પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ 

વિજ્ઞાન ધોરણ 6 

પરિચય

આપણી આસપાસની દુનિયા વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓથી ભરેલી છે, જે આકાર, કદ, રંગ અને ઉપયોગમાં વૈવિધ્ય ધરાવે છે. આ વનસ્પતિઓ આપણા ઘરની નજીક, શાળાના મેદાનમાં, રસ્તાઓ પર, બાગ-બગીચાઓમાં જોવા મળે છે. આ પ્રકરણમાં આપણે વનસ્પતિના વિવિધ ભાગો, તેમના પ્રકારો અને ગુણધર્મોનો અભ્યાસ કરીશું, જેનાથી વનસ્પતિઓનું વર્ગીકરણ અને તેમના કાર્યોની સમજણ વધશે.

• વનસ્પતિની વૈવિધ્યતા:
  • કેટલીક વનસ્પતિ નાની હોય છે, જ્યારે કેટલીક મોટી હોય છે.
  • કેટલીક જમીન પર લીલા ધબ્બા જેવી હોય છે.
  • પાંદડાંનો રંગ લીલો, લાલ કે અન્ય હોઈ શકે છે.
  • ફૂલોનું કદ અને રંગ પણ વૈવિધ્ય ધરાવે છે, જેમ કે મોટાં લાલ ફૂલો, ઝીણાં વાદળી ફૂલો, અથવા કેટલીક વનસ્પતિઓને ફૂલો જ નથી.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આસપાસની વનસ્પતિઓનું નિરીક્ષણ કરીને તેમની વૈવિધ્યતા સમજવી જોઈએ. આ પ્રવૃત્તિ બાગ, શાળા કે રસ્તામાં કરી શકાય છે.

વનસ્પતિના ભાગો

વનસ્પતિના મુખ્ય ભાગોમાં પ્રકાંડ, પર્ણ, મૂળ, અને પુષ્પનો સમાવેશ થાય છે. આ ભાગોનો અભ્યાસ આપણને વનસ્પતિઓની રચના અને કાર્યો સમજવામાં મદદ કરે છે.

• વનસ્પતિના ભાગોનું નામનિર્દેશન:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 4.2 (વનસ્પતિના ભાગો)નું નામનિર્દેશન નોટબુકમાં કરવું જોઈએ.
  • નોંધ: આકૃતિ 4.1 (પ્રકૃતિની મુલાકાતે) અને આકૃતિ 4.2નો ઉપયોગ કરીને વનસ્પતિના ભાગોની ઓળખ કરવી સરળ બનશે. શિક્ષકની મદદથી આકૃતિ દોરવી અને લેબલ કરવી.

વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ

વનસ્પતિઓને તેમના પ્રકાંડના ગુણધર્મોના આધારે ત્રણ મુખ્ય પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે: તૃણ, ક્ષુપ અને વૃક્ષ.

• તૃણ (Herb):

  • વિશેષતાઓ:
    • પ્રકાંડ લીલું અને કૂણું હોય છે.
    • સામાન્ય રીતે નાના હોય છે.
    • વધારે શાખાઓ (ડાળીઓ) હોતી નથી.
  • ઉદાહરણ: ટામેટી (આકૃતિ 4.3).
  • નોંધ: તૃણ એ સામાન્ય રીતે નરમ અને લીલા પ્રકાંડ ધરાવતી વનસ્પતિ છે, જે રોજિંદા જીવનમાં શાકભાજી તરીકે ઉપયોગી હોય છે.

• ક્ષુપ (Shrub):

  • વિશેષતાઓ:
    • પ્રકાંડના આધાર પાસેથી શાખાઓ ફૂટે છે.
    • પ્રકાંડ મજબૂત હોય છે, પરંતુ બહુ જાડું નથી.
  • ઉદાહરણ: લીંબુ (આકૃતિ 4.4).
  • નોંધ: ક્ષુપ એ મધ્યમ ઊંચાઈની વનસ્પતિ છે, જે બગીચામાં સૌંદર્ય અને ફળો માટે ઉગાડવામાં આવે છે.

• વૃક્ષ (Tree):

  • વિશેષતાઓ:
    • ખૂબ ઊંચી હોય છે.
    • પ્રકાંડ કઠણ અને જાડું હોય છે.
    • શાખાઓ પ્રકાંડના ઉપરના ભાગમાંથી ફૂટે છે.
  • ઉદાહરણ: આંબો (આકૃતિ 4.5).
  • નોંધ: વૃક્ષો પર્યાવરણમાં ઓક્સિજન, લાકડું અને ફળો પૂરા પાડે છે, જે આર્થિક અને પર્યાવરણીય રીતે મહત્વના છે.

• પ્રવૃત્તિ 1: વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ:

  • ઉદ્દેશ: વનસ્પતિઓનું પ્રકાંડના ગુણધર્મોના આધારે વર્ગીકરણ.
  • પદ્ધતિ:
    • આસપાસની વનસ્પતિઓનું નિરીક્ષણ કરો.
    • પ્રકાંડ અને ડાળીઓની લાક્ષણિકતાઓ નોંધો (લીલું, કૂણું, જાડું, કઠણ, શાખાઓની સ્થિતિ).
    • કોષ્ટક 4.1માં વનસ્પતિનું નામ, ઊંચાઈ, પ્રકાંડનો પ્રકાર, શાખાઓની સ્થિતિ અને વનસ્પતિનો પ્રકાર (તૃણ, ક્ષુપ, વૃક્ષ) નોંધો.
  • કોષ્ટક 4.1: તૃણ, ક્ષુપ અને વૃક્ષના ઉદાહરણો:

    વનસ્પતિનું નામ	ઊંચાઈ (સેમીમાં)	પ્રકાંડ (લીલું, કૂણું, જાડું, કઠણ)	શાખાઓ (પ્રકાંડના આધાર પાસેથી, ઉપરના ભાગમાંથી)	વનસ્પતિનો પ્રકાર
    ટામેટી	ટૂંકું	લીલું, કૂણું	ના	તૃણ
    આંબો	ખૂબ ઊંચો	જાડું, કઠણ	પ્રકાંડના ઉપરના ભાગમાંથી	વૃક્ષ
    લીંબુ	મધ્યમ ઊંચાઈ	જાડું, કઠણ	પ્રકાંડના આધાર પાસેથી	ક્ષુપ

  • અવલોકન:
    • વનસ્પતિઓનું વર્ગીકરણ પ્રકાંડની લાક્ષણિકતાઓના આધારે કરવું સરળ છે.
    • વિદ્યાર્થીઓએ વર્ગખંડના બગીચામાં વનસ્પતિઓનું નિરીક્ષણ કરીને કોષ્ટક 4.1ની છેલ્લી બે કૉલમ ભરવી.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિઓની ઓળખ અને વર્ગીકરણની કુશળતા વિકસાવવામાં મદદ કરે છે. શાળાના બગીચા કે નજીકના ઉદ્યાનમાં આ પ્રવૃત્તિ કરવી.

• વિસર્પી (Creeper) અને વેલ (Climber):

  • વિશેષતાઓ:
    • પ્રકાંડ નબળું હોય છે અને સીધું ટટ્ટાર ઊભું રહી શકતું નથી.
    • વિસર્પી: જમીન પર ફેલાય છે (આકૃતિ 4.6).
    • વેલ: આસપાસના ઢાંચાની મદદથી ઉપર ચડે છે (આકૃતિ 4.7).
  • ઉદાહરણ:
    • વિસર્પી: દૂધી, તરબૂચ.
    • વેલ: દ્રાક્ષ, બોગનવેલ.
  • નોંધ: વિસર્પી અને વેલ તૃણ, ક્ષુપ અને વૃક્ષથી અલગ હોય છે, કારણ કે તેમનું પ્રકાંડ નબળું હોય છે. વિદ્યાર્થીઓએ બગીચામાં આવી વનસ્પતિઓ શોધવી જોઈએ.

પ્રકાંડ (Stem)

પ્રકાંડ વનસ્પતિનો મુખ્ય ભાગ છે, જે પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન કરે છે.

• પ્રવૃત્તિ 2: પ્રકાંડમાં પાણીનું વહન:
  • ઉદ્દેશ: પ્રકાંડ દ્વારા પાણીના વહનનું નિરીક્ષણ.
  • સાધનો: તૃણનું પ્રકાંડ, કાગળ, લાલ શાહી, પાણી, મોટો ગ્લાસ.
  • પદ્ધતિ:
    • ગ્લાસમાં એક તૃતીયાંશ પાણી ભરો.
    • થોડાં ટીપાં લાલ શાહી ઉમેરો.
    • પ્રકાંડને આકૃતિ 4.8(b) મુજબ ગ્લાસમાં મૂકો.
    • થોડા સમય પછી અવલોકન કરો.
  • અવલોકન:
    • લાલ રંગ પ્રકાંડમાં ઉપર ચડે છે, જે દર્શાવે છે કે પ્રકાંડ પાણીનું વહન કરે છે.
    • પ્રકાંડમાં રહેલી સાંકડી નલિકાઓ (વાહિનીઓ) પાણી અને ખનીજતત્ત્વોને પર્ણો અને અન્ય ભાગો સુધી પહોંચાડે છે (આકૃતિ 4.9).
  • વૈકલ્પિક પદ્ધતિ:
    • પ્રકાંડને ઊભું ચીરીને લાલ શાહીનું વહન જોવું.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાંડના વહન કાર્યની સમજણ આપે છે. શિક્ષકની દેખરેખમાં આ પ્રવૃત્તિ કરવી.

પર્ણ (Leaf)

પર્ણ વનસ્પતિનો મહત્વનો ભાગ છે, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ અને બાષ્પોત્સર્જન જેવી પ્રક્રિયાઓમાં ભાગ લે છે.

• પર્ણની લાક્ષણિકતાઓ:

  • જુદા જુદા આકાર, કદ અને રંગ ધરાવે છે.
  • પર્ણદંડ (Petiole): પર્ણનો ભાગ જે પ્રકાંડ સાથે જોડાયેલો હોય છે.
  • પર્ણપત્ર (Lamina): પર્ણનો પહોળો, લીલો ભાગ (આકૃતિ 4.11).
  • નોંધ: બધા પર્ણ પર્ણદંડ ધરાવતા નથી. વિદ્યાર્થીઓએ આસપાસની વનસ્પતિઓના પર્ણનું નિરીક્ષણ કરીને આ તફાવત શોધવો.

• પ્રવૃત્તિ 3: પર્ણનું નિરીક્ષણ:

  • ઉદ્દેશ: પર્ણની રચના અને સમાનતાનું નિરીક્ષણ.
  • પદ્ધતિ:
    • ગુલાબના છોડના પર્ણનું નિરીક્ષણ કરો.
    • શું ગુલાબના બધા પર્ણ એકબીજા સાથે મળતા આવે છે?
    • આસપાસની અન્ય વનસ્પતિના પર્ણનું નિરીક્ષણ કરો અને આકૃતિ 4.10(a) અને (b) સાથે સરખામણી કરો.
  • અવલોકન:
    • ગુલાબના પર્ણ એકબીજા સાથે સમાન હોય છે, પરંતુ અન્ય વનસ્પતિના પર્ણમાં આકાર અને કદમાં તફાવત હોઈ શકે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પર્ણની વૈવિધ્યતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

• પ્રવૃત્તિ 4: પર્ણની છાપ અને પર્ણવિન્યાસ:

  • ઉદ્દેશ: પર્ણની શિરાઓ અને પર્ણવિન્યાસનું નિરીક્ષણ.
  • પદ્ધતિ:
    • એક પર્ણને સફેદ કાગળ કે નોટબુકમાં મૂકો.
    • પેન્સિલની અણીથી ઘસીને છાપ બનાવો (આકૃતિ 4.12).
    • શિરાઓ અને મુખ્ય શિરા (midrib)નું નિરીક્ષણ કરો.
  • અવલોકન:
    • પર્ણની શિરાઓની ગોઠવણીને પર્ણવિન્યાસ કહેવાય છે.
    • ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ: શિરાઓ એકબીજાને જાળીની જેમ જોડે છે (આકૃતિ 4.13(a)).
    • સમાંતર પર્ણવિન્યાસ: શિરાઓ એકબીજાને સમાંતર હોય છે (આકૃતિ 4.13(b)).
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ જુદા જુદા પર્ણની છાપ બનાવીને પર્ણવિન્યાસનું ચિત્ર દોરવું અને નામનિર્દેશન કરવું.

• પ્રવૃત્તિ 5: બાષ્પોત્સર્જન:

  • ઉદ્દેશ: પર્ણ દ્વારા પાણીના બાષ્પોત્સર્જનનું નિરીક્ષણ.
  • સાધનો: પ્લાસ્ટિકની પારદર્શક કોથળી, દોરી.
  • પદ્ધતિ:
    • સૂર્યપ્રકાશવાળા દિવસે બપોરે આ પ્રવૃત્તિ કરો.
    • તંદુરસ્ત, સૂર્યપ્રકાશમાં ખુલ્લી શાખાને પ્લાસ્ટિકની કોથળીથી ઢાંકો અને મુખ બાંધો (આકૃતિ 4.14).
    • બીજી ખાલી કોથળીને પણ બાંધીને સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો.
    • 2-3 કલાક પછી કોથળીની અંદરની સપાટીનું નિરીક્ષણ કરો.
  • અવલોકન:
    • પર્ણવાળી કોથળીમાં પાણીના ટીપાં દેખાય છે, જે બાષ્પોત્સર્જન દર્શાવે છે.
    • ખાલી કોથળીમાં ટીપાં નથી, જે દર્શાવે છે કે ટીપાં પર્ણમાંથી આવે છે.
  • નોંધ: બાષ્પોત્સર્જન એ પર્ણ દ્વારા પાણીના બાષ્પના સ્વરૂપે બહાર નીકળવાની પ્રક્રિયા છે. આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખમાં કરવી.

• પ્રવૃત્તિ 6: પર્ણમાં સ્ટાર્ચનું પરીક્ષણ:

  • ઉદ્દેશ: પર્ણમાં સ્ટાર્ચની હાજરીનું પરીક્ષણ.
  • સાધનો: પર્ણ, સ્પ્રિટ, બીકર, ટેસ્ટટ્યુબ, બર્નર, પાણી, પ્લેટ, આયોડિનનું દ્રાવણ.
  • પદ્ધતિ:
    • પર્ણને ટેસ્ટટ્યુબમાં મૂકી, સ્પ્રિટ ઉમેરો.
    • ટેસ્ટટ્યુબને પાણીથી અડધું ભરેલા બીકરમાં મૂકો.
    • બીકર ગરમ કરો જ્યાં સુધી પર્ણનો લીલો રંગ સ્પ્રિટમાં ભળે.
    • પર્ણને બહાર કાઢી, પાણીથી ધોઈ, પ્લેટ પર મૂકો.
    • આયોડિનના દ્રાવણના થોડા ટીપાં ઉમેરો (આકૃતિ 4.15).
  • અવલોકન:
    • પર્ણમાં આયોડિનના ટીપાં નીલો-જાંબલી રંગ દર્શાવે છે, જે સ્ટાર્ચની હાજરી દર્શાવે છે.
    • આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે પર્ણ સ્ટાર્ચનો સંગ્રહ કરે છે.
  • નોંધ: પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડનો ઉપયોગ થઈને સ્ટાર્ચ અને ઓક્સિજન ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખમાં સાવધાનીપૂર્વક કરવી.

મૂળ (Root)

મૂળ વનસ્પતિનો આધારસ્તંભ છે, જે જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજતત્ત્વો શોષે છે.

• પ્રવૃત્તિ 7: મૂળનો અભ્યાસ:

  • ઉદ્દેશ: મૂળની રચના અને કાર્યનું નિરીક્ષણ.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આસપાસની વનસ્પતિઓના મૂળનું નિરીક્ષણ કરીને તેમની રચના અને પ્રકારોની નોંધ લેવી.

• પ્રવૃત્તિ 8: મૂળનું કાર્ય:

  • ઉદ્દેશ: મૂળના કાર્યોનું નિરીક્ષણ.
  • સાધનો: બે કુંડા, માટી, ખુરપી, પાણી, બ્લેડ/કાતર.
  • પદ્ધતિ:
    • ખુલ્લા મેદાનમાંથી એકસરખા કદના બે છોડ ખોદીને બહાર કાઢો, મૂળ તૂટે નહીં તેનું ધ્યાન રાખો.
    • એક છોડને કુંડા ‘A’માં મૂકો (આકૃતિ 4.16).
    • બીજા છોડના મૂળ કાપીને કુંડા ‘B’માં મૂકો (આકૃતિ 4.17).
    • બંનેને નિયમિત પાણી આપો અને એક અઠવાડિયા પછી નિરીક્ષણ કરો.
  • અવલોકન:
    • કુંડા ‘A’નો છોડ તંદુરસ્ત રહે છે, જ્યારે કુંડા ‘B’નો છોડ મૂળ વિના નબળો પડે છે.
    • મૂળ જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજતત્ત્વો શોષે છે અને વનસ્પતિને દ્રઢતાથી જકડી રાખે છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ મૂળના મહત્વને સમજાવે છે. શિક્ષકની મદદથી આ પ્રવૃત્તિ વર્ગખંડમાં કરવી.

• પ્રવૃત્તિ 9: મૂળનું શોષણ:

  • ઉદ્દેશ: મૂળ દ્વારા પાણીના શોષણનું નિરીક્ષણ.
  • સાધનો: બે પાત્રો, પાણી, મૂળા, ગાજર, શક્કરિયાં, તૃણના મૂળ વગરના છોડ.
  • પદ્ધતિ:
    • પાત્ર ‘A’માં પાણી ભરી, મૂળા, ગાજર, શક્કરિયાં જેવા મૂળ સાથેના છોડ મૂકો.
    • પાત્ર ‘B’માં પાણી ભરી, મૂળ વગરના તૃણના છોડ મૂકો.
    • થોડા દિવસો પછી નિરીક્ષણ કરો.
  • અવલોકન:
    • પાત્ર ‘A’ના છોડ તંદુરસ્ત રહે છે, કારણ કે મૂળ પાણી શોષે છે.
    • પાત્ર ‘B’ના છોડ નબળા પડે છે, કારણ કે તેમની પાસે મૂળ નથી.
  • નોંધ: મૂળ વનસ્પતિને જમીનમાં દ્રઢતાથી જકડી રાખે છે અને પાણી તથા ખનીજતત્ત્વો શોષે છે.

• મૂળના પ્રકાર:

  • સોટીમૂળ (Taproot): મુખ્ય મૂળ લાંબું અને જાડું હોય છે, જેમાંથી નાના મૂળ ફૂટે છે (આકૃતિ 4.18(a)).
  • તંતુમૂળ (Fibrous root): ઘણાં બારીક મૂળ સમાન કદના હોય છે (આકૃતિ 4.18(b)).
  • પ્રવૃત્તિ 10: મૂળના પ્રકારનું નિરીક્ષણ:
    • ઉદ્દેશ: સોટીમૂળ અને તંતુમૂળની રચનાનું નિરીક્ષણ.
    • પદ્ધતિ:
      • મકાઈ અને ચણાના દાણાને 2-3 દિવસ ભીના રૂમાં રાખો.
      • અંકુરણ પછી મૂળનું નિરીક્ષણ કરો (આકૃતિ 4.18).
    • અવલોકન:
      • ચણાના મૂળ સોટીમૂળ દર્શાવે છે, જેમાં એક મુખ્ય મૂળ હોય છે.
      • મકાઈના મૂળ તંતુમૂળ દર્શાવે છે, જેમાં બારીક મૂળનું જૂથ હોય છે.
    • નોંધ: મૂળના પ્રકારના આધારે પર્ણવિન્યાસ પણ જુદો હોય છે. ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ સોટીમૂળ સાથે, અને સમાંતર પર્ણવિન્યાસ તંતુમૂળ સાથે સંકળાયેલ હોય છે.

પુષ્પ (Flower)

પુષ્પ વનસ્પતિનું પ્રજનન અંગ છે, જે બીજ ઉત્પન્ન કરે છે.

• પ્રવૃત્તિ 11: પુષ્પના ભાગોનું નિરીક્ષણ:
  • ઉદ્દેશ: પુષ્પના પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરની ઓળખ.
  • પદ્ધતિ:
    • પુષ્પના વજ્રપત્રો અને દલપત્રોને કાળજીપૂર્વક દૂર કરો (આકૃતિ 4.21).
    • બાકીના ભાગોનું નિરીક્ષણ કરો અને આકૃતિ 4.22 સાથે સરખામણી કરો.
    • પુંકેસર (Stamen):
      • પરાગાશય (anther) અને પરાગાશય તંતુ (filament)નો સમાવેશ થાય છે (આકૃતિ 4.23).
      • પુંકેસરની સંખ્યા નોંધો અને તેનું ચિત્ર દોરો.
    • સ્ત્રીકેસર (Pistil):
      • પુષ્પનો સૌથી અંદરનો ભાગ.
      • બીજાશય (ovary), વર્તિકા (style), અને વર્તિકાગ્ર (stigma)નો સમાવેશ થાય છે (આકૃતિ 4.24).
      • સ્ત્રીકેસરનું નામનિર્દેશનવાળું ચિત્ર દોરો.
  • અવલોકન:
    • પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર પુષ્પના પ્રજનન અંગો છે.
    • વજ્રપત્રો અને દલપત્રો પુષ્પનું રક્ષણ અને આકર્ષણ કરે છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખમાં કરવી, જેથી પુષ્પના નાજુક ભાગોને નુકસાન ન થાય.

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
તૃણ	Herb
મુખ્ય શિરા	Midrib
પર્ણદંડ	Petiole
સમાંતર પર્ણવિન્યાસ	Parallel venation
પર્ણપત્ર	Lamina
સ્ત્રીકેસર	Pistil
પર્ણવિન્યાસ	Venation
મૂળ	Root
પુંકેસર	Stamen
ક્ષુપ	Shrub
વૃક્ષ	Tree
શિરા	Vein
ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ	Reticulate venation
બાષ્પોત્સર્જન	Transpiration
વેલ	Climber
વિસર્પી વનસ્પતિ	Creeper

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દોનો અર્થ અને ઉપયોગ સમજવો જોઈએ, જે પરીક્ષામાં અને રોજિંદા વૈજ્ઞાનિક ચર્ચામાં ઉપયોગી થશે.

તમે શું શીખ્યાં?

• વનસ્પતિઓને સામાન્ય રીતે તેમના પ્રકાંડના ગુણધર્મોને આધારે તૃણ, ક્ષુપ અને વૃક્ષમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

• પ્રકાંડ પાણી અને ખનીજક્ષારોનું વહન પર્ણો અને વનસ્પતિના અન્ય ભાગોમાં કરે છે.

• પર્ણો પાણી ગુમાવે છે, જે બાષ્પોત્સર્જન કહેવાય છે.

• પર્ણમાં શિરાઓની ગોઠવણીને પર્ણવિન્યાસ કહે છે, જે ઝાલાકાર અથવા સમાંતર હોઈ શકે છે.

• મૂળ વનસ્પતિને જમીનમાં દ્રઢતાથી જકડી રાખે છે.

• મૂળ જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું શોષણ કરે છે.

• મૂળ બે પ્રકારના હોય છે: સોટીમૂળ અને તંતુમૂળ.

• મૂળના પ્રકારના આધારે પર્ણવિન્યાસ પણ જુદો હોય છે. ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિ સોટીમૂળ ધરાવે છે, જ્યારે સમાંતર પર્ણવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિ તંતુમૂળ ધરાવે છે.

• પુષ્પના ભાગો: વજ્રપત્રો, દલપત્રો, પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર.

• નોંધ: આ મુદ્દાઓ વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિની રચના, કાર્યો અને વર્ગીકરણની મૂળભૂત સમજણ આપે છે. આ શીખવાના મુદ્દા પરીક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ મહત્વના છે.

સ્વાધ્યાય

1. નીચે આપેલા વિધાનો સુધારીને નોટબુકમાં ફરીથી લખો:

   • (a) ખોટું વિધાન: પ્રકાંડ જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું શોષણ કરે છે.
     • સુધારેલું વિધાન: મૂળ જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું શોષણ કરે છે.
   • (b) ખોટું વિધાન: પર્ણો પાણીનો સંગ્રહ કરે છે.
     • સુધારેલું વિધાન: પર્ણો બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણી ગુમાવે છે અને સ્ટાર્ચનો સંગ્રહ કરે છે.
   • (c) ખોટું વિધાન: મૂળ પાણીનું વહન વનસ્પતિના બધા જ ભાગોમાં કરે છે.
     • સુધારેલું વિધાન: પ્રકાંડ પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન વનસ્પતિના બધા ભાગોમાં કરે છે.
   • (d) ખોટું વિધાન: પુષ્પના વજ્રપત્રો અને દલપત્રો હંમેશાં સમાન સંખ્યામાં હોય છે.
     • સુધારેલું વિધાન: પુષ્પના વજ્રપત્રો અને દલપત્રોની સંખ્યા જુદી જુદી હોઈ શકે છે.
   • (e) ખોટું વિધાન: જો કોઈ પુષ્પના વજ્રપત્રો જોડાયેલા હોય, તો તેના દલપત્રો પણ જોડાયેલા જ હોય છે.
     • સુધારેલું વિધાન: વજ્રપત્રો જોડાયેલા હોય તો પણ દલપત્રો અલગ હોઈ શકે છે.
   • (f) ખોટું વિધાન: જો કોઈ પુષ્પના દલપત્રો જોડાયેલા હોય, તો તેનું પુંકેસર પણ દલપત્રો સાથે જોડાયેલું જ હોય છે.
     • સુધારેલું વિધાન: દલપત્રો જોડાયેલા હોય તો પણ પુંકેસર અલગ હોઈ શકે છે.
   • નોંધ: આ વિધાનોની ચકાસણી પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા કરવી અને શિક્ષકની મદદ લેવી.

2. નીચેનામાંથી કયા પર્ણમાં ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ હોય છે?:

   • વિકલ્પો: ઘઉં, મકાઈ, તુલસી, ઘાસ, કોબીજ, કોથમીર, ગુલાબ.
   • જવાબ: તુલસી, કોબીજ, કોથમીર, ગુલાબ.
   • નોંધ: ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિઓમાં શિરાઓ જાળીની જેમ ગોઠવાયેલી હોય છે, જે દ્વિદળી વનસ્પતિઓની લાક્ષણિકતા છે.

3. જો કોઈ વનસ્પતિના મૂળ તંતુમૂળ હોય, તો તેના પર્ણવિન્યાસનો પ્રકાર કેવો હોય?:

   • જવાબ: સમાંતર પર્ણવિન્યાસ.
   • નોંધ: તંતુમૂળ એકદળી વનસ્પતિઓ (જેમ કે ઘઉં, મકાઈ)માં જોવા મળે છે, જે સમાંતર પર્ણવિન્યાસ ધરાવે છે.

4. જો કોઈ વનસ્પતિના પર્ણો ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ ધરાવતાં હોય, તો તેના મૂળ કેવા હોય?:

   • જવાબ: સોટીમૂળ.
   • નોંધ: ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ દ્વિદળી વનસ્પતિઓ (જેમ કે ગુલાબ, તુલસી)માં જોવા મળે છે, જે સોટીમૂળ ધરાવે છે.

5. પુષ્પના જે ભાગો પરાગનયન બાદ ફળમાં રૂપાંતરણ પામે છે તેમના નામ આપો:

   • જવાબ: સ્ત્રીકેસર (ખાસ કરીને બીજાશય).
   • નોંધ: બીજાશય પરાગનયન પછી ફળમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેમાં બીજ હોય છે.

6. વનસ્પતિમાં મૂળના કાર્યો વર્ણવો:

   • જવાબ:
     • વનસ્પતિને જમીનમાં દ્રઢતાથી જકડી રાખે છે.
     • જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું શોષણ કરે છે.
     • કેટલાક મૂળ (જેમ કે ગાજર, મૂળા) ખોરાકનો સંગ્રહ કરે છે.
   • નોંધ: મૂળના કાર્યો વનસ્પતિના વિકાસ અને ટકાઉપણા માટે મહત્વના છે.

7. તમે પુષ્પનું કયું અવયવ લો છો અને તેને કાપીને તેનું અવલોકન કરો છો?:

   • જવાબ: પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર.
   • પદ્ધતિ:
     • પુષ્પના વજ્રપત્રો અને દલપત્રોને દૂર કરીને પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરનું નિરીક્ષણ કરવું.
     • પુંકેસરના ભાગો (પરાગાશય, પરાગાશય તંતુ) અને સ્ત્રીકેસરના ભાગો (બીજાશય, વર્તિકા, વર્તિકાગ્ર)ની ઓળખ કરવી.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પુષ્પના પ્રજનન અંગોની રચના સમજવામાં મદદ કરે છે.

સૂચિત પ્રવૃત્તિઓ

1. મૅમરી ગૅમ:

   • ઉદ્દેશ: વનસ્પતિના ભાગો અને ગુણધર્મોની યાદશક્તિ વધારવી.
   • પદ્ધતિ:
     • ટેબલ પર વિવિધ વનસ્પતિના ભાગો (પર્ણ, પ્રકાંડ, મૂળ, પુષ્પ) રાખો.
     • થોડો સમય નિરીક્ષણ કરો અને બીજી રૂમમાં જઈને નામો લખો.
     • ફેરફાર: ચોક્કસ ગુણધર્મો (જેમ કે ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ, સોટીમૂળ) યાદ રાખો.
   • નોંધ: આ રમત વિદ્યાર્થીઓની નિરીક્ષણ ક્ષમતા અને યાદશક્તિ વધારે છે.

2. ગુણધર્મોના આધારે જૂથબદ્ધ કરવું:

   • ઉદ્દેશ: વનસ્પતિના ભાગોના ગુણધર્મોના આધારે વર્ગીકરણ.
   • પદ્ધતિ:
     • વિવિધ વનસ્પતિના ભાગો (પર્ણ, મૂળ, પુષ્પ) એકઠા કરો.
     • પર્ણવિન્યાસ, મૂળનો પ્રકાર, અને પુષ્પની રચનાના આધારે જૂથો બનાવો.
     • પેટર્ન શોધો, જેમ કે ઝાલાકાર પર્ણવિન્યાસ સાથે સોટીમૂળની સંબંધ.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણી અને પેટર્ન શોધવાની કુશળતા વિકસાવે છે.

સારાંશ

• વનસ્પતિઓની વૈવિધ્યતા આકાર, કદ, રંગ અને ઉપયોગમાં જોવા મળે છે.

• વનસ્પતિના મુખ્ય ભાગો: પ્રકાંડ, પર્ણ, મૂળ, અને પુષ્પ.

• વનસ્પતિઓને પ્રકાંડના ગુણધર્મોના આધારે તૃણ, ક્ષુપ, વૃક્ષ, વિસર્પી અને વેલમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

• પ્રકાંડ પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન કરે છે.

• પર્ણો બાષ્પોત્સર્જન અને પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા સ્ટાર્ચનું ઉત્પાદન કરે છે.

• મૂળ વનસ્પતિને જમીનમાં દ્રઢતાથી જકડી રાખે છે અને પાણી તથા ખનીજતત્ત્વો શોષે છે.

• પુષ્પના પ્રજનન અંગો (પુંકેસર, સ્ત્રીકેસર) બીજ અને ફળ ઉત્પન્ન કરે છે.

• પર્ણવિન્યાસ અને મૂળના પ્રકારનો સંબંધ વનસ્પતિના વર્ગીકરણમાં મદદ કરે છે.

• નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિની રચના, કાર્યો અને વર્ગીકરણની મૂળભૂત સમજણ આપે છે. પ્રવૃત્તિઓ અને પરીક્ષણો દ્વારા વ્યવહારિક જ્ઞાન મેળવવું જોઈએ, જે પર્યાવરણ અને વિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે મહત્વનું છે. 

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---