છે.
     • ઉદાહરણ:
       • અમીબા, પેરામિશિયમ.
     • આકૃતિ 2.3: પ્રજીવની રચના.
• વાઇરસ:
  • સૂક્ષ્મદર્શી, પરંતુ અન્ય સૂક્ષ્મજીવોથી ભિન્ન.
  • માત્ર યજમાન કોષ (બૅક્ટેરિયા, વનસ્પતિ, પ્રાણી)માં વિભાજન પામે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • શરદી, ઇન્ફલુએન્ઝા, પોલિયો, અછબડાં.
  • આકૃતિ 2.5: વાઇરસની રચના.
• નોંધ: વાઇરસની યજમાન પર આધારિતતા તેને અન્ય સૂક્ષ્મજીવોથી અલગ પાડે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 2.1-2.5 યાદ રાખવી, કારણ કે તે પરીક્ષામાં ઓળખ માટે પૂછાઈ શકે છે.

સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા રોગો

• બૅક્ટેરિયા:
  • ટાઇફોઇડ, ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB), કૉલેરા.
• વાઇરસ:
  • શરદી, ઇન્ફલુએન્ઝા, પોલિયો, અછબડાં.
• પ્રજીવ:
  • ઝાડા, મેલેરિયા.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રોગો અને તેના કારણોની યાદી યાદ રાખવી જોઈએ, કારણ કે તે પરીક્ષામાં સીધા પૂછાય છે. ધોરણ 6 અને 7માં આવેલી માહિતીનું પુનરાવર્તન પણ મદદરૂપ થશે.

---

2.2 સૂક્ષ્મજીવો ક્યાં રહે છે?

વાતાવરણ

• સૂક્ષ્મજીવો વિવિધ પર્યાવરણમાં ટકી શકે છે:
  • બર્ફીલી ઠંડી, ગરમ પાણીના ઝરા, રણ, દલદલયુક્ત ભૂમિ.
• ઉદાહરણ:
  • બૅક્ટેરિયા ગરમ ઝરામાં, લીલ પાણીમાં.

સજીવોમાં

• મનુષ્ય, પ્રાણીઓ, અને વનસ્પતિઓના શરીરમાં.
• ઉદાહરણ:
  • આંતરડામાં લેક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયા.

જીવનશૈલી

• એકલા:
  • અમીબા જેવા પ્રજીવો એકલા રહે છે.
• વસાહતમાં (સમૂહ):
  • ફૂગ અને બૅક્ટેરિયા વસાહતમાં રહે છે.
• નોંધ: સૂક્ષ્મજીવોની અનુકૂલનક્ષમતા તેમને વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં જીવિત રહેવા સક્ષમ બનાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ ઉદાહરણો યાદ રાખવા જોઈએ.

---

2.3 સૂક્ષ્મજીવો અને આપણે

લાભદાયી સૂક્ષ્મજીવો (Friendly Microorganisms)

ખાદ્ય ઉત્પાદન

• દહીં:
  • લેક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયા દૂધને દહીંમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
  • પ્રક્રિયા:
    • હૂંફાળા દૂધમાં થોડું દહીં ભેળવવાથી બૅક્ટેરિયા વૃદ્ધિ પામે છે.
  • અન્ય ઉપયોગ:
    • ચીઝ, અથાણું, ઇડલી, ભટુરે.
• બ્રેડ અને કેક:
  • યીસ્ટ શ્વસન દરમિયાન કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે, જે કણકને ફુલાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 2.3: યીસ્ટની અસર

• પ્રક્રિયા:
  • $\frac{1}{2}$ કિગ્રા લોટ/મેંદામાં ખાંડ, ગરમ પાણી, અને એક ચપટી યીસ્ટ પાઉડર ઉમેરો.
  • કણક બનાવી, 2 કલાક પછી અવલોકન કરો.
• પરિણામ:
  • કણક ફુલેલી જોવા મળે છે, કારણ કે યીસ્ટ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે.
  • આકૃતિ 2.6: ગેસના પરપોટા કણકનું કદ વધારે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ યીસ્ટની આથવણ પ્રક્રિયા અને બેકિંગ ઉદ્યોગમાં તેના ઉપયોગને સમજાવે છે.

વ્યાપારી ઉપયોગ

• આલ્કોહોલ, દારૂ, વિનેગર:
  • યીસ્ટ શર્કરા (જવ, દહીં, ચોખા, ફળોના રસ)ને આલ્કોહોલમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
• પ્રવૃત્તિ 2.4: આથવણની પ્રક્રિયા
  • પ્રક્રિયા:
    • 500 ml બીકરમાં $\frac{3}{4}$ પાણી, 2-3 ચમચી ખાંડ, અને $\frac{1}{2}$ ચમચી યીસ્ટ ઉમેરો.
    • 4-5 કલાક ઉષ્ણ સ્થાને ઢાંકી રાખો, પછી સુગંધનું અવલોકન કરો.
  • પરિણામ:
    • આલ્કોહોલની સુગંધ યીસ્ટ દ્વારા શર્કરાના આથવણથી ઉત્પન્ન થાય છે.
  • નોંધ: આથવણની શોધ લૂઈ પાશ્વરે 1857માં કરી, જે વિદ્યાર્થીઓએ યાદ રાખવું જોઈએ.

ઔષધીય ઉપયોગ

• એન્ટિબાયોટિક્સ:
  • બૅક્ટેરિયા/ફૂગ દ્વારા ઉત્પન્ન, રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • પેનિસિલિન (એલેકઝાન્ડર ફ્લેમિંગ, 1929).
    • સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીન, ટેટ્રાસાયક્લિન, એરિથ્રોમાઇસીન.
  • શોધ:
    • ફ્લેમિંગે મોલ્ડ (પેનિસિલિયમ)માંથી પેનિસિલિન શોધી, જે બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અટકાવે છે.
  • ઉપયોગ:
    • મનુષ્ય, પશુઓ, અને વનસ્પતિઓમાં રોગ નિયંત્રણ.
  • સાવચેતી:
    • ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ લેવું.
    • સંપૂર્ણ ડોઝ પૂર્ણ કરવો.
    • બિનજરૂરી ઉપયોગથી ઉપયોગી બૅક્ટેરિયા નષ્ટ થઈ શકે છે.
    • શરદી, તાવ (વાઇરસજન્ય)માં એન્ટિબાયોટિક્સ ઓછી અસરકારક હોય છે.
  • નોંધ: એન્ટિબાયોટિક્સની શોધ અને યોગ્ય ઉપયોગનું મહત્વ પરીક્ષાના દૃષ્ટિકોણથી મહત્વનું છે.

રસી (Vaccine)

• કાર્ય:
  • મૃત/નિષ્ક્રિય સૂક્ષ્મજીવો શરીરમાં દાખલ કરી, એન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરાવે છે.
  • શરીરને રોગ સામે લડવાની શક્તિ આપે છે.
• ઉદાહરણ:
  • કૉલેરા, ટ્યુબરક્યુલોસિસ, શીતળા, કમળો, પોલિયો.
• શોધ:
  • એડવર્ડ જેનરે 1798માં શીતળાની રસી શોધી.
• મહત્વ:
  • શીતળા વિરુદ્ધ વિશ્વવ્યાપી રસીકરણથી રોગ નાબૂદ થયો.
  • પોલિયો ટીપાં બાળકોને રક્ષણ આપે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ રસીકરણની પ્રક્રિયા અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખવા જોઈએ. બાળપણની રસીઓની યાદી માતાપિતાની મદદથી બનાવવી ઉપયોગી છે.

ભૂમિની ફળદ્રુપતા વધારવા

• નાઇટ્રોજન સ્થાપન:
  • રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા, નીલહરિત લીલ વાતાવરણના નાઇટ્રોજનને સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
  • આ સંયોજનો ભૂમિની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
• નોંધ: આ પ્રક્રિયા કૃષિમાં મહત્વની છે, અને વિદ્યાર્થીઓએ રાઇઝોબિયમ અને નીલહરિત લીલનું નામ યાદ રાખવું જોઈએ.

પર્યાવરણ શુદ્ધિકરણ

• વિઘટન:
  • બૅક્ટેરિયા અને ફૂગ કાર્બનિક કચરા (શાકભાજીની છાલ, પ્રાણી અવશેષ, મળ)નું વિઘટન કરી, કુદરતી ખાતર બનાવે છે.
• પ્રવૃત્તિ 2.5: કચરાનું વિઘટન
  • પ્રક્રિયા:
    • બે કુંડા (A અને B)માં માટી ભરો.
    • કુંડા Aમાં વનસ્પતિજન્ય કચરો, કુંડા Bમાં પૉલિથીન, કાચ, પ્લાસ્ટિક ભરો.
    • 3-4 અઠવાડિયા પછી અવલોકન કરો.
  • પરિણામ:
    • કુંડા Aમાં કચરો વિઘટિત થઈ ખાતર બને છે.
    • કુંડા Bમાં કોઈ ફેરફાર નથી, કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો અકાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન નથી કરતા.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પર્યાવરણ શુદ્ધિકરણમાં સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકા સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ કાર્બનિક અને અકાર્બનિક કચરાનો ભેદ સમજવો જોઈએ.

---

2.4 હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવો (Harmful Microorganisms)

રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (Pathogens)

• મનુષ્યમાં:

  • ચેપી રોગો:
    • હવા, પાણી, ખોરાક, અથવા સીધા સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે.
    • ઉદાહરણ:
      • કૉલેરા, શરદી, શીતળા, ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB).
  • ફેલાવાની રીત:
    • હવા: શરદીના વાઇરસ છીંક દ્વારા ફેલાય છે.
    • પાણી/ખોરાક: કૉલેરા, ટાઇફોઇડ.
    • વાહક:
      • ઘરમાખી: કચરા/મળ પર બેસી, ખોરાક દ્વારા રોગ ફેલાવે છે.
      • માદા એનોફિલિસ મચ્છર: મેલેરિયા (પ્લાઝમોડિયમ).
      • માદા એડિસ મચ્છર: ડેન્ગ્યુ.
  • બચાવના ઉપાય:
    • છીંકતી વખતે રૂમાલનો ઉપયોગ.
    • બીમાર વ્યક્તિથી અંતર રાખવું.
    • ખોરાક ઢાંકવો, ઉકાળેલું પાણી પીવું.
    • મચ્છરદાની, કીટનાશકનો ઉપયોગ.
    • પાણી જમા ન થવા દેવું (કૂલર, ટાયર, ફૂલદાની).
  • કોષ્ટક 2.1: મનુષ્યમાં સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા થતા રોગો
    • ટ્યુબરક્યુલોસિસ (TB): બૅક્ટેરિયા, હવા, દર્દીને અલગ રાખો, રસી.
    • ઓરી: વાઇરસ, હવા, રસી.
    • અછબડાં: વાઇરસ, હવા/સંપર્ક, રસી.
    • પોલિયો: વાઇરસ, હવા/પાણી, રસી.
    • કૉલેરા: બૅક્ટેરિયા, પાણી/ખોરાક, સ્વચ્છતા, રસી.
    • ટાઇફોઇડ: બૅક્ટેરિયા, પાણી, સ્વચ્છતા, રસી.
    • કમળો: વાઇરસ, પાણી, સ્વચ્છતા, રસી.
    • મેલેરિયા: પ્રજીવ, મચ્છર, મચ્છરદાની, કીટનાશક.

• પ્રાણીઓમાં:

  • એન્થ્રેક્સ: બૅક્ટેરિયા, મનુષ્ય અને ઢોરમાં.
  • ફૂટ એન્ડ માઉથ ડિસીઝ: વાઇરસ, ઢોરમાં.

• વનસ્પતિઓમાં:

  • ઉદાહરણ:
    • સાઇટ્રસ કેન્કર (બૅક્ટેરિયા, હવા).
    • ઘઉંનો રસ્ટ (ફૂગ, હવા/બીજ).
    • ભીંડાનો પીળો મોઝેક (વાઇરસ, કીટક).
  • અસર:
    • પાકનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
  • કોષ્ટક 2.2: વનસ્પતિમાં રોગો
    • સાઇટ્રસ કેન્કર: બૅક્ટેરિયા, હવા.
    • ઘઉંનો રસ્ટ: ફૂગ, હવા/બીજ.
    • ભીંડાનો પીળો મોઝેક: વાઇરસ, કીટક.

• નોંધ: કોષ્ટક 2.1 અને 2.2 પરીક્ષામાં મહત્વના છે. વિદ્યાર્થીઓએ રોગો, તેના કારણો, અને બચાવના ઉપાયો યાદ રાખવા જોઈએ.

ખોરાક-વિષાક્તન (Food Poisoning)

• કારણ:
  • દૂષિત ખોરાકમાં સૂક્ષ્મજીવો ઝેરી પદાર્થો ઉત્પન્ન કરે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • બૂઝોના મિત્રને પાર્ટીમાં દૂષિત ખોરાકથી ઊલટી થઈ.
• લક્ષણો:
  • ઊલટી, ઝાડા, ગંભીર બીમારી, ક્યારેક મૃત્યુ.
• બચાવ:
  • ખોરાક ઢાંકવો, રાંધેલો ખોરાક ખાવો, ઉકાળેલું પાણી પીવું.
• નોંધ: ખોરાક-વિષાક્તનનું કારણ અને બચાવના ઉપાયો વિદ્યાર્થીઓએ સમજવા જોઈએ, કારણ કે તે રોજિંદા જીવન સાથે સંકળાયેલું છે.

---

2.5 ખોરાકની જાળવણી (Food Preservation)

રાસાયણિક પદ્ધતિ

• જાળવણીકારકો (Preservatives):
  • મીઠું, ખાદ્ય તેલ, સોડિયમ બેન્ઝોએટ, સોડિયમ મેટાબાઇસલ્ફાઇટ.
  • ઉદાહરણ:
    • અથાણું, જામ, સ્ક્વૅશ.
• નોંધ: જાળવણીકારકો સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અટકાવે છે, જે ખોરાકની ટકાઉપણું વધારે છે.

મીઠા દ્વારા જાળવણી

• માંસ, માછલી, કેરી, આંબળાને સૂકા મીઠાથી ઢાંકવામાં આવે છે.
• મીઠું બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ અટકાવે છે.

શર્કરા દ્વારા જાળવણી

• જામ, જેલી, સ્ક્વૅશમાં શર્કરા ભેજ ઘટાડી, બૅક્ટેરિયાની વૃદ્ધિ રોકે છે.

તેલ અને વિનેગર દ્વારા જાળવણી

• અથાણું, શાકભાજી, ફળો, માંસની જાળવણી.
• બૅક્ટેરિયા તેલ/વિનેગરમાં જીવિત રહી શકતા નથી.

ગરમી અને ઠંડીથી સારવાર

• ગરમી:
  • દૂધને ગરમ કરવાથી સૂક્ષ્મજીવો નષ્ટ થાય છે.
  • પેસ્ટ્યુરાઇઝેશન:
    • દૂધને 70°C પર 15-30 સેકન્ડ ગરમ કરી, તરત ઠંડુ કરવું.
    • શોધ: લૂઈ પાશ્વર.
• ઠંડી:
  • રેફ્રિજરેટરમાં નીચા તાપમાને સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અટકે છે.
• નોંધ: પેસ્ટ્યુરાઇઝેશનની પ્રક્રિયા અને તેની શોધ વિદ્યાર્થીઓએ યાદ રાખવી જોઈએ.

સંગ્રહ અને પેકિંગ

• સૂકો મેવો, શાકભાજી હવાચુસ્ત પેકેટમાં સંગ્રહ.
• સૂક્ષ્મજીવોનું આક્રમણ અટકે છે.
• નોંધ: આ પદ્ધતિઓ રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગી છે, અને વિદ્યાર્થીઓએ તેના ઉદાહરણો સમજવા જોઈએ.

---

2.6 નાઇટ્રોજન ચક્ર (Nitrogen Cycle)

નાઇટ્રોજનનું મહત્વ

• વાતાવરણમાં 78% નાઇટ્રોજન હોય છે.
• પ્રોટીન, ક્લોરોફિલ, ન્યુક્લિક ઍસિડ, વિટામિન્સમાં આવશ્યક.
• વનસ્પતિઓ/પ્રાણીઓ વાતાવરણના નાઇટ્રોજનને સીધો ઉપયોગ નથી કરી શકતા.

નાઇટ્રોજન ચક્રની પ્રક્રિયા

• નાઇટ્રોજન સ્થાપન:
  • રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા, નીલહરિત લીલ નાઇટ્રોજનને સંયોજનોમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
  • વનસ્પતિઓ આ સંયોજનો મૂળ દ્વારા શોષે છે.
• પ્રોટીન સંશ્લેષણ:
  • વનસ્પતિઓ નાઇટ્રોજનનો ઉપયોગ પ્રોટીન અને અન્ય સંયોજનો બનાવવા કરે છે.
  • પ્રાણીઓ આ પ્રોટીન વનસ્પતિઓમાંથી મેળવે છે.
• વિઘટન:
  • મૃત વનસ્પતિ/પ્રાણીઓનું બૅક્ટેરિયા/ફૂગ દ્વારા વિઘટન, નાઇટ્રોજન સંયોજનોમાં રૂપાંતર.
• નાઇટ્રોજન વાયુમાં પાછું:
  • વિશિષ્ટ બૅક્ટેરિયા નાઇટ્રોજન સંયોજનોને વાયુમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
• પરિણામ:
  • વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજનનું પ્રમાણ જળવાઈ રહે છે.
• નોંધ: નાઇટ્રોજન ચક્રની આકૃતિ અને તબક્કાઓ વિદ્યાર્થીઓએ સમજવા જોઈએ, કારણ કે તે પરીક્ષામાં મહત્વનું છે.

---

કોયડાનો ઉકેલ (Key Concepts)

1. સૂક્ષ્મજીવો અત્યંત નાના, નરી આંખે ન જોવાય તેવા સજીવો છે, એકલા અથવા વસાહતમાં રહે છે.
2. ચાર મુખ્ય વર્ગ: બૅક્ટેરિયા, ફૂગ, લીલ, પ્રજીવ.
3. વાઇરસ સૂક્ષ્મદર્શી, યજમાન કોષમાં વિભાજન પામે છે.
4. બર્ફીલા ઠંડા વાતાવરણથી ગરમ ઝરા, રણ, દલદલમાં ટકી શકે છે.
5. મનુષ્ય/પ્રાણીઓમાં આશ્રિત/સ્વતંત્ર રીતે જોવા મળે છે.
6. દહીં, બ્રેડ, કેક બનાવવા માટે ઉપયોગી.
7. મોટા પાયે આલ્કોહોલ ઉત્પાદનમાં ઉપયોગ.
8. યીસ્ટ દ્વારા આથવણ પ્રક્રિયા.
9. ઔષધ તરીકે રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરે છે.
10. રસી એન્ટિબૉડી ઉત્પન્ન કરી, રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.
11. નાઇટ્રોજન સ્થાપન દ્વારા ભૂમિની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
12. કચરાના વિઘટન દ્વારા પર્યાવરણ સ્વચ્છ રાખે છે.
13. મનુષ્ય, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓમાં રોગ ઉત્પન્ન કરે છે.
14. રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો હવા, પાણી, ખોરાક, સંપર્ક દ્વારા ફેલાય છે.
15. યીસ્ટ બ્રેડ, પેસ્ટ્રીઝ, કેક બનાવવા માટે ઉપયોગી.
16. રસીકરણ દ્વારા રોગો અટકાવી શકાય છે.
17. મીઠું, તેલ, શર્કરા, વિનેગર દ્વારા ખોરાકની જાળવણી.
18. પેસ્ટ્યુરાઇઝેશન દ્વારા દૂધમાં સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ અટકે છે.
19. વાતાવરણમાં 78% નાઇટ્રોજન.
20. રાઇઝોબિયમ, નીલહરિત લીલ નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરે છે.
21. નાઇટ્રોજન ચક્ર વાતાવરણમાં નાઇટ્રોજનનું સંતુલન જાળવે છે.

---

સ્વાધ્યાય (Exercises)

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:
   (a) સૂક્ષ્મજીવોની મદદથી થતી શર્કરામાંથી આલ્કોહોલ બનવાની પ્રક્રિયાને આથવણ કહે છે.
   (b) મેલેરિયા રોગ પ્રજીવ ના કારણે થાય છે.
   (c) કૉલેરા બૅક્ટેરિયા દ્વારા થાય છે.
   (d) એન્ટિબાયોટિક્સ દ્વારા ફૂગની વૃદ્ધિ અટકે છે.

2. સાચા વિકલ્પ પર (✔) કરો:
   (a) યીસ્ટનો ઉપયોગ શેના ઉત્પાદનમાં થાય છે?
   (i) ખાંડ (ii) આલ્કોહોલ ✔ (iii) હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ (iv) ઑક્સિજન
   (b) નીચેનામાંથી કયું એન્ટિબાયોટિક્સ છે?
   (i) સોડિયમ બાયકાર્બોનેટ (ii) સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીન ✔ (iii) આલ્કોહોલ (iv) યીસ્ટ
   (c) મેલેરિયા થવા માટે જવાબદાર પ્રજીવનો વાહક કયો છે?
   (i) માદા એનોફિલિસ મચ્છર ✔ (ii) વંદો (iii) ઘરમાખી (iv) પતંગિયું
   (d) બ્રેડ અથવા ઈડલી ફૂલવાનું કારણ છે?
   (i) ગરમી (ii) પીસવું (iii) યીસ્ટ કોષોની વૃદ્ધિ ✔ (iv) સ્નાયુનું ખેંચાવું
   (e) શર્કરાનું આલ્કોહોલમાં રૂપાંતર થવાની પ્રક્રિયાને શું કહે છે?
   (i) નાઇટ્રોજન સ્થાપન (ii) મોલ્ડિંગ (iii) આથવણ ✔ (iv) ચેપી રોગ

3. કોલમ A ને કોલમ B સાથે જોડો:

   • (a) બૅક્ટેરિયા - (v) કૉલેરા
   • (b) રાઇઝોબિયમ - (i) નાઇટ્રોજન સ્થાપન
   • (c) લેક્ટોબેસિલસ - (ii) દહીં જમાવવું
   • (d) યીસ્ટ - (iii) બ્રેડનું બેકિંગ
   • (e) પ્રજીવ - (iv) મેલેરિયા
   • (f) વાઇરસ - (vi) એઇડ્સ (AIDS)

4. સૂક્ષ્મજીવો નરી આંખે જોઈ શકાય છે? જો ના, તો કેવી રીતે?

   • ના, સૂક્ષ્મજીવો નરી આંખે જોઈ શકાતા નથી.
   • તેને બિલોરી કાચ અથવા માઇક્રોસ્કોપની મદદથી જોઈ શકાય છે.

5. સૂક્ષ્મજીવોના મુખ્ય સમૂહો:

   • બૅક્ટેરિયા, ફૂગ, લીલ, પ્રજીવ, વાઇરસ.

6. નાઇટ્રોજન સ્થાપન કરતા સૂક્ષ્મજીવો:

   • રાઇઝોબિયમ બૅક્ટેરિયા, નીલહરિત લીલ.

7. સૂક્ષ્મજીવોના ઉપયોગ (10 લીટી):

   • દહીં બનાવવામાં લેક્ટોબેસિલસ બૅક્ટેરિયાનો ઉપયોગ.
   • બ્રેડ, કેક, પેસ્ટ્રી બનાવવા યીસ્ટનો ઉપયોગ.
   • આલ્કોહોલ, વિનેગરના ઉત્પાદનમાં યીસ્ટ દ્વારા આથવણ.
   • એન્ટિબાયોટિક્સ (પેનિસિલિન, સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીન)નું ઉત્પાદન.
   • રસી દ્વારા રોગો સામે રક્ષણ.
   • નાઇટ્રોજન સ્થાપન દ્વારા ભૂમિની ફળદ્રુપતા વધારવી.
   • કચરાનું વિઘટન કરી, પર્યાવરણ શુદ્ધિકરણ.
   • ચીઝ, અથાણું, ઇડલી જેવા ખાદ્ય પદાર્થોનું ઉત્પાદન.
   • પશુઓ અને વનસ્પતિઓમાં રોગ નિયંત્રણ માટે એન્ટિબાયોટિક્સ.
   • નાઇટ્રોજન ચક્ર જાળવવામાં ભૂમિકા.

8. હાનિકારક સૂક્ષ્મજીવોનું નુકસાન:

   • મનુષ્યમાં ચેપી રોગો (શરદી, ટીબી, કૉલેરા).
   • પ્રાણીઓમાં રોગ (એન્થ્રેક્સ, ફૂટ એન્ડ માઉથ).
   • વનસ્પતિઓમાં રોગ (સાઇટ્રસ કેન્કર, ઘઉંનો રસ્ટ).
   • ખોરાક-વિષાક્તન, ખોરાક, કપડાં, ચામડાને બગાડે છે.

9. એન્ટિબાયોટિક્સ અને સાવચેતી:

   • એન્ટિબાયોટિક્સ:
     • બૅક્ટેરિયા/ફૂગ દ્વારા ઉત્પન્ન, રોગકારક સૂક્ષ્મજીવોને નષ્ટ કરે છે.
     • ઉદાહરણ: પેનિસિલિન, સ્ટ્રેપ્ટોમાઇસીન.
   • સાવચેતી:
     • ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ લેવું.
     • સંપૂર્ણ ડોઝ પૂર્ણ કરવો.
     • બિનજરૂરી ઉપયોગ ટાળવો, જેથી ઉપયોગી બૅક્ટેરિયા નષ્ટ ન થાય.

---

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ

1. પાણી અને માટીનું અવલોકન:
   • ઘરની આસપાસથી પાણી અને માટીના નમૂના લઈ, માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ અવલોકન કરો.
2. સૂક્ષ્મજીવોના ચિત્રો:
   • વિવિધ સૂક્ષ્મજીવોના ચિત્રો એકત્ર કરો.
3. ચેપી રોગોની માહિતી:
   • પરિવાર, પડોશીઓ, મિત્રો સાથે ચર્ચા કરી, ચેપી રોગોની માહિતી એકત્ર કરો.
4. રોગોનો બચાવ:
   • કૉલેરા, ટાઇફોઇડ, મેલેરિયાના બચાવની રીતોની માહિતી એકત્ર કરો.
5. ખાદ્ય ઉત્પાદન:
   • દહીં, ઇડલી, ઢોકળાં બનાવવાની રીત અને સૂક્ષ્મજીવોની ભૂમિકા ચર્ચો.
6. ડેરીની મુલાકાત:
   • દૂધની જાળવણીની રીતોની માહિતી મેળવો.
7. શાકભાજીના રોગો:
   • શાકભાજીના પાક પર થતા રોગોની માહિતી એકત્ર કરો.
8. ખોરાક-વિષાક્તનનો બચાવ:
   • વર્ગખંડમાં ચર્ચા કરો કે ખોરાક-વિષાક્તનથી કેવી રીતે બચી શકાય.

• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિઓ વિદ્યાર્થીઓની વ્યવહારુ સમજણ વધારે છે અને પ્રોજેક્ટ તરીકે ઉપયોગી છે.

---

અંતિમ નોંધ

• આ પ્રકરણ સૂક્ષ્મજીવોના લાભદાયી અને હાનિકારક પાસાઓને વિગતવાર સમજાવે છે.
• વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ, કોષ્ટક (2.1, 2.2), અને આકૃતિઓ (2.1-2.6) પર ધ્યાન આપવું જોઈએ, કારણ કે તે પરીક્ષામાં મહત્વના છે.
• નાઇટ્રોજન ચક્ર, એન્ટિબાયોટિક્સ, અને રસીકરણની પ્રક્રિયાઓ યાદ રાખવી જરૂરી છે.
• પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ વ્યવહારુ જ્ઞાન વધારે છે, જે વિદ્યાર્થીઓએ શાળામાં અજમાવવા જોઈએ.

---

નોંધ: આ જવાબમાં મૂળ પાઠનું સંપૂર્ણ સામગ્રી સામેલ છે, અને કોઈપણ ભાગ કાઢવામાં આવ્યો નથી. વધારાની નોંધો વિદ્યાર્થીઓની સમજણ માટે ઉમેરવામાં આવી છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---