પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પરિચય

• આ પ્રકરણમાં આપણે બે વિનાશક કુદરતી ઘટનાઓ, વીજળી અને ભૂકંપ, વિશે ચર્ચા કરીશું.
• આ ઘટનાઓથી થતાં નુકસાનને ઘટાડવા માટેનાં સલામતીનાં પગલાં અને વૈજ્ઞાનિક સમજ પણ શીખીશું.
• નોંધ:
  • આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને કુદરતી ઘટનાઓની વૈજ્ઞાનિક સમજ અને સલામતીનાં પગલાં શીખવામાં મદદ કરે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓએ વીજળી અને ભૂકંપની અસરોનું અવલોકન કરવા રોજિંદા જીવનનાં ઉદાહરણો (જેમ કે તણખા, ધરતીની ધ્રુજારી) ને ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ.

---

12.1 વીજળી (Lightning)

• વર્ણન:
  • વીજળી એ એક મોટા પાયે થતો વિદ્યુત તણખો છે, જે વાદળોમાં એકઠા થયેલા વીજભારને કારણે ઉદ્ભવે છે.
  • રોજિંદા જીવનમાં તણખા જોવા મળે છે, જેમ કે:
    • વીજળીના થાંભલા પર ઢીલા વાયરો હલે ત્યારે.
    • સોકેટમાં ઢીલો પ્લગ હોય ત્યારે.
  • પ્રાચીન સમયમાં લોકો વીજળીને ઈશ્વરનો કોપ માનતા હતા, પરંતુ હવે આપણે જાણીએ છીએ કે તે વાદળોમાં વીજભારના સંચયને કારણે થાય છે.
  • વીજળીથી ડરવાની જરૂર નથી, પરંતુ સલામતી માટે અગમચેતી રાખવી જરૂરી છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ વીજળીની વૈજ્ઞાનિક સમજ મેળવવા માટે તણખાના રોજિંદા ઉદાહરણો (જેમ કે પ્લગમાંથી તણખા) ને ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ વિદ્યુતશાસ્ત્રનો આધાર બનાવે છે, જે ધોરણ-6થી શીખેલા વિદ્યુતપ્રવાહના ખ્યાલ સાથે જોડાયેલો છે.

12.1.1 તણખાઓ વિશે ગ્રીકોનું જ્ઞાન (The Sparks that the Greeks Knew About)

• વર્ણન:
  • ઈ.સ. પૂર્વે 600ની શરૂઆતમાં ગ્રીક લોકો જાણતા હતા કે અંબર (ગુંદરનો એક પ્રકાર) ને ફર (રૂંવાટી સપાટી) સાથે ઘસવાથી તે હલકા પદાર્થો (જેમ કે વાળ) ને આકર્ષે છે.
  • રોજિંદા જીવનમાં, ઊનના અથવા પોલિએસ્ટરના કપડાં ઉતારતી વખતે તણખા અને રૂંવાટી ઊભી થવાનો અનુભવ થાય છે.
  • 1752માં બેન્જામિન ફ્રેન્કલીન દ્વારા દર્શાવવામાં આવ્યું કે વીજળી અને કપડાંના તણખા એ સમાન ઘટનાઓ છે.
  • આ સમજણ મેળવવામાં લગભગ 2000 વર્ષ લાગ્યા, જે વૈજ્ઞાનિક શોધોની લાંબી પ્રક્રિયા દર્શાવે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ બેન્જામિન ફ્રેન્કલીનના પ્રયોગો (જેમ કે પતંગનો પ્રયોગ) વિશે વધુ વાંચવું જોઈએ, જે વીજળીની વૈજ્ઞાનિક સમજણનો આધાર બન્યો.
  • આ ખ્યાલ સ્થિર વીજભાર (static electricity) ના અભ્યાસનો પાયો છે.

---

12.2 ઘસવાથી વીજભારની ઉત્પત્તિ (Charging by Rubbing)

• વર્ણન:
  • ઘસવાની ક્રિયા દ્વારા પદાર્થોમાં વીજભાર ઉત્પન્ન થાય છે, જેને સ્થિર વીજભાર (static charge) કહે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટીને કોરા વાળ સાથે ઘસવાથી તે કાગળના ટુકડાઓને આકર્ષે છે.
    • આવા પદાર્થોને વીજભારિત પદાર્થો (charged objects) કહે છે.
  • ઘસવાની પ્રક્રિયામાં, બંને પદાર્થો (જેમ કે પોલિથીન અને રિફીલ, અથવા વાળ અને કાંસકો) વીજભારિત થાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ઘસવાથી વીજભાર ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયાને સ્થિર વીજભારના ખ્યાલ સાથે જોડવી જોઈએ.
  • આ પ્રક્રિયા ઇલેક્ટ્રોનના સ્થાનાંતરણને કારણે થાય છે, જે ઉચ્ચ ધોરણોમાં વધુ ઊંડાણથી શીખવામાં આવે છે.

12.2.1 પ્રવૃત્તિ 12.1

• કાર્ય:
  • બૉલપેનની વપરાયેલી રિફીલને પોલિથીનના ટુકડા સાથે જોરથી ઘસો.
  • રિફીલનો ઘસેલો ભાગ કાગળના નાના ટુકડાઓ, સૂકા પાંદડા, ભૂસું, અથવા રાઈના દાણા નજીક લાવો.
  • ધ્યાન રાખો કે રિફીલનો ઘસેલો ભાગ હાથ કે ધાતુની વસ્તુને ન અડે.
• ઉદ્દેશ:
  • ઘસવાથી વીજભાર ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા અને તેની આકર્ષણની અસર સમજવી.
• અવલોકન:
  • રિફીલ પોલિથીન સાથે ઘસવાથી વીજભારિત થાય છે અને હલકા પદાર્થો (જેમ કે કાગળના ટુકડા) ને આકર્ષે છે.
  • પોલિથીન અને વાળ પણ આ પ્રક્રિયામાં વીજભારિત થાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિ હાથથી કરીને વીજભારની ઉત્પત્તિ અને તેની અસરનું નજીકથી અવલોકન કરવું જોઈએ.
  • આ પ્રવૃત્તિ સ્થિર વીજભારના આકર્ષણના ગુણધર્મને સરળ રીતે સમજાવે છે.

12.2.2 કોષ્ટક 12.1: વીજભારિત પદાર્થોની પ્રવૃત્તિ

• વર્ણન:
  • વિવિધ પદાર્થોને ઘસીને વીજભારિત કરવાનો પ્રયોગ કરો અને તેમની કાગળના ટુકડાઓને આકર્ષવાની ક્ષમતા નોંધો.
• કોષ્ટક:

ઘસવામાં આવતી વસ્તુઓ	ઘસવા માટે વપરાતાં પદાર્થો (સામગ્રી)	કાગળના ટુકડાને આકર્ષે છે / વીજભારિત થયા / આકર્ષતા નથી / વીજભારિત ન થયા
રિફીલ	પોલિથીન, ઊનનું કાપડ
રબર	પોલિથીન, ઊનનું કાપડ, કોરા વાળ
સ્ટીલની ચમચી	ઊન
ફુગ્ગો	પોલિથીન, ઊનનું કાપડ

• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આ કોષ્ટક ભરવા માટે પ્રવૃત્તિ કરી અને પરિણામો નોંધવા જોઈએ.
  • વિવિધ પદાર્થોના વીજભાર ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા અને તેની અસરોનું અવલોકન સ્થિર વીજભારના ગુણધર્મો સમજવામાં મદદ કરે છે.
  • કોષ્ટકમાં વધુ પદાર્થો ઉમેરીને પ્રયોગનું વિસ્તરણ કરી શકાય.

---

12.3 વીજભારનાં પ્રકારો અને તેની આંતરક્રિયા (Types of Charges and Their Interaction)

• વર્ણન:
  • વીજભાર બે પ્રકારના હોય છે: ધન (positive) અને ઋણ (negative).
  • સમાન પ્રકારના વીજભાર એકબીજાને અપાકર્ષે છે (repel), જ્યારે અસમાન વીજભાર એકબીજાને આકર્ષે છે (attract).
  • ઉદાહરણ:
    • કાચના સળિયાને રેશમ સાથે ઘસવાથી ધન વીજભાર ઉત્પન્ન થાય છે.
    • પ્લાસ્ટિકની સ્ટ્રોને પોલિથીન સાથે ઘસવાથી ઋણ વીજભાર ઉત્પન્ન થાય છે.
    • ધન અને ઋણ વીજભાર એકબીજાને આકર્ષે છે.
  • ઘસવાથી ઉત્પન્ન થતો વીજભાર સ્થિર હોય છે અને તે જાતે વહન થતો નથી.
  • જ્યારે વીજભારનું વહન થાય છે, ત્યારે તે વિદ્યુતપ્રવાહ (electric current) સર્જે છે, જે બલ્બને પ્રકાશિત કરે છે અથવા વાયરને ગરમ કરે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ધન અને ઋણ વીજભારના આકર્ષણ અને અપાકર્ષણના નિયમોને પ્રવૃત્તિ દ્વારા સમજવું જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ વિદ્યુત પરિપથ અને વિદ્યુતપ્રવાહના અભ્યાસ સાથે જોડાયેલો છે, જે ધોરણ-6થી શીખેલો છે.

12.3.1 પ્રવૃત્તિ 12.3

• કાર્ય:
  • (અ):
    • બે ફુગ્ગાઓ ફૂલાવો અને એકબીજાને ન અડે તે રીતે લટકાવો.
    • બંને ફુગ્ગાઓને ઊનના કાપડ વડે ઘસો અને છોડી દો.
    • અવલોકન: બંને ફુગ્ગા એકબીજાને અપાકર્ષે છે, કારણ કે તેમના પર સમાન વીજભાર (ઋણ) ઉત્પન્ન થયો છે.
  • (બ):
    • એક રિફીલને પોલિથીન સાથે ઘસીને કાચના પાત્રમાં મૂકો.
    • એક ફૂલેલો વીજભારિત ફુગ્ગો રિફીલ નજીક લાવો.
    • અવલોકન: રિફીલ અને ફુગ્ગો એકબીજાને આકર્ષે છે, કારણ કે તેમના પર અસમાન વીજભાર (ઋણ અને ધન) છે.
• ઉદ્દેશ:
  • વીજભારના પ્રકારો (ધન અને ઋણ) અને તેમની આંતરક્રિયા (આકર્ષણ અને અપાકર્ષણ) ને સમજવું.
• અવલોકનોનો સારાંશ:
  • સમાન વીજભાર (જેમ કે ફુગ્ગો-ફુગ્ગો, રિફીલ-રિફીલ) એકબીજાને અપાકર્ષે છે.
  • અસમાન વીજભાર (જેમ કે ફુગ્ગો-રિફીલ) એકબીજાને આકર્ષે છે.
  • આ દર્શાવે છે કે વીજભાર બે પ્રકારના (ધન અને ઋણ) હોય છે.
• નોંધ:
  • આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વીજભારના નિયમોને વ્યવહારિક રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓએ ધ્યાન રાખવું કે ઘસેલા ભાગને હાથ ન લાગે, કારણ કે તે વીજભારને ડિસ્ચાર્જ કરી શકે છે.

---

12.4 વીજભારનું વહન (Transfer of Charge)

• વર્ણન:
  • વીજભાર એક પદાર્થથી બીજા પદાર્થમાં ધાતુના સુવાહક (conductor) દ્વારા વહન થઈ શકે છે.
  • વીજભારનું વહન થતાં વિદ્યુતપ્રવાહ ઉત્પન્ન થાય છે.
  • ઈલેક્ટ્રોસ્કોપ એ એક સાધન છે, જેનો ઉપયોગ પદાર્થ વીજભારિત છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે થાય છે.
  • વીજભારિત પદાર્થનો વીજભાર પૃથ્વીમાં વહન થતાં તે વિદ્યુત વિભારિત (discharged) થાય છે, જેને અર્થિંગ (earthing) કહે છે.
  • અર્થિંગ ઇમારતોને વિદ્યુત શૉકથી બચાવવા માટે ઉપયોગી છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ઈલેક્ટ્રોસ્કોપની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ સમજવા માટે તેનું નિદર્શન કરવું જોઈએ.
  • અર્થિંગનું મહત્વ રોજિંદા જીવનમાં (જેમ કે ઘરના વિદ્યુત ઉપકરણો) સમજવું જરૂરી છે.

12.4.1 પ્રવૃત્તિ 12.4

• કાર્ય:
  • જામની ખાલી બૉટલ લો અને તેના મુખ કરતાં થોડો મોટો કાર્ડબોર્ડનો ટુકડો લો.
  • કાર્ડબોર્ડમાં ધાતુની પેપરક્લિપ નાખવા માટે એક છિદ્ર કરો.
  • પેપરક્લિપને ખોલીને 4 cm x 1 cmની બે ઍલ્યુમિનિયમ ફોઈલની પટ્ટીઓ લટકાવો.
  • પેપરક્લિપને કાર્ડબોર્ડમાં લંબરૂપે મૂકો.
  • એક રિફીલને વીજભારિત કરીને પેપરક્લિપના છેડાને સ્પર્શ કરાવો.
  • અવલોકન: ફોઈલની પટ્ટીઓ એકબીજાને અપાકર્ષે છે, કારણ કે તેમના પર સમાન વીજભાર વહન થયો છે.
  • બીજા વીજભારિત પદાર્થોને પેપરક્લિપના છેડા સાથે સ્પર્શ કરાવો અને અવલોકન નોંધો.
  • હાથથી પેપરક્લિપને સ્પર્શ કરો અને ફોઈલની પટ્ટીઓની સ્થિતિ નોંધો.
• ઉદ્દેશ:
  • વીજભારના વહન અને ઈલેક્ટ્રોસ્કોપના ઉપયોગ દ્વારા વીજભારની હાજરી ચકાસવી.
  • અર્થિંગની પ્રક્રિયા સમજવી.
• અવલોકન:
  • ફોઈલની પટ્ટીઓ પેપરક્લિપ દ્વારા વીજભાર મેળવે છે અને સમાન વીજભારને કારણે એકબીજાને અપાકર્ષે છે.
  • હાથથી પેપરક્લિપને સ્પર્શ કરતાં વીજભાર પૃથ્વીમાં વહન થાય છે, અને પટ્ટીઓ મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે (વિદ્યુત વિભારિત થાય છે).
  • આ સાધન (ઈલેક્ટ્રોસ્કોપ) વીજભારની હાજરી ચકાસવા માટે ઉપયોગી છે.
• નોંધ:
  • આ પ્રવૃત્તિ ઈલેક્ટ્રોસ્કોપની કાર્યપદ્ધતિ અને અર્થિંગના ખ્યાલને સરળ રીતે સમજાવે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓએ ધ્યાન રાખવું કે ધાતુઓ (જેમ કે પેપરક્લિપ) વિદ્યુતની સુવાહક હોય છે, જે વીજભારના વહનને સરળ બનાવે છે.

---

12.5 વીજળીની વાર્તા (The Story of Lightning)

• વર્ણન:
  • વીજળી એ વાદળોમાં અને જમીન વચ્ચે થતા વિદ્યુતભાર વિભારણ (electric discharge) નું પરિણામ છે.
  • ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા (thunderstorm) દરમિયાન:
    • હવાના પ્રવાહો ઉપરની તરફ જાય છે, જ્યારે પાણીના ટીપાં નીચે પડે છે.
    • આ ઝડપી હિલચાલથી વીજભારનું વિભાજન થાય છે:
      • વાદળોની ઉપરની ધાર પર ધન વીજભાર જમા થાય છે.
      • વાદળોની નીચેની ધાર અને જમીન પર ઋણ વીજભાર જમા થાય છે.
    • જ્યારે વીજભારનું મૂલ્ય ખૂબ વધે, ત્યારે હવા (જે સામાન્ય રીતે મંદવાહક છે) વીજભારના પ્રવાહને રોકી શકતી નથી.
    • ધન અને ઋણ વીજભારના મિલનથી તેજસ્વી પ્રકાશ (લિસોટો) અને અવાજ (ગાજ) ઉત્પન્ન થાય છે, જેને વીજળી કહે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ વાદળોમાં વીજભારના વિભાજનની પ્રક્રિયાને સ્થિર વીજભારના ખ્યાલ સાથે જોડવી જોઈએ.
  • વીજળીની પ્રક્રિયા એ વિદ્યુતભાર વિભારણનું મોટા પાયે ઉદાહરણ છે, જે રોજિંદા તણખાઓ સાથે સરખાવી શકાય.

---

12.6 વીજળી સુરક્ષા (Lightning Safety)

• વર્ણન:
  • વીજળી અને ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા દરમિયાન ખુલ્લી જગ્યાઓ સલામત નથી.
  • ગાજવીજનો અવાજ એ ચેતવણી છે, જે સલામત સ્થળે જવાનો સંકેત આપે છે.
  • છેલ્લી ગાજવીજ સંભળાયા પછી થોડી રાહ જોયા બાદ બહાર નીકળવું.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ વીજળીના જોખમો અને સલામતીના પગલાં રોજિંદા જીવનમાં અમલમાં મૂકવા જોઈએ.
  • સલામતીના નિયમો શીખવા માટે વાવાઝોડાના સમાચાર અને હવામાનની ચેતવણીઓનું અવલોકન કરવું જોઈએ.

12.6.1 સલામત સ્થળની શોધ (Finding a Safe Place)

• વર્ણન:
  • ઘર અથવા ઈમારત એ સલામત સ્થળ છે.
  • કાર અથવા બસમાં મુસાફરી દરમિયાન, બધા બારી-બારણાં બંધ રાખીને અંદર સલામત રહી શકાય.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ સલામત સ્થળોની ઓળખ કરવી જોઈએ, જેમ કે મજબૂત ઈમારતો, અને ખુલ્લી જગ્યાઓ ટાળવી જોઈએ.

12.6.2 ગાજવીજ સાથેના વાવાઝોડા દરમિયાન કરવાની અને ન કરવાની વાતો (Do's and Don'ts during a Thunderstorm)

• બહાર (Outside):
  • કરવાનું નથી:
    • ખુલ્લાં વાહનો (જેમ કે મોટરસાયકલ, ટ્રેક્ટર, ખુલ્લી ગાડીઓ) નો ઉપયોગ કરવો.
    • ખુલ્લાં મેદાનો, ઊંચા વૃક્ષો, બગીચાનાં છાપરાં, અથવા છજાં કાઢેલાં સ્થળોમાં રહેવું.
    • છત્રીનો ઉપયોગ કરવો.
    • મેદાન પર આડા પડવું.
  • કરવાનું:
    • જંગલમાં નીચા વૃક્ષો નીચે આશ્રય લેવો.
    • ખુલ્લા મેદાનમાં ઊંચા વૃક્ષો અને ધાતુના થાંભલાઓથી દૂર રહેવું.
    • જમીન પર ઉભડક બેસીને ઘૂંટણ પર હાથ રાખી માથું નીચું રાખવું, જેથી વીજળીનું લક્ષ્ય નાનું રહે.
• ઘરની અંદર (Inside the house):
  • કરવાનું નથી:
    • ટેલિફોનના તાર, વિદ્યુત તાર, અથવા ધાતુની પાઈપોનો સંપર્ક કરવો.
    • વાયરવાળા (લેન્ડલાઈન) ફોનનો ઉપયોગ કરવો.
    • વહેતા પાણીનો સંપર્ક કરવો (જેમ કે સ્નાન કરવું).
    • ટીવી, કમ્પ્યૂટર જેવા વિદ્યુત ઉપકરણોનો ઉપયોગ કરવો.
  • કરવાનું:
    • મોબાઈલ અથવા કોર્ડલેસ ફોનનો ઉપયોગ કરવો.
    • વીજળીની લાઈટો ચાલુ રાખવી (તે સલામત છે).
    • વિદ્યુત ઉપકરણોના પ્લગ કાઢી નાખવા.
• નોંધ:
  • આ સલામતીના નિયમો વિદ્યાર્થીઓએ યાદ રાખવા જોઈએ અને વાવાઝોડા દરમિયાન તેનો અમલ કરવો જોઈએ.
  • ખુલ્લી જગ્યાઓ અને ધાતુના પદાર્થો ટાળવાનું મહત્વ સમજવું જોઈએ, કારણ કે ધાતુઓ વીજભારની સુવાહક હોય છે.

12.6.3 વીજળીના વાહકો (Lightning Conductors)

• વર્ણન:
  • વીજળીના વાહકો એ ધાતુના સળિયા છે, જે ઈમારતોને વીજળીની અસરથી બચાવે છે.
  • બાંધકામ દરમિયાન:
    • એક ધાતુનો સળિયો ઈમારત કરતાં ઊંચો દીવાલમાં નાખવામાં આવે છે.
    • સળિયાનો એક છેડો હવામાં ખુલ્લો રહે છે, અને બીજો છેડો જમીનમાં ઊંડે દાટવામાં આવે છે.
  • આ સળિયો વીજભારને જમીનમાં વહન કરાવે છે, જે ઈમારતને નુકસાનથી બચાવે છે.
  • ઈમારતોમાં બાંધકામ દરમિયાન વપરાયેલા ધાતુના સ્તંભ, વિદ્યુત તાર, અને પાણીની પાઈપો પણ અંશતઃ રક્ષણ આપે છે, પરંતુ તેમને વાવાઝોડા દરમિયાન અડવું ન જોઈએ.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ વીજળીના વાહકોની રચના અને કાર્યપદ્ધતિનું નિદર્શન (જેમ કે ચિત્રો દ્વારા) સમજવું જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ અર્થિંગના સિદ્ધાંત સાથે જોડાયેલો છે, જે વિદ્યુત સલામતીનો મહત્વનો ભાગ છે.

---

12.7 ભૂકંપ (Earthquakes)

• વર્ણન:
  • ભૂકંપ એ પૃથ્વીનું અચાનક હલવું અથવા ધ્રુજવું છે, જે થોડા સમય માટે થાય છે.
  • તે પૃથ્વીના પેટાળમાં ઊંડે થતા વિક્ષોભ (disturbance) ને કારણે થાય છે.
  • ભૂકંપની અસરો:
    • મોટા ભૂકંપ ઈમારતો, પુલ, ડેમ, અને મનુષ્યોને નુકસાન પહોંચાડે છે.
    • પૂર, ભૂસ્ખલન, અને ત્સુનામી જેવી ગૌણ આફતો ઉત્પન્ન થઈ શકે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • 8 ઑક્ટોબર, 2005: ઉત્તર કાશ્મીર (ઉરી અને તંગધાર) માં ભૂકંપ.
    • 26 જાન્યુઆરી, 2001: ગુજરાતના ભૂજમાં ભૂકંપ.
    • 26 ડિસેમ્બર, 2004: હિંદ મહાસાગરમાં ત્સુનામી.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ભૂકંપની વિનાશક અસરો અને તેનાથી થતી ગૌણ આફતો (જેમ કે ત્સુનામી) વિશે સમાચારપત્રો કે ડૉક્યુમેન્ટરીઝ દ્વારા માહિતી મેળવવી જોઈએ.
  • ભૂકંપનું પૂર્વાનુમાન શક્ય નથી, તેથી સલામતીના પગલાં શીખવું જરૂરી છે.

12.7.1 પ્રવૃત્તિ 12.5

• કાર્ય:
  • માતાપિતા પાસેથી ભૂજ (2001) અને કાશ્મીર (2005) ના ભૂકંપમાં થયેલી જાનમાલની ખુવારીની માહિતી મેળવો.
  • સમાચારપત્રો કે સામયિકોમાંથી ભૂકંપના નુકસાનના ચિત્રો એકઠા કરો.
  • ભૂકંપ દરમિયાન અને પછી લોકોની વેદના વર્ણવતો ટૂંકો અહેવાલ તૈયાર કરો.
• ઉદ્દેશ:
  • ભૂકંપની વિનાશક અસરો અને તેની સામાજિક અસરો સમજવી.
• નોંધ:
  • આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને ભૂકંપની વાસ્તવિક અસરો અને લોકોના જીવન પર તેની અસર સમજવામાં મદદ કરે છે.
  • વિદ્યાર્થીઓએ ચિત્રો અને અહેવાલ દ્વારા ભૂકંપના નુકસાનનું વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ.

12.7.2 ભૂકંપ શું છે? (What is an Earthquake?)

• વર્ણન:
  • ભૂકંપ એ પૃથ્વીનું અચાનક ધ્રુજવું છે, જે પૃથ્વીના પેટાળમાં ઊંડે થતા વિક્ષોભને કારણે થાય છે.
  • ભૂકંપની લાક્ષણિકતાઓ:
    • નાના ભૂકંપ દરેક સમયે થાય છે, પરંતુ તે નોંધાતા નથી.
    • મોટા ભૂકંપ ઓછા થાય છે, પરંતુ તે વિનાશક હોય છે.
    • ગૌણ અસરો: પૂર, ભૂસ્ખલન, અને ત્સુનામી.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ભૂકંપની વિનાશક અસરો અને તેની ગૌણ આફતોના ઉદાહરણો (જેમ કે 2004ની ત્સુનામી) નું અવલોકન કરવું જોઈએ.

12.7.3 પ્રવૃત્તિ 12.6

• કાર્ય:
  • દુનિયાનો રેખાંકિત નકશો લઈને ભારતનો પૂર્વ-કિનારો અને આંદામાન-નિકોબાર ટાપુઓ દર્શાવો.
  • હિંદ મહાસાગરની આજુબાજુના દેશો, જ્યાં 2004ની ત્સુનામીથી નુકસાન થયું, તે દર્શાવો.
  • માતાપિતા, વડીલો, અથવા અડોશ-પડોશીઓ પાસેથી ત્સુનામીની ખુવારીની માહિતી મેળવો.
• ઉદ્દેશ:
  • ભૂકંપથી થતી ગૌણ આફતો (જેમ કે ત્સુનામી) ની ભૌગોલિક અને સામાજિક અસરો સમજવી.
• નોંધ:
  • આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને ભૂકંપ અને ત્સુનામીની વૈશ્વિક અસરોનું વિશ્લેષણ કરવામાં મદદ કરે છે.
  • નકશા પર ચિહ્નિત કરવાથી ભૌગોલિક સમજણ વધે છે.

12.7.4 ભૂકંપ શાથી થાય છે? (What causes an Earthquake?)

• વર્ણન:
  • ભૂકંપનું કારણ પૃથ્વીના પોપડા (crust) માં થતો વિક્ષોભ છે.
  • પૃથ્વીનો પોપડો ટુકડાઓમાં વિભાજિત છે, જેને પ્લેટો (tectonic plates) કહે છે.
  • પ્લેટોની ગતિ:
    • પ્લેટો સતત ગતિમાં હોય છે.
    • જ્યારે પ્લેટો એકબીજા સાથે ઘસાય છે, અથડાય છે, અથવા એક બીજી નીચે જાય છે, ત્યારે વિક્ષોભ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ભૂકંપનું સ્વરૂપ લે છે.
  • અન્ય કારણો:
    • જવાળામુખીનો ફાટવો.
    • ઉલ્કાનો પડવો.
    • ભૂગર્ભમાં ન્યુક્લિયર ધડાકા.
  • સિસ્મીક અથવા ફોલ્ટ ઝોન:
    • પ્લેટોની ધાર પરના નબળા વિસ્તારો, જ્યાં ભૂકંપની સંભાવના વધુ હોય છે.
    • ભારતમાં ભયજનક વિસ્તારો:
      • કાશ્મીર, પૂર્વ અને મધ્ય હિમાલય, ઉત્તર-પૂર્વીય વિસ્તાર, કચ્છનું રણ, રાજસ્થાન, ગંગાના મેદાનો, અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક વિસ્તારો.
  • ભૂકંપની તીવ્રતા:
    • રિક્ટર સ્કેલ (Richter scale) પર માપવામાં આવે છે.
    • વિનાશક ભૂકંપની તીવ્રતા 7થી વધુ હોય છે (જેમ કે ભૂજ અને કાશ્મીરના ભૂકંપ, 7.5થી વધુ).
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ટેક્ટોનિક પ્લેટોની ગતિ અને સિસ્મીક ઝોનના ખ્યાલને નકશા દ્વારા સમજવું જોઈએ.
  • રિક્ટર સ્કેલની કાર્યપદ્ધતિ અને તેનું મહત્વ સમજવા માટે ભૂકંપના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ.

12.7.5 ભૂકંપ સામે રક્ષણ (Protection against Earthquakes)

• વર્ણન:
  • ભૂકંપનું પૂર્વાનુમાન શક્ય નથી, તેથી સલામતીના પગલાં જરૂરી છે.
  • ઈમારતોની રચના:
    • ભૂકંપ પ્રતિરોધક ઈમારતો બનાવવા માટે સેન્ટ્રલ બિલ્ડિંગ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, રૂરકીની સલાહ લેવી.
    • આર્કિટેક્ટ્સ અને માળખાકીય ઈજનેરોની સલાહ લેવી.
    • ઈમારતોની રચના સાદી અને ઓછી ઊંચાઈવાળી હોવી જોઈએ.
    • લાકડાના પાટિયા અથવા સ્તંભોનો ઉપયોગ છતને ટેકો આપવા માટે કરવો.
    • ઉચ્ચ જોખમવાળા વિસ્તારોમાં માટી અને લાકડાનો ઉપયોગ ભારે બાંધકામ સામગ્રીના બદલે કરવો.
    • છાજલીઓને ભીંત સાથે નિશ્ચિત કરવી, જેથી તે ખસે નહીં.
  • ભૂકંપ દરમિયાન સલામતીના પગલાં:
    • ઘરમાં:
      • ટેબલ નીચે આશ્રય લો અને ધ્રુજારી બંધ થાય ત્યાં સુધી રોકાઓ.
      • ઊંચી અને ભારે વસ્તુઓથી દૂર રહો.
      • પથારીમાં હોવ તો ઊભા ન થાઓ, તકિયાથી માથું ઢાંકો.
    • બહાર:
      • ઈમારતો, વૃક્ષો, અને વિદ્યુત લાઈનોથી દૂર ખુલ્લી જગ્યામાં જાઓ.
      • જમીન પર ઉભડક બેસો.
      • મોટર અથવા બસમાં હોવ તો બહાર ન આવો, બારી-બારણાં ખુલ્લા રાખો અને અંદર રહો.
  • અગ્નિશામક સાધનો:
    • ઈમારતોમાં અગ્નિશામક સાધનો અને ભૂકંપ વિરોધક સાધનો રાખવા.
  • સંશોધન સંસ્થાઓ:
    • ગુજરાતમાં ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ સિસ્મોલોજિકલ રિસર્ચ (ISR), ગાંધીનગર ખાતે ભૂકંપ પર સંશોધન કરે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ ભૂકંપ પ્રતિરોધક ઈમારતોની ડિઝાઇન અને સલામતીના પગલાંનું નિદર્શન (જેમ કે મૉડેલ બનાવીને) કરવું જોઈએ.
  • ISR જેવી સંસ્થાઓની માહિતી એકઠી કરીને ભૂકંપના સંશોધનનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.

---

સારાંશ

• વર્ણન:
  • આ પ્રકરણ વીજળી અને ભૂકંપની વૈજ્ઞાનિક સમજ અને તેની સામે સલામતીના પગલાં શીખવે છે.
  • આવરેલ મુદ્દાઓ:
    • વીજળી:
      • વીજળી એ વાદળોમાં વીજભારના વિભારણથી થતો વિદ્યુત તણખો છે.
      • ઘસવાથી વીજભાર (ધન અને ઋણ) ઉત્પન્ન થાય છે, જે સમાન હોય તો અપાકર્ષે અને અસમાન હોય તો આકર્ષે.
      • ઈલેક્ટ્રોસ્કોપ વીજભારની હાજરી ચકાસે છે, અને અર્થિંગ વીજભારને પૃથ્વીમાં વહન કરે છે.
      • વીજળીના વાહકો ઈમારતોને નુકસાનથી બચાવે છે.
      • વાવાઝોડા દરમિયાન સલામતીના પગલાં: ખુલ્લી જગ્યાઓ ટાળવી, ધાતુના પદાર્થો ન અડવા, અને સલામત સ્થળે આશ્રય લેવો.
    • ભૂકંપ:
      • ભૂકંપ એ પૃથ્વીના પોપડામાં ટેક્ટોનિક પ્લેટોની ગતિથી થતો વિક્ષોભ છે.
      • સિસ્મીક ઝોન (જેમ કે કચ્છ, હિમાલય) માં ભૂકંપનું જોખમ વધુ છે.
      • ભૂકંપની તીવ્રતા રિક્ટર સ્કેલ પર માપવામાં આવે છે.
      • રક્ષણ: ભૂકંપ પ્રતિરોધક ઈમારતો, અગ્નિશામક સાધનો, અને ધ્રુજારી દરમિયાન સલામતીના પગલાં.
  • નોંધ:
    • આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને વીજળી અને ભૂકંપની વૈજ્ઞાનિક સમજ અને વ્યવહારિક સલામતીના પગલાં શીખવે છે.
    • પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વીજભાર, ઈલેક્ટ્રોસ્કોપ, અને ભૂકંપની અસરોનું અવલોકન કરવું જોઈએ.
    • આ ખ્યાલો ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રના ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે આધારરૂપ છે.

---

અંતિમ નોંધ

• આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને વીજળી અને ભૂકંપની વૈજ્ઞાનિક સમજણ અને સલામતીના પગલાં શીખવામાં મદદ કરે છે.
• વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ, ચર્ચાઓ, અને સમાચારોના અવલોકન દ્વારા આ ખ્યાલોને વ્યવહાર સાથે જોડવા જોઈએ.
• શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓને ગ્રૂપ પ્રવૃત્તિઓ અને ચર્ચાઓમાં ભાગ લેવા પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ, જેથી શીખવાની પ્રક્રિયા ઇન્ટરેક્ટિવ અને રસપ્રદ બને.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---