પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન 

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

પરિચય

પ્રજનન એ સજીવોના અસ્તિત્વ અને જાતિના સાતત્ય માટે આવશ્યક પ્રક્રિયા છે. અગાઉના ધોરણોમાં વિદ્યાર્થીઓએ પાચન, પરિવહન, શ્વસન અને વનસ્પતિઓમાં પ્રજનનનો અભ્યાસ કર્યો છે. આ પ્રકરણમાં પ્રાણીઓમાં થતા પ્રજનનની પ્રક્રિયાઓ, તેના પ્રકારો અને તેની સાથે સંકળાયેલી વૈજ્ઞાનિક બાબતોનો અભ્યાસ કરવામાં આવશે. પ્રજનન વિના જાતિઓનું સાતત્ય શક્ય નથી, અને આ પ્રક્રિયા પ્રાણીઓમાં નવા સજીવોનું નિર્માણ કરે છે.

નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રજનનની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ અને તેના મહત્વને સમજવામાં મદદ કરશે. વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી પ્રાણીઓના પ્રજનનની રચના અને કાર્યોની સમજ આપશે.

---

6.1 પ્રજનનના પ્રકારો (Modes of Reproduction)

• પ્રજનનનું મહત્વ:

  • પ્રજનન એ સજીવોની જાતિના સાતત્યને જાળવી રાખવાની પ્રક્રિયા છે.
  • તે નવા સજીવોનું નિર્માણ કરે છે, જે આનુવંશિક લક્ષણોને આગળની પેઢીમાં લઈ જાય છે.
  • વનસ્પતિઓની જેમ, પ્રાણીઓમાં પણ પ્રજનન બે પ્રકારે થાય છે: લિંગી પ્રજનન અને અલિંગી પ્રજનન.

• પ્રવૃત્તિ 6.1: પ્રાણીઓ અને તેમના બચ્ચાં

  • વિવિધ પ્રાણીઓના બચ્ચાંઓના નામ લખો અને તેમના જન્મની પદ્ધતિનું અવલોકન કરો.
  • કોષ્ટક 6.1:

    ક્રમ	પ્રાણી	બચ્ચું
    1.	મનુષ્ય	શિશુ
    2.	બિલાડી	ગલૂડિયું
    3.	કૂતરું	ગલૂડિયું
    4.	પતંગિયું	ઇયળ
    5.	મરઘી	મરઘીનું બચ્ચું (પીલું)
    6.	ગાય	વાછરડું
    7.	દેડકો	ટેડપોલ (લારવા)

  • પ્રશ્નો:
    • મરઘીનું બચ્ચું (ઇંડામાંથી) અને ઇયળ (ઇંડામાંથી) કેવી રીતે જન્મે છે?
    • બિલાડીનું ગલૂડિયું અને કૂતરાનું ગલૂડિયું (શરીરમાંથી) કેવી રીતે જન્મે છે?
    • શું આ બચ્ચાં જન્મ સમયે પુખ્ત જેવા જ દેખાય છે?
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પ્રાણીઓના બચ્ચાંના જન્મની વિવિધ પદ્ધતિઓ અને તેમના વિકાસની સમજ આપે છે.

નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રાણીઓના બચ્ચાંઓના નામ અને તેમની જન્મ પ્રક્રિયાને યાદ રાખવું જોઈએ. આ પ્રવૃત્તિ અવલોકન અને સરખામણીની કુશળતા વિકસાવે છે.

---

6.2 લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction)

• લિંગી પ્રજનનની વ્યાખ્યા:

  • લિંગી પ્રજનન એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં નર અને માદા જન્યુઓ (પ્રજનન કોષો) નું જોડાણ થાય છે, જેનાથી યુગ્મનજ (zygote) બને છે.
  • આ યુગ્મનજનો વિકાસ થઈને નવો સજીવ બને છે.
  • નોંધ: લિંગી પ્રજનનમાં નર અને માદા બંનેની ભાગીદારી હોવાથી, નવી સંતતિમાં બંનેના આનુવંશિક લક્ષણો જોવા મળે છે.

• નર પ્રજનન અંગો (Male Reproductive Organs):

  • અંગો:
    • એક જોડ શુક્રપિંડ (testis).
    • બે શુક્રવાહિનીઓ (sperm ducts).
    • શિશ્ન (penis).
  • શુક્રપિંડનું કાર્ય:
    • શુક્રપિંડ નર જનનકોષો (શુક્રકોષો અથવા sperms) ઉત્પન્ન કરે છે.
    • લાખોની સંખ્યામાં શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થાય છે.
  • શુક્રકોષની રચના (આકૃતિ 6.2):
    • શુક્રકોષ અત્યંત સૂક્ષ્મ હોય છે.
    • તેમાં ત્રણ ભાગ હોય છે: શીર્ષ, મધ્ય ભાગ, અને પૂંછડી.
    • પૂંછડીનું કાર્ય: શુક્રકોષને હલનચલનમાં મદદ કરે છે, જેથી તે અંડકોષ સુધી પહોંચી શકે.
  • નોંધ: શુક્રકોષ એક કોષ છે, જેમાં સામાન્ય કોષના ઘટકો (જેમ કે કોષકેન્દ્ર) હોય છે.

  આકૃતિ 6.1: મનુષ્યમાં નર પ્રજનન અંગો

  • શુક્રવાહિની
  • શિશ્ન
  • શુક્રપિંડ

• માદા પ્રજનન અંગો (Female Reproductive Organs):

  • અંગો:
    • એક જોડ અંડપિંડ (ovaries).
    • અંડવાહિનીઓ (fallopian tubes).
    • ગર્ભાશય (uterus).
  • અંડપિંડનું કાર્ય:
    • અંડપિંડ માદા જન્યુઓ (અંડકોષ અથવા ova) ઉત્પન્ન કરે છે.
    • દર માસે એક અંડપિંડમાંથી એક પરિપક્વ અંડકોષ અંડવાહિનીમાં મુક્ત થાય છે.
  • ગર્ભાશયનું કાર્ય:
    • ગર્ભાશય એ ભાગ છે જ્યાં શિશુનો વિકાસ થાય છે.
  • અંડકોષની રચના (આકૃતિ 6.4):
    • અંડકોષ એ પણ એક કોષ છે, જેમાં કોષકેન્દ્ર હોય છે.
    • અંડકોષનું કદ પ્રાણીઓ પ્રમાણે અલગ-અલગ હોય છે (દા.ત., મનુષ્યમાં સૂક્ષ્મ, શાહમૃગમાં મોટું).
  • નોંધ: અંડકોષનું કદ અને રચના વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ, કારણ કે તે ફલન પ્રક્રિયામાં મહત્વનું છે.

  આકૃતિ 6.3: મનુષ્યમાં માદા પ્રજનન અંગો

  • અંડવાહિની
  • અંડપિંડ
  • ગર્ભાશય

• ફલન (Fertilisation):

  • વ્યાખ્યા:
    • શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ ફલન તરીકે ઓળખાય છે.
    • આ પ્રક્રિયામાં શુક્રકોષ અંડકોષના સંપર્કમાં આવે છે, અને એક શુક્રકોષ અંડકોષ સાથે જોડાય છે.
  • પ્રક્રિયા:
    • શુક્રકોષ અને અંડકોષના કોષકેન્દ્રો જોડાઈને યુગ્મક કોષકેન્દ્ર બનાવે છે.
    • ફલનના પરિણામે ફલિત અંડકોષ અથવા યુગ્મનજ (zygote) બને છે.
  • યુગ્મનજનું મહત્વ:
    • યુગ્મનજ એ નવા સજીવનો પ્રારંભ છે.
    • તેમાં માતા અને પિતાના આનુવંશિક લક્ષણો હોય છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ફલનની પ્રક્રિયાને આકૃતિ 6.5 અને 6.6 સાથે સાંકળીને સમજવું જોઈએ.

  આકૃતિ 6.5: ફલન

  • શુક્રકોષો
  • અંડકોષ

  આકૃતિ 6.6: યુગ્મનજ

  • યુગ્મક કોષકેન્દ્ર

• અંતઃફલન (Internal Fertilisation):

  • વ્યાખ્યા:
    • જે ફલન માદાના શરીરની અંદર થાય છે, તેને અંતઃફલન કહેવાય છે.
  • ઉદાહરણો:
    • મનુષ્ય, ગાય, કૂતરું, મરઘી.
  • નોંધ: અંતઃફલનમાં શુક્રકોષ અંડવાહિનીમાં અંડકોષ સુધી પહોંચે છે, જે નવા સજીવનું નિર્માણ કરે છે.

• ટેસ્ટટ્યુબ બેબી (Test Tube Baby):

  • વ્યાખ્યા:
    • કેટલીક સ્ત્રીઓમાં અંડવાહિની બંધ હોવાને કારણે ફલન શક્ય નથી.
    • આવા કિસ્સાઓમાં ડૉક્ટર અંડકોષ અને શુક્રકોષો એકત્રિત કરીને શરીરની બહાર ફલન (IVF - In Vitro Fertilisation) કરે છે.
  • પ્રક્રિયા:
    • અંડકોષ અને શુક્રકોષો યોગ્ય માધ્યમમાં રાખવામાં આવે છે.
    • ફલન થયેલ યુગ્મનજ એક અઠવાડિયા સુધી વિકસિત થાય છે.
    • તેને માતાના ગર્ભાશયમાં સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.
    • ગર્ભનો વિકાસ સામાન્ય રીતે થાય છે, અને બાળકનો જન્મ થાય છે.
  • નોંધ: "ટેસ્ટટ્યુબ બેબી" નામ ગેરમાર્ગે દોરે છે, કારણ કે બાળકનો વિકાસ ટેસ્ટટ્યુબમાં નહીં, પરંતુ ગર્ભાશયમાં થાય છે.

• બાહ્યફલન (External Fertilisation):

  • વ્યાખ્યા:
    • જે ફલન માદાના શરીરની બહાર (સામાન્ય રીતે પાણીમાં) થાય છે, તેને બાહ્યફલન કહેવાય છે.
  • ઉદાહરણો:
    • દેડકા, માછલીઓ, સ્ટારફિશ.
  • પ્રક્રિયા:
    • માદા અસંખ્ય અંડકોષો પાણીમાં મૂકે છે.
    • નર શુક્રકોષો મુક્ત કરે છે, જે પૂંછડીની મદદથી અંડકોષો સુધી પહોંચે છે.
    • જેલીનું પડ અંડકોષોનું રક્ષણ કરે છે.
  • પ્રવૃત્તિ 6.1:
    • વસંત અથવા વરસાદની ઋતુમાં તળાવ/ઝરણાંમાં દેડકાના ઇંડાંઓનું અવલોકન કરો.
    • ઇંડાંનો રંગ અને કદ નોંધો.
  • નોંધ: દેડકાના ઇંડાં કવચ વિનાના અને કોમળ હોય છે, જે જેલીના પડમાં સુરક્ષિત રહે છે (આકૃતિ 6.7).

  આકૃતિ 6.7: દેડકાના ઇંડાં

• બાહ્યફલનની આવશ્યકતા:

  • માછલીઓ અને દેડકા સેંકડો અંડકોષો અને લાખો શુક્રકોષો મુક્ત કરે છે.
  • કારણો:
    • પાણીની ગતિ, વાયુ, વરસાદ અને અન્ય પ્રાણીઓ દ્વારા ઇંડાં ખાઈ લેવાય છે.
    • મોટી સંખ્યામાં ઇંડાં અને શુક્રકોષો ઉત્પન્ન થવાથી ફલનની શક્યતા વધે છે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ બાહ્યફલનની પ્રક્રિયા અને તેની પડકારોને સમજવું જોઈએ.

• ભ્રૂણનો વિકાસ (Development of Embryo):

  • પ્રક્રિયા:
    • ફલન પછી યુગ્મનજ બને છે, જે વિભાજન પામીને ભ્રૂણમાં પરિવર્તિત થાય છે (આકૃતિ 6.8a).
    • યુગ્મનજનું સતત વિભાજન થઈને કોષોની ગોળાકાર રચના બને છે (આકૃતિ 6.8b).
    • આ કોષો પેશીઓ અને શરીરના અંગોમાં વિકાસ પામે છે.
    • ભ્રૂણ ગર્ભાશયની દીવાલમાં ચોંટી જાય છે (આકૃતિ 6.8c).
  • ગર્ભ (Foetus):
    • ભ્રૂણની એવી અવસ્થા જેમાં શારીરિક અંગો (હાથ, પગ, માથું, આંખો, કાન) ઓળખી શકાય, તેને ગર્ભ કહે છે (આકૃતિ 6.9).
    • ગર્ભનો વિકાસ પૂર્ણ થયા પછી માતા નવજાત શિશુને જન્મ આપે છે.
  • નોંધ: ભ્રૂણના વિકાસની પ્રક્રિયા અને ગર્ભની અવસ્થાને આકૃતિઓ સાથે સમજવું જોઈએ.

  આકૃતિ 6.8: ભ્રૂણનો વિકાસ

  • (a) યુગ્મનજનું નિર્માણ
  • (b) કોષોની ગોળાકાર રચના
  • (c) ભ્રૂણનું ગર્ભાશયમાં સ્થાપન

  આકૃતિ 6.9: ગર્ભાશયમાં ગર્ભ

• મરઘીમાં ભ્રૂણનો વિકાસ:

  • મરઘીમાં અંતઃફલન થાય છે, પરંતુ તે બચ્ચાંને જન્મ આપતી નથી.
  • પ્રક્રિયા:
    • ફલન પછી યુગ્મનજ અંડવાહિનીમાં ખસે છે.
    • યુગ્મનજની આસપાસ સુરક્ષિત પડ (કઠણ કવચ) બને છે.
    • મરઘી ઇંડું મૂકે છે, જેમાં ભ્રૂણ વિકાસ પામે છે.
    • 3 અઠવાડિયા ગરમીમાં રહેવાથી બચ્ચું બને છે, અને કવચ તૂટે છે.
  • નોંધ: મરઘી ઇંડાં ઉપર બેસીને ગરમી પૂરી પાડે છે, જે ભ્રૂણના વિકાસ માટે જરૂરી છે.

• અપત્યપ્રસવી અને અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ (Viviparous and Oviparous Animals):

  • અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ:
    • સીધા બચ્ચાંને જન્મ આપે છે.
    • ઉદાહરણ: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરું, બિલાડી.
  • અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ:
    • ઇંડાં મૂકે છે, જેમાંથી બચ્ચું બહાર આવે છે.
    • ઉદાહરણ: મરઘી, દેડકા, ગરોળી, પતંગિયું.
  • પ્રવૃત્તિ 6.2:
    • દેડકા, ગરોળી, પતંગિયું, ફૂદાં, મરઘી, કાગડાના ઇંડાંનું અવલોકન કરો.
    • ઇંડાંના ચિત્રો બનાવો.
    • ગાય, કૂતરું, બિલાડીના ઇંડાં નથી મળતા, કારણ કે તેઓ અપત્યપ્રસવી છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને અંડપ્રસવી અને અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓનો ભેદ સમજવામાં મદદ કરે છે.

• શિશુમાંથી પુખ્ત રૂપ (Young One to Adults):

  • નવજાત શિશુ અથવા ઇંડાંમાંથી નીકળેલું બચ્ચું વૃદ્ધિ કરીને પુખ્ત બને છે.
  • દેડકાનું જીવનચક્ર (આકૃતિ 6.10):
    • અવસ્થાઓ: ઇંડું → ટેડપોલ (લારવા) → પુખ્ત દેડકો.
    • ટેડપોલ પુખ્ત દેડકાથી અલગ દેખાય છે.
  • કાયાંતરણ (Metamorphosis):
    • ટેડપોલનું પુખ્ત દેડકામાં રૂપાંતરણ એ કાયાંતરણ છે.
    • આ પ્રક્રિયામાં શારીરિક અંગો (જેમ કે પગ, ફેફસાં) વિકસે છે.
  • મનુષ્યમાં કાયાંતરણ:
    • મનુષ્યમાં નવજાત શિશુમાં પુખ્ત જેવા જ અંગો હોય છે, પરંતુ તેમનો વિકાસ ધીમે-ધીમે થાય છે.
    • આને કાયાંતરણ નથી કહેવાતું, કારણ કે અંગોનું રૂપાંતરણ નથી થતું.
  • નોંધ: દેડકાનું જીવનચક્ર અને કાયાંતરણની પ્રક્રિયા વિદ્યાર્થીઓએ આકૃતિ 6.10 સાથે સમજવી જોઈએ.

  આકૃતિ 6.10: દેડકાનું જીવનચક્ર

  • (a) ઇંડાં
  • (b) શરૂઆતનો ટેડપોલ
  • (c) અંત્ય ટેડપોલ
  • (d) પુખ્ત દેડકો

---

6.3 અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction)

• અલિંગી પ્રજનનની વ્યાખ્યા:

  • એક જ પિતૃમાંથી નવો સજીવ ઉત્પન્ન થાય તેને અલિંગી પ્રજનન કહે છે.
  • આ પ્રક્રિયામાં નર અને માદા જન્યુઓનું જોડાણ થતું નથી.
  • નોંધ: અલિંગી પ્રજનન સરળ અને ઝડપી પ્રક્રિયા છે, જે સામાન્ય રીતે સૂક્ષ્મજીવો અને સરળ પ્રાણીઓમાં જોવા મળે છે.

• કલિકાસર્જન (Budding):

  • વ્યાખ્યા:
    • પિતૃ શરીર પર ઉપસેલી રચના (કલિકા) માંથી નવો સજીવ વિકાસ પામે છે.
  • ઉદાહરણ: હાઈડ્રા
    • હાઈડ્રામાં પિતૃ શરીર પર એક કે વધુ કલિકાઓ બને છે (આકૃતિ 6.11).
    • કલિકા વિકાસ પામીને નવો હાઈડ્રા બને છે.
  • પ્રવૃત્તિ 6.3:
    • હાઈડ્રાની સ્થાયી સ્લાઈડનું સૂક્ષ્મદર્શક યંત્રથી નિરીક્ષણ કરો.
    • ઉપસેલી રચનાઓ (કલિકાઓ) ની સંખ્યા અને કદ નોંધો.
    • હાઈડ્રાનું ચિત્ર દોરો અને આકૃતિ 6.11 સાથે સરખામણી કરો.
  • નોંધ: કલિકાસર્જન યીસ્ટ અને હાઈડ્રામાં સામાન્ય છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રક્રિયાને આકૃતિ સાથે સમજવી જોઈએ.

  આકૃતિ 6.11: હાઈડ્રામાં કલિકાસર્જન

• દ્વિભાજન (Binary Fission):

  • વ્યાખ્યા:
    • એક પિતૃ સજીવ બે ભાગમાં વિભાજિત થઈને બે નવા સજીવો ઉત્પન્ન કરે છે.
  • ઉદાહરણ: અમીબા
    • અમીબા એકકોષી સજીવ છે (આકૃતિ 6.12a).
    • કોષકેન્દ્ર બે ભાગમાં વિભાજન પામે છે (આકૃતિ 6.12b).
    • કોષ બે ભાગમાં વિભાજિત થાય છે, જેમાં દરેક ભાગમાં એક કોષકેન્દ્ર હોય છે (આકૃતિ 6.12c).
    • પરિણામે બે નવા અમીબા બને છે (આકૃતિ 6.12d).
  • નોંધ: દ્વિભાજન સૂક્ષ્મજીવોમાં ઝડપી પ્રજનનની પદ્ધતિ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રક્રિયાને આકૃતિ સાથે સમજવી જોઈએ.

  આકૃતિ 6.12: અમીબામાં દ્વિભાજન

  • (a) અમીબા
  • (b) વિભાજન પામી રહેલું કોષકેન્દ્ર
  • (c) વિભાજન પામેલ કોષ
  • (d) બાળ અમીબાઓ

• અન્ય પદ્ધતિઓ:

  • કલિકાસર્જન અને દ્વિભાજન સિવાય અન્ય અલિંગી પ્રજનન પદ્ધતિઓ ઉચ્ચ ધોરણોમાં અભ્યાસવામાં આવશે.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ કલિકાસર્જન અને દ્વિભાજનની મૂળભૂત સમજ રાખવી જોઈએ.

---

6.4 ડોલીની વાર્તા: ક્લોન (Cloning)

• ક્લોનિંગની વ્યાખ્યા:

  • ક્લોનિંગ એ કોઈ કોષ, જીવંત ભાગ, અથવા સંપૂર્ણ સજીવની કૃત્રિમ રીતે અદ્દલ નકલ બનાવવાની પ્રક્રિયા છે.
  • નોંધ: ક્લોનિંગ એ આધુનિક જૈવિક ટેકનોલોજીનો ભાગ છે.

• ડોલીનું ક્લોનિંગ:

  • ઇતિહાસ:
    • સર્વપ્રથમ ઈયાન વિલ્મટ અને સહયોગીઓએ સ્કોટલેન્ડના રોજલિન ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં ડોલી નામના ઘેટાનું ક્લોનિંગ કર્યું.
    • ડોલીનો જન્મ 5 જુલાઈ, 1996માં થયો, અને તે પહેલું ક્લોન થયેલું સસ્તન હતું.
  • પ્રક્રિયા:
    • ફિન ડોરસેટ ઘેટાની સ્તનગ્રંથિમાંથી એક કોષ લેવામાં આવ્યો (આકૃતિ 6.13a).
    • સ્કોટિશ બ્લેક ફેસ ઈવના અંડકોષમાંથી કોષકેન્દ્ર દૂર કરવામાં આવ્યું (આકૃતિ 6.13b).
    • ફિન ડોરસેટના કોષનું કોષકેન્દ્ર સ્કોટિશ બ્લેક ફેસના કોષકેન્દ્ર વગરના અંડકોષમાં દાખલ કરાયું.
    • આ અંડકોષ સ્કોટિશ બ્લેક ફેસ ઈવના ગર્ભાશયમાં સ્થાપિત કરાયું.
    • અંડકોષનો સામાન્ય વિકાસ થયો, અને ડોલીનો જન્મ થયો.
  • પરિણામ:
    • ડોલી ફિન ડોરસેટ ઘેટા જેવી દેખાતી હતી, કારણ કે તેનું કોષકેન્દ્ર ફિન ડોરસેટનું હતું.
    • સ્કોટિશ બ્લેક ફેસ ઈવે ડોલીને જન્મ આપ્યો, પરંતુ તેના લક્ષણો ફિન ડોરસેટના હતા.
  • ડોલીનું મૃત્યુ:
    • 14 ફેબ્રુઆરી, 2003માં ફેફસાંના રોગને કારણે ડોલીનું મૃત્યુ થયું.
  • નોંધ: ડોલીનું ક્લોનિંગ જૈવિક ટેકનોલોજીની મહત્વની સફળતા હતી.

  આકૃતિ 6.13:

  • (a) ફિન ડોરસેટ ઘેટું
  • (b) સ્કોટિશ બ્લેક ફેસ ઈવ
  • (c) ડોલી

• ક્લોનિંગના પડકારો:

  • ડોલી પછી અન્ય સસ્તનોનું ક્લોનિંગ કરવામાં આવ્યું, પરંતુ ઘણાં જન્મ પહેલાં અથવા જન્મ બાદ મૃત્યુ પામ્યાં.
  • ક્લોન થયેલા પ્રાણીઓમાં જન્મ સમયે વિકૃતિઓ જોવા મળે છે.
  • નોંધ: ક્લોનિંગની પ્રક્રિયા અને તેના નૈતિક મુદ્દાઓ વિદ્યાર્થીઓએ ઉચ્ચ ધોરણોમાં અભ્યાસવા જોઈએ.

---

પારિભાષિક શબ્દો

• અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction): એક પિતૃમાંથી નવો સજીવ ઉત્પન્ન થવો.
• દ્વિભાજન (Binary Fission): એક સજીવ બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ બે સંતતિ ઉત્પન્ન કરે.
• કલિકાસર્જન (Budding): પિતૃ શરીર પર કલિકામાંથી નવો સજીવ બનવો.
• ઇંડાં (Eggs): અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ દ્વારા મૂકાતા અંડકોષો.
• ભ્રૂણ (Embryo): યુગ્મનજનો વિકાસ પામેલો આરંભિક તબક્કો.
• બાહ્ય ફલન (External Fertilisation): માદાના શરીરની બહાર થતું ફલન.
• ફલન (Fertilisation): શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ.
• ગર્ભ (Foetus): ભ્રૂણની ઓળખી શકાય તેવી અંગો સાથેની અવસ્થા.
• અંતઃ ફલન (Internal Fertilisation): માદાના શરીરમાં થતું ફલન.
• કાયાંતરણ (Metamorphosis): લારવામાંથી પુખ્તમાં રૂપાંતરણ.
• અંડપ્રસવી પ્રાણીઓ (Oviparous Animals): ઇંડાં મૂકનારા પ્રાણીઓ.
• લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction): નર અને માદા જન્યુઓના જોડાણથી થતું પ્રજનન.
• શુક્રકોષો (Sperms): નર જનનકોષો.
• અપત્યપ્રસવી પ્રાણીઓ (Viviparous Animals): બચ્ચાંને જન્મ આપનારા પ્રાણીઓ.
• ફલિતાંડ (Zygote): ફલન પછી બનતું ફલિત અંડકોષ.

---

તમે શું શીખ્યા?

• પ્રજનનના પ્રકારો:
  • પ્રાણીઓ બે રીતે પ્રજનન કરે છે: લિંગી અને અલિંગી.
• લિંગી પ્રજનન:
  • નર અને માદા જન્યુઓના જોડાણથી થાય છે.
  • નર પ્રજનન અંગો: શુક્રપિંડ, શુક્રવાહિની, શિશ્ન.
  • માદા પ્રજનન અંગો: અંડપિંડ, અંડવાહિની, ગર્ભાશય.
  • જન્યુઓ: શુક્રપિંડ શુક્રકોષો અને અંડપિંડ અંડકોષો ઉત્પન્ન કરે છે.
  • ફલન: શુક્રકોષ અને અંડકોષનું જોડાણ, જે યુગ્મનજ બનાવે છે.
  • અંતઃફલન: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરું, મરઘીમાં થાય છે.
  • બાહ્યફલન: દેડકા, માછલી, સ્ટારફિશમાં થાય છે.
• ભ્રૂણનો વિકાસ:
  • યુગ્મનજ વિભાજન પામીને ભ્રૂણ બને છે.
  • ભ્રૂણ ગર્ભાશયની દીવાલમાં સ્થાપિત થાય છે.
  • ગર્ભ એ ભ્રૂણની ઓળખી શકાય તેવી અંગો સાથેની અવસ્થા છે.
• પ્રાણીઓના પ્રકાર:
  • અપત્યપ્રસવી: મનુષ્ય, ગાય, કૂતરું.
  • અંડપ્રસવી: મરઘી, દેડકા, ગરોળી, પતંગિયું.
• કાયાંતરણ:
  • લારવામાંથી પુખ્તમાં રૂપાંતરણ (દા.ત., દેડકામાં ટેડપોલ → પુખ્ત).
• અલિંગી પ્રજનન:
  • એક પિતૃમાંથી નવો સજીવ બને છે.
  • કલિકાસર્જન: હાઈડ્રામાં કલિકામાંથી નવો સજીવ.
  • દ્વિભાજન: અમીબામાં બે ભાગમાં વિભાજન.

---

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---