પ્રકરણ 12: જંગલો - આપણી જીવાદોરી

 

પ્રકરણ 12: જંગલો - આપણી જીવાદોરી

પરિચય

જંગલો પર્યાવરણનો અભિન્ન હિસ્સો છે અને તે આપણા જીવન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ પ્રકરણમાં જંગલોની રચના, તેનું મહત્વ, અને તેની પેદાશોની ચર્ચા કરવામાં આવી છે. વિદ્યાર્થીઓએ જંગલોની ભૂમિકા, તેમાં રહેલી વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિવિધતા, તેમજ તેના રક્ષણની જરૂરિયાતને સમજવું જોઈએ.

---

12.1 જંગલની એક મુલાકાત

• પરિચય:

  • બાળકો બૂઝો, પહેલી, શૈલા અને ટીબુ પ્રોફેસર એહમદ સાથે ગામની નજીકના જંગલની મુલાકાતે જાય છે.
  • શહેરની સુવર્ણ જયંતિની ઉજવણી દરમિયાન જંગલનો વિસ્તાર સાફ કરી ફેક્ટરી બનાવવાનો વિચાર આવે છે, જેનો પ્રોફેસર એહમદ અને અન્ય લોકો વિરોધ કરે છે.
  • પ્રોફેસર એહમદ જંગલોને "લીલા ફેફસાં" અને "કુદરતનું જળશુદ્ધિકરણ તંત્ર" તરીકે ઓળખાવે છે.

• જંગલનું અવલોકન:

  • વૃક્ષોનું આવરણ:
    • જંગલમાં વૃક્ષોની ટોચ દ્વારા લીલું આવરણ બને છે, જે જમીનને ઢાંકી દે છે.
    • વિવિધ વૃક્ષોના આવરણને કારણે જંગલમાં અંધારું અને શાંત વાતાવરણ હોય.
  • પ્રાણીઓની હાજરી:
    • પક્ષીઓના મધુર અવાજ, વાંદરાઓ, જંગલી સૂવર, બળદ, શિયાળ, શાહુડી, હાથી વગેરે જંગલના અંદરના વિસ્તારોમાં રહે છે.
    • પ્રાણીઓ એકબીજાને ચેતવણી આપે, જેમ કે વાંદરાઓની હાજરીથી પક્ષીઓને ખલેલ થાય.
  • વનસ્પતિની વિવિધતા:
    • ટીબુ બાળકોને સાલ, સાગ, સેમલ, સીસમ, લીમડો, ખાખરો, અંજીર, ખેર, આમળા, વાંસ, કચનાર વગેરે વૃક્ષો ઓળખાવે.
    • જંગલમાં વૃક્ષો, ક્ષુપ, જડીબુટ્ટીઓ, ઘાસ, વેલા અને લતાઓ હોય.
  • જંગલની ભૂમિ:
    • જંગલની જમીન ઉબડખાબડ હોય, જે મૃત પર્ણો, ફળો, બીજ, ડાળીઓ અને સડેલા પદાર્થોથી આવરિત હોય.
    • આ ભૂમિ ભેજવાળી અને હૂંફાળી હોય, જે નરમ ગાલીચા જેવી લાગે.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ જંગલની રચના, વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની વિવિધતા, અને તેનું શાંત વાતાવરણ સમજવું.
  • આકૃતિઓ (જેમ કે વૃક્ષોની ટોચ, મુગટ, અને જંગલની ભૂમિ)નું વિઝ્યુઅલાઈઝેશન કરવું જોઈએ.

---

12.2 પ્રવૃત્તિ 12.1: જંગલની પેદાશો

• ઉદ્દેશ:

  • ઘરમાં વપરાતી વસ્તુઓ જે જંગલોમાંથી મળે તેની યાદી બનાવવી.
  • જંગલોની વિવિધ પેદાશો (લાકડું, ગુંદર, તેલ, મસાલા, ઔષધીય વનસ્પતિ) સમજવી.

• પેદાશો:

  • લાકડાની વસ્તુઓ: પ્લાયવુડ, બળતણ લાકડું, બોક્સ, કાગળ, દીવાસળી, ફર્નિચર.
  • અન્ય પેદાશો: ગુંદર, તેલ, મસાલા, પ્રાણીઓનો ખોરાક (ઘાસચારો), ઔષધીય વનસ્પતિ.

• કોષ્ટક 12.1: વનસ્પતિ અને તેની પેદાશો:

  ગુંદર	ઈમારતી લાકડું	ઔષધીય	તેલ આપતી
  બાવળ	સીસમ	લીમડો	ચંદન
  ઉદાહરણો (વિદ્યાર્થીઓ ઉમેરી શકે):
  ખેર	સાગ	આમળી	નાળિયેર
  શીશમ	ટીક	તુલસી	બદામ

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ ઘરની વસ્તુઓનું અવલોકન કરી, જંગલની પેદાશોની યાદી બનાવવી.
  • કોષ્ટકમાં વધુ ઉદાહરણો ઉમેરવા માટે સ્થાનિક વનસ્પતિઓનું જ્ઞાન ઉપયોગી થશે.
  • પરીક્ષામાં આ પ્રવૃત્તિના આધારે ટૂંકા પ્રશ્નો (જેમ કે 3-4 પેદાશો લખો) આવી શકે.

---

12.3 વૃક્ષોની રચના અને મુગટ

• વૃક્ષોની રચના:

  • બીજનું અંકુરણ:
    • કુદરતમાં વૃક્ષો પૂરતા પ્રમાણમાં બીજ ઉત્પન્ન કરે.
    • જંગલની ભૂમિ બીજને અંકુરિત થવા અને છોડમાં રૂપાંતરિત થવા માટે સાનુકૂળ સ્થિતિ પૂરી પાડે.
  • મુગટ (તાજ):
    • પ્રકાંડ ઉપરના ડાળીઓવાળા ભાગને વૃક્ષનો મુગટ કહેવાય.
    • મુગટ વિવિધ પ્રકારના અને કદના હોય, જે જંગલમાં વિવિધ સ્તરો બનાવે.

• છત્રછાયા (Canopy):

  • ઊંચા વૃક્ષોની ડાળીઓ નીચાં વૃક્ષો ઉપર છવાઈને છાયા પ્રદાન કરે.
  • આ છત્રછાયા જંગલમાં પ્રકાશ અને ભેજનું નિયંત્રણ કરે.

• વાનસ્પતિક સમૂહો (Understoreys):

  • જંગલમાં મુગટથી રચાતી જુદી-જુદી આડી હરોળ.
  • સ્તરો:
    • સૌથી ઉપર: વિશાળ અને ઊંચા વૃક્ષો.
    • મધ્યમ: ક્ષુપ અને ઊંચું ઘાસ.
    • સૌથી નીચે: નાના છોડવા.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ મુગટ, છત્રછાયા, અને વાનસ્પતિક સમૂહોની વ્યાખ્યા અને તેનું મહત્વ યાદ રાખવું.
  • આકૃતિ દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરવી, કારણ કે પરીક્ષામાં મુગટના આકાર દોરવા માટે પૂછાઈ શકે.

---

12.4 પ્રવૃત્તિ 12.2: વૃક્ષોનું અવલોકન

• ઉદ્દેશ:

  • નજીકના જંગલ કે બગીચામાં વૃક્ષોનું અવલોકન કરી, તેમના લક્ષણોની યાદી બનાવવી.
  • વૃક્ષોના મુગટના આકાર દોરવા.

• લક્ષણો:

  • ઊંચાઈ, પર્ણનો આકાર, મુગટ (તાજ), પુષ્પો, ફળો.
  • ઉદાહરણ: સાગના પાંદડા પહોળા, લીમડાના પાંદડા દાંતાવાળા, આમળીના ફળો ગોળ.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ સ્થાનિક વૃક્ષો (જેમ કે નીમ, આમળી, બોર)ના નામ અને લક્ષણો યાદ રાખવા.
  • મુગટના આકારની આકૃતિ દોરવાની પ્રેક્ટિસ કરવી, કારણ કે આ પ્રશ્ન પરીક્ષામાં આવી શકે.

---

12.5 જંગલની વિવિધતા

• વનસ્પતિની વિવિધતા:

  • વિવિધ આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓને આધારે વૃક્ષો, ક્ષુપ, જડીબુટ્ટીઓ અને ઘાસની વિવિધતા જોવા મળે.
  • ઉદાહરણ: ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં સાગ, સીસમ; શુષ્ક વિસ્તારોમાં બાવળ, ખેર.

• પ્રાણીઓની વિવિધતા:

  • જંગલે જંગલે પ્રાણીઓની જાતો અલગ હોય, જેમ કે વાંદરા, હરણ, શિયાળ, હાથી.
  • જીવજંતુઓ, કરોળિયા, ખિસકોલી, કીડીઓ, અને સૂક્ષ્મજીવો પણ જંગલનો ભાગ.

• બીજનો ફેલાવો:

  • બાળકોના વાળ અને કપડાં પર બીજ અને કાંટા ચોંટે, જે બીજના ફેલાવાનું ઉદાહરણ છે.
  • પ્રાણીઓ પણ બીજનો ફેલાવો કરે, જે જંગલની વૃદ્ધિમાં મદદ કરે.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ વિવિધતાના કારણો (આબોહવા, ભૂમિ) અને બીજના ફેલાવાની પ્રક્રિયા સમજવી.
  • પરીક્ષામાં "જંગલમાં વિવિધતા" પર ટૂંકા કે લાંબા પ્રશ્નો આવી શકે.

---

12.6 પ્રવૃત્તિ 12.3: સડેલા પદાર્થનું અવલોકન

• ઉદ્દેશ:

  • સડેલા પદાર્થની ગરમી અને તેની રચના સમજવી.

• પદ્ધતિ:

  • ખાડો ખોદી, તેમાં શાકભાજીનો કચરો અને પાંદડાં નાખો.
  • માટીથી ઢાંકી, થોડું પાણી ઉમેરો.
  • ત્રણ દિવસ પછી માટી દૂર કરી, ખાડામાં ગરમાવો અનુભવાય છે કે કેમ તે તપાસો.

• નિષ્કર્ષ:

  • સડેલા પદાર્થો ભેજવાળા અને હૂંફાળા હોય, કારણ કે સૂક્ષ્મજીવો તેને વિઘટિત કરે છે.
  • આ પ્રક્રિયા સેન્દ્રિય પદાર્થ (હ્યુમસ) બનાવે, જે જમીનને પોષણ આપે.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિનો હેતુ અને નિષ્કર્ષ યાદ રાખવો.
  • સેન્દ્રિય પદાર્થની રચના અને તેનું મહત્વ સમજવું.

---

12.7 આહાર શૃંખલા અને પર્યાવરણીય સંતુલન

• આહાર શૃંખલા:

  • વ્યાખ્યા: સજીવો એકબીજાનો ખોરાક બનતા હોય તેવી કડી.
  • ઉદાહરણ: ઘાસ → જીવજંતુઓ → દેડકો → સાપ → સમડી.
  • મહત્વ:
    • જંગલમાં ઘણી આહાર શૃંખલાઓ એકબીજા સાથે સંકળાયેલી હોય.
    • એક શૃંખલામાં ખલેલ થાય તો અન્ય શૃંખલાઓ પર અસર થાય.
    • જંગલનો દરેક ભાગ (વનસ્પતિ, પ્રાણી, સૂક્ષ્મજીવો) એકબીજા પર આધારિત.

• વિઘટકો:

  • વ્યાખ્યા: સૂક્ષ્મજીવો જે મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ)માં ફેરવે.
  • ઉદાહરણ: ફૂગ, કીડીઓ, ઢાલીયા જીવડાં.
  • મહત્વ:
    • સેન્દ્રિય પદાર્થ જમીનને પોષકતત્ત્વો પૂરા પાડે.
    • પોષકતત્ત્વો વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષાય, જે જંગલના પુનઃજનનમાં મદદ કરે.

• પોષક ચક્ર:

  • મૃત પ્રાણીઓ ગીધ, કાગડા, શિયાળ, જીવજંતુઓનો ખોરાક બને.
  • આ પ્રક્રિયા પોષકતત્ત્વોને ચક્રમાં ફેરવે, જેથી જંગલમાં કશું નકામું જતું નથી.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ આહાર શૃંખલાનું ઉદાહરણ અને વિઘટકોની ભૂમિકા યાદ રાખવી.
  • પરીક્ષામાં "આહાર શૃંખલા દોરો" અથવા "વિઘટકોનું મહત્વ" જેવા પ્રશ્નો આવી શકે.

---

12.8 જંગલોનું મહત્વ

• લીલા ફેફસાં:

  • વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ઓક્સિજન મુક્ત કરે.
  • વૃક્ષો વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંતુલન જાળવે.
  • પ્રાણીઓના શ્વસન માટે ઓક્સિજન પૂરું પાડે.

• જળચક્રમાં ભૂમિકા:

  • વૃક્ષો મૂળ દ્વારા પાણી શોષે અને બાષ્પીભવન દ્વારા હવામાં પાણીની વરાળ મુક્ત કરે.
  • છત્રછાયા વરસાદના પ્રવાહને રોકે, જેથી પાણી ધીમે ધીમે જમીનમાં ઉતરે.
  • જંગલો ભૂગર્ભ જળસ્તર જાળવે, પૂર અટકાવે, અને ઝરણાંઓમાં પાણીનો પ્રવાહ નિયંત્રિત કરે.

• જમીનનું રક્ષણ:

  • વૃક્ષોના મૂળ જમીનને જકડી રાખે, જેથી ધોવાણ અટકે.
  • મૃત પર્ણોનું સ્તર જમીનને ભેજવાળી અને પોષક બનાવે.

• પ્રાણીઓ અને લોકો માટે રહેઠાણ:

  • જંગલો પ્રાણીઓને ખોરાક, રહેઠાણ, અને રક્ષણ પૂરું પાડે.
  • આદિવાસી લોકો જંગલો પર ખોરાક, રહેઠાણ, પાણી, અને ઔષધીય વનસ્પતિઓ માટે નિર્ભર.
  • ઔષધીય વનસ્પતિઓનું પરંપરાગત જ્ઞાન આદિવાસીઓ પાસે હોય.

• અન્ય લાભો:

  • જંગલો અવાજનું પ્રદૂષણ ઘટાડે.
  • વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે, હવાને ઠંડી રાખે.
  • લાકડું, ગુંદર, તેલ, મસાલા, અને ઔષધીય વનસ્પતિઓ જેવી પેદાશો આપે.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ જંગલોના બહુવિધ લાભો (ઓક્સિજન, જળચક્ર, ધોવાણ નિવારણ) યાદ રાખવા.
  • "લીલા ફેફસાં" અને "જળશુદ્ધિકરણ તંત્ર"ની વ્યાખ્યા સમજવી.

---

12.9 જંગલોનું નુકસાન અને જાળવણી

• નુકસાનના કારણો:

  • રોડ, બહુમાળી મકાનો, ઔદ્યોગિક વિકાસ, અને લાકડાની માંગને કારણે જંગલોનો નાશ.
  • વધુ પડતા પ્રાણીઓનું ચરાવવું અને વૃક્ષોની આડેધડ કાપણી.
  • જંગલોનું પુનઃજનન ન થવું.

• નુકસાનની અસરો:

  • જળચક્રમાં ખલેલ, પૂરનું જોખમ.
  • જમીનનું ધોવાણ, ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડો.
  • પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિની વિવિધતામાં ઘટાડો.
  • ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંતુલન ખોરવાય.
  • આદિવાસી લોકોની જીવનશૈલી પર અસર.

• જાળવણીની જરૂરિયાત:

  • જંગલોની જાળવણી ડહાપણથી કરવી, જેથી વિકાસ અને પર્યાવરણ બંનેનું રક્ષણ થાય.
  • વૃક્ષારોપણ, જંગલનું પુનઃજનન, અને આડેધડ કાપણી રોકવી.

• નોંધ:

  • વિદ્યાર્થીઓએ જંગલોના નાશના કારણો અને અસરોની યાદી બનાવવી.
  • "જો જંગલો અદૃશ્ય થઈ જાય તો શું થાય?" જેવા લાંબા પ્રશ્નોની તૈયારી કરવી.

---

12.10 સારાંશ

• મુખ્ય મુદ્દાઓ:

  • જંગલો લીલા ફેફસાં છે, જે ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંતુલન જાળવે.
  • જંગલો જળશુદ્ધિકરણ તંત્ર તરીકે કાર્ય કરે, પૂર અટકાવે, અને ભૂગર્ભ જળસ્તર જાળવે.
  • વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ માટે રહેઠાણ, ખોરાક, અને રક્ષણ પૂરું પાડે.
  • વિઘટકો મૃત પદાર્થોને સેન્દ્રિય પદાર્થમાં ફેરવી, જમીનને પોષણ આપે.
  • જંગલો લાકડું, ગુંદર, તેલ, મસાલા, અને ઔષધીય વનસ્પતિઓ પૂરી પાડે.
  • જંગલો ગતિશીલ જૈવિક એકમ છે, જે પર્યાવરણના સંતુલન માટે અગત્યના.

• નોંધ:

  • સારાંશના મુદ્દાઓ ટૂંકા પ્રશ્નો અને લાંબા પ્રશ્નોના જવાબ માટે ઉપયોગી.
  • વિદ્યાર્થીઓએ આ મુદ્દાઓનો અભ્યાસ કરી, પરીક્ષામાં ઉપયોગ કરવો.

---

12.11 સ્વાધ્યાય (પરીક્ષા માટે જવાબો)

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

(a) જંગલોને લીલા ફેફસાં કહેવામાં આવે છે. (b) સૂક્ષ્મજીવો કે જે મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને સેન્દ્રિય પદાર્થોમાં ફેરવે છે, તેને વિઘટકો કહે છે. (c) જંગલો વરસાદી પાણીના કુદરતી શોષકો તરીકે કાર્ય કરે છે. (d) પ્રકાંડ ઉપરના ડાળીઓવાળા ભાગને વૃક્ષનો મુગટ (તાજ) કહેવામાં આવે છે.

2. ખરા/ખોટા વિધાન:

(a) જંગલો માત્ર વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનું જ ઘર છે, લોકોનું નહીં. F (જંગલો આદિવાસી લોકો માટે પણ ઘર છે.) (b) જંગલનો દરેક ભાગ અન્ય ભાગ પર આધારિત છે. T (c) જંગલો અવાજનું પ્રદૂષણ વધારે છે. F (જંગલો અવાજ શોષે છે.) (d) વૃક્ષોના મૂળ જમીનને જકડી રાખે છે. T (e) જંગલોમાં પોષકતત્ત્વો ચક્રમાં ફરતા રહે છે, કશું નકામું જતું નથી. T

3. કૉલમ A અને B જોડો:

કૉલમ A	કૉલમ B
(a) છત્રછાયા	(iii) જંગલમાં ઊંચા વૃક્ષોની ડાળીઓ નીચાં વૃક્ષો ઉપર છવાઈને છાયા પ્રદાન કરે છે
(b) વાનસ્પતિક સમૂહો	(ii) જંગલમાં મુગટથી રચાતી જુદી-જુદી આડી હરોળ
(c) વિઘટકો	(i) મૃત વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓને સેન્દ્રિય પદાર્થોમાં ફેરવતા સૂક્ષ્મજીવો
(d) સેન્દ્રિય પદાર્થ (હ્યુમસ)	(iv) પોષકતત્ત્વોથી ભરપૂર ઘેરા રંગનો પદાર્થ
(e) આહાર શૃંખલા	(v) સજીવો એકબીજાનો ખોરાક બનતા હોય તેવી કડી

4. જંગલોને "લીલા ફેફસાં" શા માટે કહેવામાં આવે છે?

• જવાબ:
  • જંગલોને લીલા ફેફસાં કહેવામાં આવે છે કારણ કે વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે.
  • આ ઓક્સિજન પ્રાણીઓના શ્વસન માટે જરૂરી છે.
  • વૃક્ષો વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંતુલન જાળવે, જે પર્યાવરણ માટે અગત્યનું છે.

5. જંગલો વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંતુલન કેવી રીતે જાળવે છે?

• જવાબ:
  • વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા કાર્બન ડાયોક્સાઈડ શોષીને ઓક્સિજન મુક્ત કરે.
  • આ પ્રક્રિયા વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ ઘટાડે અને ઓક્સિજનનું પ્રમાણ વધારે.
  • પ્રાણીઓ શ્વસન દ્વારા ઓક્સિજન લઈ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ મુક્ત કરે, જે વનસ્પતિઓ ફરી શોષે.
  • આ ચક્રથી વાતાવરણમાં સંતુલન જળવાય.

6. જંગલો જળચક્રમાં કઈ રીતે મદદરૂપ થાય છે?

• જવાબ:
  • વૃક્ષો મૂળ દ્વારા પાણી શોષે અને બાષ્પીભવન દ્વારા હવામાં પાણીની વરાળ મુક્ત કરે.
  • છત્રછાયા વરસાદના પ્રવાહને રોકે, જેથી પાણી ધીમે ધીમે જમીનમાં ઉતરે.
  • જંગલો ભૂગર્ભ જળસ્તર જાળવે, પૂર અટકાવે, અને ઝરણાંઓમાં પાણીનો પ્રવાહ નિયંત્રિત કરે.

7. "જંગલો એક ગતિશીલ જૈવિક એકમ છે" - આ વિધાન સમજાવો.

• જવાબ:
  • જંગલો ગતિશીલ જૈવિક એકમ છે કારણ કે તેમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, અને સૂક્ષ્મજીવો એકબીજા સાથે સંકળાયેલા હોય.
  • વનસ્પતિઓ ખોરાક બનાવે, જે શાકાહારી અને માંસાહારી પ્રાણીઓ ખાય.
  • વિઘટકો મૃત પદાર્થોને સેન્દ્રિય પદાર્થમાં ફેરવી, જમીનને પોષણ આપે.
  • આહાર શૃંખલાઓ અને પોષક ચક્ર દ્વારા જંગલો સતત વૃદ્ધિ અને પુનઃજનન કરે.
  • આ ગતિશીલતા જંગલોને જીવન અને જોમથી ભરપૂર રાખે.

8. જંગલોમાંથી આપણને કઈ કઈ ઉપયોગી પેદાશો મળે છે?

• જવાબ:
  • લાકડું: પ્લાયવુડ, બળતણ લાકડું, બોક્સ, કાગળ, દીવાસળી, ફર્નિચર.
  • ગુંદર: બાવળ, ખેર.
  • તેલ: ચંદન, નાળિયેર.
  • મસાલા: દાલચીની, લવિંગ.
  • ઔષધીય વનસ્પતિ: લીમડો, આમળી, તુલસી.
  • પ્રાણીઓનો ખોરાક: ઘાસચારો.

9. જો જંગલો અદૃશ્ય થઈ જાય તો શું થાય?

• જવાબ:
  • ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંતુલન ખોરવાય, જેથી શ્વસન માટે ઓક્સિજન ઘટે.
  • જળચક્રમાં ખલેલ થાય, પૂરનું જોખમ વધે, અને ભૂગર્ભ જળસ્તર ઘટે.
  • જમીનનું ધોવાણ વધે, જે જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડે.
  • પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિની વિવિધતા નાશ પામે.
  • આદિવાસી લોકોની જીવનશૈલી અને ઔષધીય જ્ઞાન નષ્ટ થાય.
  • અવાજનું પ્રદૂષણ વધે, હવા ગરમ થાય, અને વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે.

10. આહાર શૃંખલાનું એક ઉદાહરણ આપો અને સમજાવો કે તે જંગલ માટે શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

• જવાબ:
  • ઉદાહરણ: ઘાસ → જીવજંતુઓ → દેડકો → સાપ → સમડી.
  • મહત્વ:
    • આહાર શૃંખલા જંગલના સજીવો વચ્ચે ખોરાકનું વહન કરે.
    • તે પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવે, કારણ કે દરેક સજીવ બીજા સજીવ પર નિર્ભર.
    • જો એક કડી તૂટે (જેમ કે ઘાસ નાશ પામે), તો સમગ્ર શૃંખલા પર અસર થાય.
    • આ શૃંખલા જંગલની વિવિધતા અને પુનઃજનનને ટેકો આપે.

11. સાચા વિકલ્પની પસંદગી કરો:

જંગલમાં સૌથી ઉપરનું સ્તર કોણ બનાવે છે?

• જવાબ: (c) વિશાળ અને ઊંચા વૃક્ષો

12. સાચા વિકલ્પની પસંદગી કરો:

જંગલની ભૂમિ પર મૃત પર્ણોનું સ્તર કેવું હોય છે?

• જવાબ: (b) ભેજવાળું અને ગરમ

---

12.12 પરીક્ષા માટે વધારાના પ્રશ્નો

1. જંગલોની ભૂમિની લાક્ષણિકતાઓ લખો.
   • જવાબ: ઉબડખાબડ, મૃત પર્ણો, ફળો, બીજ, ડાળીઓથી આવરિત, ભેજવાળી, હૂંફાળી, નરમ ગાલીચા જેવી.
2. વિઘટકોનું ઉદાહરણ આપો અને તેની ભૂમિકા સમજાવો.
   • જવાબ: ઉદાહરણ: ફૂગ, કીડીઓ. ભૂમિકા: મૃત પદાર્થોને સેન્દ્રિય પદાર્થમાં ફેરવે, જમીનને પોષણ આપે.
3. જંગલો પૂર અટકાવવામાં કેવી રીતે મદદ કરે?
   • જવાબ: છત્રછાયા વરસાદના પ્રવાહને રોકે, પાણી જમીનમાં શોષાય, ભૂગર્ભ જળસ્તર જળવે.
4. જંગલોની વિવિધતા પર ટૂંકી નોંધ લખો.
   • જવાબ: વિવિધ આબોહવા અને ભૂમિને કારણે વૃક્ષો, ક્ષુપ, પ્રાણીઓની જાતો અલગ હોય. ઉદા.: ઉષ્ણકટિબંધીય જંગલોમાં સાગ, શુષ્ક વિસ્તારોમાં બાવળ.

---

12.13 વિદ્યાર્થીઓ માટે સલાહ

• અભ્યાસ:
  • જંગલોની રચના (મુગટ, છત્રછાયા, વાનસ્પતિક સમૂહો) અને તેની આકૃતિઓ દોરવાની પ્રેક્ટિસ.
  • આહાર શૃંખલા, વિઘટકો, અને પોષક ચક્રની વ્યાખ્યાઓ યાદ રાખો.
• પ્રેક્ટિસ:
  • કોષ્ટક 12.1 ભરવાની પ્રેક્ટિસ કરો, વધુ ઉદાહરણો શોધો.
  • સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોના જવાબો લખી, યાદ કરો.
• સમજ:
  • જંગલોના બહુવિધ લાભો (ઓક્સિજન, જળચક્ર, ધોવાણ નિવારણ) સમજો.
  • જંગલોના નાશની અસરો અને જાળવણીની જરૂરિયાત પર ધ્યાન આપો.
• પરીક્ષા તૈયારી:
  • ટૂંકા પ્રશ્નો: વ્યાખ્યાઓ (મુગટ, વિઘટકો), પેદાશો, લાક્ષણિકતાઓ.
  • લાંબા પ્રશ્નો: જંગલોનું મહત્વ, આહાર શૃંખલા, જળચક્ર.
  • આકૃતિઓ: મુગટ, આહાર શૃંખલા, જંગલની રચના.

---

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---