પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

 

પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પરિચય

• પૃષ્ઠભૂમિ:

• પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા વનસ્પતિઓ પોતાનો ખોરાક બનાવે છે, પરંતુ પ્રાણીઓ ખોરાક બનાવી શકતા નથી.
• પ્રાણીઓ ખોરાક:
  • પ્રત્યક્ષ રીતે: વનસ્પતિઓમાંથી.
  • પરોક્ષ રીતે: વનસ્પતિ ખાનાર પ્રાણીઓને ખાઈને.
• સર્વભક્ષી પ્રાણીઓ: કેટલાક પ્રાણીઓ વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ બંને ખાય છે.
• ખોરાકની જરૂરિયાત: વૃદ્ધિ, સમારકામ અને શરીરના કાર્યો માટે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ યાદ રાખવું કે ખોરાક એ પ્રાણીઓની ઊર્જા અને વિકાસનો આધાર છે. પ્રકાશસંશ્લેષણની સમજણ પ્રકરણ 1માંથી લીધેલી હોવી જોઈએ.

• ખોરાકના ઘટકો:

• ખોરાકમાં વિવિધ ઘટકો હોય છે, જે ધોરણ 6માં અભ્યાસાયેલ છે.
• યાદી:
  • કાર્બોદિત (Carbohydrates)
  • પ્રોટીન (Proteins)
  • ચરબી (Fats)
  • વિટામિન્સ (Vitamins)
  • ખનીજો (Minerals)
  • પાણી (Water)
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ ઘટકોના કાર્યો યાદ રાખવા જોઈએ, જેમ કે કાર્બોદિત ઊર્જા આપે છે, પ્રોટીન વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે, ચરબી ઊર્જા સંગ્રહ કરે છે.

• જટિલ ઘટકો અને પાચન:

• કાર્બોદિત જેવા ઘટકો જટિલ હોય છે, જે શરીરમાં સીધા ઉપયોગમાં લઈ શકાતા નથી.
• પાચન (Digestion): જટિલ ઘટકોનું સરળ સ્વરૂપમાં રૂપાંતરણ.
• નોંધ: પાચન પ્રક્રિયા શરીરને પોષક તત્ત્વો શોષવામાં સક્ષમ બનાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રક્રિયાનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.

---

2.1 ખોરાક લેવાની (ગ્રહણ કરવાની) જુદી જુદી પદ્ધતિઓ

• પરિચય:

• જુદા જુદા પ્રાણીઓમાં ખોરાક ગ્રહણ કરવાની રીતો અલગ હોય છે.
• નોંધ: આ પદ્ધતિઓ પ્રાણીઓના શારીરિક બંધારણ અને તેમના ખોરાકના પ્રકાર પર આધારિત હોય છે.

• પ્રવૃત્તિ: કોષ્ટક 2.1:

  • સૂચના: નીચેના પ્રાણીઓના ખોરાકનો પ્રકાર અને ગ્રહણ પદ્ધતિ નોંધો.
  • ખોરાક ગ્રહણના પ્રકારો: ચૂસવું, ચાવવું, પકડવું અને ગળવું, શોષી લેવું, ગાળી લેવું.

ક્રમ	પ્રાણીનું નામ	ખોરાકનો પ્રકાર	ખોરાક ગ્રહણ કરવાનો પ્રકાર/પદ્ધતિ
1	ગોકળગાય	વનસ્પતિ, સેન્દ્રિય પદાર્થ	ચાવવું (રેડ્યુલા દ્વારા ખોરાકને ઘસીને)
2	કીડી	ખાંડ, પ્રોટીન, મૃત જીવો	ચાવવું અને ગળવું
3	સમડી	માંસ (નાના પ્રાણીઓ)	પકડવું અને ગળવું
4	હમિંગ બર્ડ	ફૂલોનું મધુરસ	ચૂસવું
5	જુ	રક્ત	ચૂસવું
6	મચ્છર	રક્ત, મધુરસ	ચૂસવું
7	પતંગિયું	મધુરસ	ચૂસવું (પ્રોબોસિસ દ્વારા)
8	માખી	પ્રવાહી ખોરાક, સેન્દ્રિય પદાર્થ	શોષી લેવું (સ્પોન્જ જેવા મોં દ્વારા)

• નોંધ:

• વિદ્યાર્થીઓએ કોષ્ટક ભરતી વખતે પ્રાણીઓના શરીરના ભાગો (જેમ કે ગોકળગાયનું રેડ્યુલા, પતંગિયાનું પ્રોબોસિસ) ને ધ્યાનમાં લેવું.
• આ પ્રવૃત્તિ વિવિધ પ્રાણીઓની ખોરાક ગ્રહણ પદ્ધતિઓની વિવિધતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

• આશ્ચર્યજનક હકીકત: તારામાછલી:

• વર્ણન:
  • તારામાછલી કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના સખત કવચવાળા પ્રાણીઓ (જેમ કે શંખ) ખાય છે.
  • તે પોતાના જઠરનો ભાગ મોં દ્વારા બહાર કાઢી, કવચ ખોલીને નરમ પ્રાણીને ખાય છે.
  • જઠર પાછું શરીરમાં જાય છે અને પાચન શરૂ થાય છે.
• નોંધ: આ ઉદાહરણ વિદ્યાર્થીઓને અસામાન્ય પાચન પદ્ધતિનો પરિચય આપે છે. તારામાછલીની આ પ્રક્રિયા બાહ્ય પાચન (External Digestion) નું ઉદાહરણ છે.

---

2.2 મનુષ્યમાં પાચન

• પરિચય:

• મનુષ્ય ખોરાકને મોં દ્વારા ગ્રહણ કરે છે, તેનું પાચન કરે છે અને અપાચિત ખોરાક મળ રૂપે બહાર નીકળે છે.
• નોંધ: પાચન એ ખોરાકના જટિલ ઘટકોને સરળ બનાવી શરીર દ્વારા શોષાય તેવું કરવાની પ્રક્રિયા છે

• પાચનમાર્ગ (Alimentary Canal):

• ભાગો:
  1. મુખગુહા (Buccal Cavity)
  2. અન્નનળી (Oesophagus)
  3. જઠર (Stomach)
  4. નાનું આંતરડું (Small Intestine)
  5. મોટું આંતરડું (Large Intestine) - મળાશય (Rectum) માં અંત
  6. મળદ્વાર (Anus)
• નોંધ: પાચનમાર્ગ એ ખોરાકના પ્રવેશથી લઈને મળ ત્યાગ સુધીનો સળંગ માર્ગ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 2.2નો ઉપયોગ કરીને આ ભાગોની ગોઠવણી સમજવી જોઈએ.

• પાચનતંત્ર (Digestive System):

• ઘટકો:
  • પાચનમાર્ગ
  • પાચક ગ્રંથિઓ: લાળગ્રંથિ, યકૃત, સ્વાદુપિંડ
• કાર્ય:
  • પાચક ગ્રંથિઓ પાચકરસો (Digestive Juices) સ્ત્રાવે છે.
  • પાચકરસો જટિલ ઘટકો (કાર્બોદિત, પ્રોટીન, ચરબી) ને સરળ બનાવે છે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પાચક ગ્રંથિઓ અને તેમના રસોનું મહત્વ સમજવું જોઈએ, જેમ કે લાળ સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે, પિત્તરસ ચરબીનું.

• પાચનમાર્ગના ભાગો અને તેમાં ખોરાકનું પાચન:

• મુખ અને મુખગુહા (Mouth and Buccal Cavity):

• અંતઃગ્રહણ (Ingestion): ખોરાકને શરીરમાં લેવાની પ્રક્રિયા.

• દાંત:

• ખોરાકને યાંત્રિક રીતે નાના ટુકડાઓમાં ચાવે છે.
• દાંત પેઢામાં ખાડામાં ગોઠવાયેલા હોય છે (આકૃતિ 2.3).
• પ્રકારો:
• ભડકા (Incisors): કાપવા અને બચકું ભરવા.
• રાક્ષસ (Canines): ચીરવા અને ફાડવા.
• અગ્રદાઢ (Premolars) અને દાઢ (Molars): ચાવવા અને ભરડવા.

• દૂધિયા અને કાયમી દાંત:

• દૂધિયા દાંત (Milk Teeth):
  • શૈશવકાળમાં વિકસે, 6-8 વર્ષે પડે.
• કાયમી દાંત (Permanent Teeth):
  • જીવનકાળ દરમિયાન રહે, વૃદ્ધાવસ્થા અથવા રોગથી પડે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દૂધિયા અને કાયમી દાંતનો તફાવત સમજવો જોઈએ.

• પ્રવૃત્તિ 2.2: દાંતની ગણતરી:

• પદ્ધતિ:
• તર્જનીથી દાંતને અડીને ગણો.
• દાંતની સંખ્યા અને પ્રકાર કોષ્ટક 2.2માં નોંધો.

• કોષ્ટક 2.2: દાંતના પ્રકાર:

  દાંતનો પ્રકાર	નીચલું જડબું	ઉપલું જડબું	કુલ
  કાપવા અને બચકું ભરવાના દાંત (ભડકા)	4	4	8
  ચીરવા અને ફાડવાના દાંત (રાક્ષસ)	2	2	4
  ચાવવા અને ભરડવાના દાંત (અગ્રદાઢ, દાઢ)	10	10	20

• નોંધ: સામાન્ય રીતે પુખ્ત મનુષ્યમાં 32 દાંત હોય છે (8 ભડકા, 4 રાક્ષસ, 8 અગ્રદાઢ, 12 દાઢ). વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના દાંત ગણીને આ કોષ્ટક ભરવું.

• લાળગ્રંથિ (Salivary Glands):

• લાળ સ્ત્રાવે છે, જે સ્ટાર્ચનું પાચન કરે છે.
• પ્રવૃત્તિ 2.3: સ્ટાર્ચ ઉપર લાળની અસર:
• સાધનો: બે કસનળી (A, B), રાંધેલા ચોખા, પાણી, આયોડિન.
• પદ્ધતિ:
  • કસનળી A: રાંધેલા ચોખા + 3-4 મિલિ પાણી + 2-3 ટીપાં આયોડિન.
  • કસનળી B: ચાવેલા ચોખા (3-5 મિનિટ) + 3-4 મિલિ પાણી + 2-3 ટીપાં આયોડિન.
• અવલોકન:
  • કસનળી A: રંગ વાદળી-જાંબલી (સ્ટાર્ચની હાજરી).
  • કસનળી B: રંગમાં ફેરફાર નહીં (સ્ટાર્ચ ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરિત).
• નિષ્કર્ષ:
  • લાળમાં એમાઈલેઝ ઉત્સેચક સ્ટાર્ચને ગ્લુકોઝમાં તોડે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ લાળની રાસાયણિક પાચનની ભૂમિકા સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આયોડિન ટેસ્ટનું મહત્વ સમજવું.

• જીભ (Tongue):

• રચના: માંસલ અંગ, આગળનો છેડો મુક્ત, બધી દિશામાં હલનચલન.

• કાર્યો:
  • વાતચીત.
  • ખોરાકને લાળ સાથે ભેળવે.
  • ગળવાની ક્રિયામાં મદદ.
  • સ્વાદાંકુરો (Taste Buds) દ્વારા સ્વાદની પરખ (આકૃતિ 2.6).
• નોંધ: જીભની બહુવિધ ભૂમિકાઓ (સ્વાદ, ગળવું, વાતચીત) વિદ્યાર્થીઓએ સમજવી જોઈએ.

• દાંતનો સડો (Tooth Decay):

• કારણ:
• મોંમાં બૅક્ટેરિયા હંમેશાં હોય, સામાન્ય રીતે નુકસાનકારક નથી.
• ખોરાક પછી દાંત સાફ ન કરવાથી હાનિકારક બૅક્ટેરિયા વૃદ્ધિ પામે.
• બૅક્ટેરિયા શર્કરાને ઍસિડમાં ફેરવે, જે દાંતનું નુકસાન કરે.

• પરિણામ:
  • દાંતનો સડો, તીવ્ર દુખાવો, દાંત નાશ.
• દૂષણો: ચોકલેટ, મીઠાઈ, ઠંડાં પીણાં, ખાંડની પેદાશો.

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દાંતની સ્વચ્છતાનું મહત્વ સમજવું અને બ્રશ કરવાની આદત બનાવવી.

• અન્નનળી (Oesophagus):

• વર્ણન: ગળામાંથી છાતી સુધી જાય, ખોરાકને નીચે ધકેલે.
• કાર્ય:
• દીવાલનું હલનચલન (Peristalsis) ખોરાકને જઠર તરફ લઈ જાય (આકૃતિ 2.7).
• નોંધ: પેરિસ્ટાલ્સિસ એ પાચનમાર્ગની મહત્વની ગતિ છે, જે ખોરાકને નીચે ખસેડે છે.

• સમસ્યાઓ:
• જઠર ખોરાક ન સ્વીકારે તો ઊલટી (Vomit) થાય.
• ખોરાક શ્વાસનળીમાં જાય તો ઉધરસ, હેડકી, ગૂંગળામણ.

• શ્વાસનળી અને અન્નનળી:
• ગળામાં હવા અને ખોરાક માટે સામાન્ય માર્ગ.
• વાલ્વ (Epiglottis) શ્વાસનળી બંધ રાખે, ખોરાકને અન્નનળીમાં ધકેલે.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ શ્વાસનળી અને અન્નનળીના સંકલનને સમજવું, જે ગળવાની પ્રક્રિયાને સુરક્ષિત બનાવે છે.

• જઠર (Stomach):

• રચના: જાડી દીવાલવાળી, ‘J’ આકારની કોથળી, પાચનમાર્ગનો સૌથી પહોળો ભાગ.
• કાર્ય:
• અન્નનળીથી ખોરાક લે, નાના આંતરડામાં ખુલે.

• સ્ત્રાવ:
• શ્લેષ્મ (Mucous): જઠરની દીવાલને રક્ષણ આપે.
• હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ: બૅક્ટેરિયાને મારે, ખોરાકને નરમ કરે.
• પાચકરસો: પ્રોટીનનું આંશિક પાચન.

• નોંધ: જઠરમાં પ્રોટીનનું પેપ્સિન ઉત્સેચક દ્વારા આંશિક પાચન થાય છે. વિદ્યાર્થીઓએ ઍસિડ અને શ્લેષ્મનું રક્ષણાત્મક કાર્ય સમજવું.

• નાનું આંતરડું (Small Intestine):

• રચના: 7.5 મીટર લાંબું, ગૂંચળામય.

• સ્ત્રાવ:
• યકૃત (Liver):
  • લાલાશ-બદામી ગ્રંથિ, શરીરની સૌથી મોટી.
  • પિત્તરસ (Bile Juice) સ્ત્રાવે, પિત્તાશય (Gall Bladder)માં સંગ્રહ.
  • કાર્ય: ચરબીનું પાચન.
• સ્વાદુપિંડ (Pancreas):
  • આછી બદામી ગ્રંથિ, જઠર નીચે.
  • પાચકરસ: કાર્બોદિત, પ્રોટીન, ચરબીનું પાચન.
• આંત્રરસ (Intestinal Juice):
• નાના આંતરડાની દીવાલમાંથી સ્ત્રાવ, પાચન પૂર્ણ કરે.

• પાચનની પેદાશો:
  • કાર્બોદિત → ગ્લુકોઝ
  • ચરબી → ફૅટી ઍસિડ, ગ્લિસરોલ
  • પ્રોટીન → ઍમિનો ઍસિડ
• નોંધ: નાનું આંતરડું પાચનનું મુખ્ય સ્થળ છે, જ્યાં ખોરાક સંપૂર્ણ પાચન પામે છે.

• નાના આંતરડામાં શોષણ (Absorption):

• રચના:
• નાના આંતરડાની દીવાલમાં રસાંકુરો (Villi) - આંગળી જેવા પ્રવર્ધો (આકૃતિ 2.8).
• રસાંકુરોમાં રુધિરકેશિકાઓનું ઝાળું.

• કાર્ય:
• પાચિત ખોરાક રુધિરવાહિનીઓમાં શોષાય.
• રસાંકુરો શોષણની સપાટી વધારે.

• સ્વાંગીકરણ (Assimilation):
  • શોષાયેલ ખોરાક શરીરના અંગો સુધી વહન.
  • જટિલ ઘટકો (જેમ કે પ્રોટીન) બનાવવા.
  • ગ્લુકોઝ + ઑક્સિજન → કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ + પાણી + શક્તિ.
• નોંધ: રસાંકુરો શોષણની કાર્યક્ષમતા વધારે છે. વિદ્યાર્થીઓએ શોષણ અને સ્વાંગીકરણનો તફાવત સમજવો.

• મોટું આંતરડું (Large Intestine):

• રચના: 1.5 મીટર લાંબું, નાના આંતરડા કરતાં પહોળું.

• કાર્ય:
• અપાચિત ખોરાકમાંથી પાણી અને ક્ષારોનું શોષણ.
• બાકી કચરો મળાશયમાં જાય, અર્ધઘન મળ બને.

• મળત્યાગ (Egestion):
  • મળ મળદ્વાર દ્વારા શરીરમાંથી બહાર નીકળે.
• નોંધ: મોટું આંતરડું પાણીનું શોષણ કરી મળને ઘન બનાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ મળત્યાગ અને મળના નિકાલનું મહત્વ સમજવું.

---

2.3 ઘાસ ખાનાર પ્રાણીઓમાં પાચન

• પરિચય:

• ગાય, ભેંસ, હરણ જેવા પ્રાણીઓને વાગોળનાર પ્રાણીઓ (Ruminants) કહેવાય.
• નોંધ: આ પ્રાણીઓનું પાચનતંત્ર ઘાસના સેલ્યુલોઝને પચાવવા માટે વિશિષ્ટ હોય છે.

• પાચન પ્રક્રિયા:

• વાગોળવું (Rumination):
• ખોરાક ઝડપથી ગળાય, **આમાશય (Rumen)**માં સંગ્રહાય (આકૃતિ 2.9).
• વાગોળ (Cud): અર્ધપાચિત ખોરાક.
• વાગોળ મોંમાં પાછું આવે, શાંતિપૂર્વક ચાવવામાં આવે.

• અંધાંત્ર (Caecum):
  • નાના અને મોટા આંતરડા વચ્ચે કોથળી જેવી રચના.
  • સેલ્યુલોઝનું પાચન: બૅક્ટેરિયા દ્વારા થાય, જે મનુષ્યમાં નથી.
• નોંધ: વાગોળવાની પ્રક્રિયા ઘાસના જટિલ સેલ્યુલોઝને પચાવવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આમાશય અને અંધાંત્રની ભૂમિકા સમજવી.

---

2.4 અમીબામાં ખોરાક ગ્રહણ અને પાચન

• પરિચય:

  • અમીબા: એકકોષીય સૂક્ષ્મજીવ, તળાવના પાણીમાં જોવા મળે.
  • નોંધ: અમીબામાં પાચનતંત્ર નથી, તે ખોરાકને વિશિષ્ટ રીતે ગ્રહણ અને પચાવે છે.

• રચના (આકૃતિ 2.10):

  • કોષરસ સ્તર, ગોળ કોષકેન્દ્ર, રસધાનીઓ (Vacuoles).
  • ખોટા પગ (Pseudopodia): આંગળી જેવા પ્રવર્ધો, હલનચલન અને ખોરાક પકડવા માટે.

• ખોરાક ગ્રહણ:

• ખોરાક: સૂક્ષ્મ જીવો.
• પદ્ધતિ:
• ખોરાકનો ભાસ થતાં ખોટા પગ ફેલાવે, ખોરાકને ગળે.
• ખોરાક **અન્નધાની (Food Vacuole)**માં ફસાય.

• પાચન:

• અન્નધાનીમાં પાચકરસો સ્ત્રાવાય, ખોરાકને સરળ પદાર્થોમાં ફેરવે.
• શોષણ: પાચિત ખોરાક શોષાય, વૃદ્ધિ, નિભાવ, બહુગુણન (Reproduction) માટે વપરાય.
• મળત્યાગ: અપાચિત કચરો રસધાની દ્વારા બહાર ફેંકાય.

• નોંધ:

• અમીબાની પાચન પ્રક્રિયા સરળ અને એકકોષીય સજીવોની વિશેષતા દર્શાવે છે.
• વિદ્યાર્થીઓએ ખોટા પગ અને અન્નધાનીની ભૂમિકા સમજવી.

---

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
શોષણ	Absorption
ઍમિનો ઍસિડ	Amino acid
સ્વાંગીકરણ	Assimilation
પિત્તરસ	Bile
મુખગુહા	Buccal cavity
રાક્ષસ	Canine
વાગોળ	Cud
દાંતનો સડો	Tooth decay
પાચન	Digestion
મળત્યાગ	Egestion
ફૅટી ઍસિડ	Fatty acid
અન્નધાની	Food vacuole
પિત્તાશય	Gall bladder
ગ્લિસરોલ	Glycerol
ભડકા	Incisor
અંતઃગ્રહણ	Ingestion
યકૃત	Liver
ચાવવાના દાંત	Molar
અગ્રદાઢ	Premolar
ખોટા પગ	Pseudopodia
આમાશય	Rumen
વાગોળનાર	Ruminant
વાગોળવું	Rumination
લાળગ્રંથિ	Salivary glands
રસાંકુરો	Villi

• નોંધ: આ શબ્દો વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં મહત્વના છે. વિદ્યાર્થીઓએ તેનો અર્થ અને ઉપયોગ યાદ રાખવો.

---

સારાંશ

• પ્રાણી પોષણ:
  • પોષક તત્ત્વોની જરૂરિયાત, ખોરાક ગ્રહણ, શરીરમાં વપરાશ.
• માનવ પાચનતંત્ર:
  • મુખગુહા, અન્નનળી, જઠર, નાનું આંતરડું, મોટું આંતરડું, મળાશય, મળદ્વાર.
• પાચક ગ્રંથિઓ:
  • લાળગ્રંથિ, યકૃત, સ્વાદુપિંડ દ્વારા પાચકરસોનો સ્રાવ.
• પાચન:
  • જટિલ કાર્બોદિત → ગ્લુકોઝ, ચરબી → ફૅટી ઍસિડ, ગ્લિસરોલ, પ્રોટીન → ઍમિનો ઍસિડ.
• શોષણ:
  • નાના આંતરડામાં રસાંકુરો દ્વારા, રુધિરવાહિનીઓમાં.
• સ્વાંગીકરણ:
  • શોષાયેલ ખોરાક શરીરના અંગોમાં વપરાય, શક્તિ માટે ગ્લુકોઝનું વિઘટન.
• મળત્યાગ:
  • અપાચિત મળ મળદ્વાર દ્વારા બહાર નીકળે.
• વાગોળનાર પ્રાણીઓ:
  • ગાય, ભેંસ, હરણ ઝડપથી ખોરાક ગળે, આમાશયમાં સંગ્રહે, વાગોળ ચાવે.
  • અંધાંત્રમાં બૅક્ટેરિયા દ્વારા સેલ્યુલોઝનું પાચન.
• અમીબા:
  • ખોટા પગ દ્વારા ખોરાક ગ્રહણ, અન્નધાનીમાં પાચન.
• નોંધ: આ સારાંશ પ્રકરણના મુખ્ય મુદ્દાઓને સંક્ષિપ્તમાં આવરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ બિંદુઓ યાદ રાખવા.

---

સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

   • (a) અંતઃગ્રહણ અને પાચન એ મનુષ્યમાં પોષણ માટેના મુખ્ય તબક્કા છે.
   • (b) યકૃત માનવ શરીરની સૌથી મોટી ગ્રંથિ છે.
   • (c) જઠર હાઈડ્રોક્લોરિક ઍસિડ અને પાચકરસોનો સ્રાવ કરે છે જે ખોરાક પર કાર્ય કરે છે.
   • (d) નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલમાં આંગળી જેવા ઘણા પ્રવર્ધો આવેલા છે જેને રસાંકુરો કહે છે.
   • (e) અમીબા ખોરાકનું પાચન અન્નધાનીમાં કરે છે.
   • નોંધ: આ પ્રશ્નો મુખ્ય ખ્યાલોની સમજણ પરીક્ષે છે. વિદ્યાર્થીઓએ ગ્રંથિઓ અને તેમના સ્ત્રાવો યાદ રાખવા.

2. સાચાં/ખોટાં:

   • (a) સ્ટાર્ચનું પાચન જઠરમાંથી શરૂ થાય છે. ✗
     • નોંધ: સ્ટાર્ચનું પાચન મોંમાં લાળથી શરૂ થાય છે.
   • (b) જીભ ખોરાકને અન્નનળીમાં ધકેલવામાં મદદ કરે છે. ✓
   • (c) પિત્તરસ જઠરમાંથી મુક્ત થાય છે. ✗
     • નોંધ: પિત્તરસ યકૃતમાંથી સ્ત્રાવાય, પિત્તાશયમાં સંગ્રહાય.
   • (d) પાણીનું શોષણ મોટા આંતરડામાં થાય છે. ✓

3. સાચો વિકલ્પ:

   • (a) ચરબીનું સંપૂર્ણ પાચન નાનું આંતરડુંમાં થાય છે.
     • નોંધ: પિત્તરસ અને સ્વાદુપિંડનો રસ ચરબીનું પાચન કરે.
   • (b) પાણીનું શોષણ મુખ્યત્વે મોટું આંતરડુંમાં થાય છે.

4. સ્તંભ-A અને સ્તંભ-B જોડો:

   સ્તંભ-A	સ્તંભ-B
   (a) ખોરાકના ઘટકો	(iii) દાંત
   (b) પાચનની પેદાશ	(vi) પાચન પૂર્ણ થાય છે
   (c) લાળગ્રંથિ	(iv) લાળરસનો સ્રાવ
   (d) યકૃત	(i) પિત્તરસનો સ્રાવ
   (e) જઠર	(v) ઍસિડનો સ્રાવ
   (f) નાનું આંતરડું	(vi) પાચન પૂર્ણ થાય છે
   (g) મોટું આંતરડું	(vii) પાણીનું શોષણ

   • નોંધ: આ પ્રશ્ન પાચનતંત્રના ભાગો અને તેમના કાર્યોની સમજણ પરીક્ષે છે.

5. રસાંકુરો:

   • સ્થાન: નાના આંતરડાની અંદરની દીવાલ.
   • કાર્ય:
     • પાચિત ખોરાકનું શોષણ.
     • શોષણની સપાટી વધારે.
     • રુધિરકેશિકાઓ દ્વારા ખોરાક રુધિરમાં ભળે.
   • નોંધ: રસાંકુરોની રચના અને કાર્ય શોષણની કાર્યક્ષમતા વધારે છે.

6. પાણીનું મહત્વ:

   • પાણી શરીરના તમામ કાર્યો (પાચન, શોષણ, વહન, તાપમાન નિયંત્રણ) માટે જરૂરી.
   • પાણી વિના શરીર ડીહાઈડ્રેશનથી નિષ્ફળ જાય, જે જીવન માટે જોખમી.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પાણીની શારીરિક ભૂમિકા સમજવી.

7. તારામાછલીનું ખોરાક ગ્રહણ:

   • કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના કવચવાળા પ્રાણીઓ (શંખ) ખાય.
   • જઠરનો ભાગ મોં દ્વારા બહાર કાઢે, કવચ ખોલી નરમ ભાગ ખાય.
   • જઠર પાછું શરીરમાં જાય, પાચન શરૂ થાય.
   • નોંધ: આ બાહ્ય પાચનનું ઉદાહરણ છે, જે વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું.

8. લાળની સ્ટાર્ચ પર અસર:

   • લાળમાં એમાઈલેઝ ઉત્સેચક સ્ટાર્ચને ગ્લુકોઝમાં રૂપાંતરિત કરે.
   • પ્રવૃત્તિ 2.3નું અવલોકન:
     • ચાવેલા ચોખામાં સ્ટાર્ચ ગ્લુકોઝમાં ફેરવાય, આયોડિન ટેસ્ટમાં રંગ બદલાતો નથી.
   • નોંધ: આ પ્રયોગ લાળની રાસાયણિક પાચનની ભૂમિકા દર્શાવે છે.

9. ઘાસ ખાનાર પ્રાણીઓમાં પાચન:

   • ખોરાક આમાશયમાં સંગ્રહાય, અર્ધપાચિત વાગોળ બને.
   • વાગોળ મોંમાં પાછું આવે, શાંતિપૂર્વક ચાવવામાં આવે.
   • અંધાંત્રમાં બૅક્ટેરિયા દ્વારા સેલ્યુલોઝનું પાચન.
   • નોંધ: વાગોળવાની પ્રક્રિયા અને અંધાંત્રનું કાર્ય સેલ્યુલોઝ પાચન માટે મહત્વનું.

10. ગ્લુકોઝમાંથી શક્તિ:

    • ગ્લુકોઝ કોષોમાં ઑક્સિજનની હાજરીમાં વિઘટન પામે.
    • પ્રક્રિયા: ગ્લુકોઝ + ઑક્સિજન → કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ + પાણી + શક્તિ.
    • નોંધ: આ પ્રક્રિયા (કોષીય શ્વસન) શરીરની ઊર્જા જરૂરિયાત પૂરી કરે છે.

11. વાગોળવું:

    • ઘાસ ખાનાર પ્રાણીઓમાં અર્ધપાચિત ખોરાક (વાગોળ) મોંમાં પાછો આવે અને ચાવવાની પ્રક્રિયા.
    • નોંધ: આ પ્રક્રિયા સેલ્યુલોઝના પાચનમાં મદદ કરે છે.

12. અમીબામાં ખોરાક ગ્રહણ અને પાચન:

    • ગ્રહણ: ખોટા પગ દ્વારા સૂક્ષ્મ જીવોને ગળે, અન્નધાનીમાં ફસાય.
    • પાચન: અન્નધાનીમાં પાચકરસો ખોરાકને સરળ બનાવે.
    • શોષણ: પાચિત ખોરાક શોષાય, વૃદ્ધિ અને બહુગુણન માટે વપરાય.
    • મળત્યાગ: અપાચિત કચરો રસધાની દ્વારા બહાર.
    • નોંધ: અમીબાની સરળ પાચન પ્રક્રિયા એકકોષીય સજીવોની વિશેષતા દર્શાવે.

13. ઇલેક્ટ્રિશિયનના રબરના મોજાં:

    • કારણ: રબર એ વિદ્યુત અવાહક (Insulator) છે, જે વિદ્યુત પ્રવાહથી રક્ષણ આપે.
    • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિજ્ઞાન ધોરણ 6ના વિદ્યુત અવાહકના ખ્યાલ સાથે જોડાયેલો છે. વિદ્યાર્થીઓએ રબરની અવાહક ગુણધર્મ સમજવો.

14. સાધનોના હાથા પર રબર/પ્લાસ્ટિક આવરણ:

    • કારણ: રબર/પ્લાસ્ટિક વિદ્યુત અવાહક છે, જે ઇલેક્ટ્રિશિયનને વિદ્યુત આઘાતથી બચાવે.
    • નોંધ: આવરણ વિદ્યુત સલામતી માટે જરૂરી છે. વિદ્યાર્થીઓએ વિદ્યુત અવાહકની ભૂમિકા સમજવી.

---

સૂચિત પ્રવૃત્તિઓ

1. વીજળી વિનાનો મહિનો:

   • સૂચના:
     • કલ્પના કરો કે એક મહિના સુધી વીજળી નથી.
     • તેની દૈનિક જીવન પર અસર વાર્તા/નાટક સ્વરૂપે નોટબુકમાં લખો.
     • શક્ય હોય તો નાટક રંગમંચ પર પ્રદર્શિત કરો.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓની સર્જનાત્મકતા અને વીજળીના મહત્વની સમજ વધારે છે. આ પ્રકરણ 2 સાથે સીધું જોડાયેલ નથી, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક ચિંતન વિકસાવે છે.

2. રમત: તમારો હાથ કેટલો સ્થિર છે?:

   • સાધનો:
     • વિદ્યુત-કોષ, બલ્બ, ધાતુની ચાવી, લોખંડની ખીલીઓ (5 સેમી, 2), ધાતુનો તાર (અડધો મીટર, અવાહક વિના), વીજતાર.
   • પદ્ધતિ:
     • લાકડાના બૉર્ડ પર બે ખીલીઓ 1 મીટરના અંતરે લગાવો (હૂક તરીકે).
     • તારને ચાવીના કાણામાંથી પસાર કરી ખીલીઓ વચ્ચે બાંધો.
     • તારનો એક છેડો બલ્બ અને વિદ્યુત-કોષ સાથે, બીજો છેડો ચાવી સાથે જોડો.
     • ચાવીને તારને સ્પર્શ્યા વગર એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી ખસેડો.
   • અવલોકન:
     • ચાવી તારને સ્પર્શે તો પરિપથ પૂર્ણ થાય, બલ્બ પ્રકાશે.
   • નિષ્કર્ષ:
     • આ રમત હાથની સ્થિરતા અને વિદ્યુત પરિપથની સમજ વધારે.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યુત સાથે જોડાયેલી છે, જે પ્રકરણ 2થી અલગ છે, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક કૌશલ્યો વિકસાવે છે.

---

અંતિમ નોંધ:
આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રાણીઓમાં પોષણ અને પાચનની વિવિધ પદ્ધતિઓની સમજ આપે છે. મનુષ્ય, વાગોળનાર પ્રાણીઓ અને અમીબા જેવા એકકોષીય સજીવોના પાચનની તુલના કરવાથી વિદ્યાર્થીઓને જૈવિક વિવિધતાનો ખ્યાલ આવે છે. પ્રવૃત્તિઓ અને સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો ખ્યાલોને વ્યવહારિક રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરી અવલોકનોની ચર્ચા કરવી જોઈએ.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---