પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં 

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં (Sorting Materials into Groups)

આ અભ્યાસ સામગ્રી પાઠ્યપુસ્તક આધારિત છે અને વિષયવસ્તુને સરળ, સ્પષ્ટ અને મુદ્દાસર રીતે સમજાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

---

1. આપણી આસપાસની વસ્તુઓ (Objects Around Us)

આપણી આસપાસ અનેક પ્રકારની વસ્તુઓ જોવા મળે છે, જેમ કે ખુરશી, બળદગાડું, ચોપડીઓ, વાસણો, રમકડાં વગેરે. આ બધી વસ્તુઓ આકાર, રંગ તથા ઉપયોગમાં ભિન્ન હોય છે.

વસ્તુઓનું વર્ગીકરણ:

આપણે વસ્તુઓને તેમના આકાર અથવા તેઓ જે પદાર્થમાંથી બનેલી છે તેના આધારે અલગ અલગ જૂથમાં વહેંચી શકીએ છીએ. દાખલા તરીકે, ગોળ આકારની વસ્તુઓમાં દડો, લખોટી અને નારંગીનો સમાવેશ થાય.

• એક જ પદાર્થમાંથી અનેક વસ્તુઓ: ઉદાહરણ તરીકે, લાકડામાંથી ખુરશી, ટેબલ, બળદગાડું અને તેના પૈડાં બનાવી શકાય છે.

• એક જ વસ્તુ અનેક પદાર્થોમાંથી: ઉદાહરણ તરીકે, પ્લેટ (થાળી) સ્ટીલ, કાચ અથવા પ્લાસ્ટિકમાંથી બની શકે છે.

પદાર્થની પસંદગી:

કોઈ વસ્તુ બનાવવા માટે કયા પદાર્થનો ઉપયોગ કરવો, તે પદાર્થના ગુણધર્મો અને ઉપયોગના હેતુ પર આધાર રાખે છે.

• ઉદાહરણ: આપણે કપડાંનો ટમ્બલર (પ્યાલો) બનાવી શકતા નથી કારણ કે કપડું પાણીને રોકી શકતું નથી. તેના માટે કાચ, પ્લાસ્ટિક કે ધાતુ જેવા પદાર્થો જોઈએ.

---

2. પદાર્થોના ગુણધર્મો (Properties of Materials)

વિવિધ પદાર્થોના ગુણધર્મો અલગ-અલગ હોય છે, જે નક્કી કરે છે કે તેમનો ઉપયોગ ક્યાં થશે.

A. દેખાવ (Appearance)

પદાર્થો સામાન્ય રીતે એકબીજાથી ભિન્ન દેખાય છે. જેમ કે, લાકડું લોખંડથી અલગ દેખાય છે અને લોખંડ તાંબા કે ઍલ્યુમિનિયમથી અલગ દેખાય છે.

• ચળકાટ (Lustre): જે પદાર્થોમાં ચળકાટ હોય છે તે મુખ્યત્વે ધાતુ (Metals) હોય છે.

  • ઉદાહરણ: લોખંડ, તાંબું, ઍલ્યુમિનિયમ અને સોનું.

  • નોંધ: કેટલીકવાર હવા અને ભેજની પ્રક્રિયાને કારણે ધાતુઓ ઝાંખી પડી જાય છે અને ચળકાટ ગુમાવે છે, પરંતુ તેમની તાજી કપાયેલી સપાટી પર ચમક દેખાય છે.

• ચળકાટ વગરના: કાગળ, કાર્ડબોર્ડ, લાકડું વગેરે સામાન્ય રીતે ચળકતા હોતા નથી.

B. સખતપણું (Hardness)

જ્યારે પદાર્થોને હાથ વડે દબાવવામાં આવે છે અથવા તેના પર ઘસરકો પાડવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેના બે પ્રકાર પડે છે:

1. નરમ પદાર્થ (Soft): જેને સરળતાથી દબાવી શકાય અથવા તેના પર ઘસરકો પાડી શકાય.

   • ઉદાહરણ: રૂ (Cotton), વાદળી (Sponge).

2. સખત પદાર્થ (Hard): જેને દબાવવું મુશ્કેલ હોય છે.

   • ઉદાહરણ: લોખંડ, લાકડું, પથ્થર.

C. દ્રાવ્ય અથવા અદ્રાવ્ય (Soluble or Insoluble)

પાણીમાં પદાર્થો ઓગળે છે કે નહીં તેના આધારે આ ગુણધર્મ નક્કી થાય છે.

• દ્રાવ્ય (Soluble): જે પદાર્થો પાણીમાં મિશ્રિત થઈને સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ જાય (ઓગળી જાય) છે.

  • ઉદાહરણ: મીઠું, ખાંડ.

• અદ્રાવ્ય (Insoluble): જે પદાર્થો પાણીમાં મિશ્રિત થતા નથી અને લાંબા સમય સુધી હલાવ્યા પછી પણ પાત્રમાં અલગ દેખાય છે અથવા તળિયે બેસી જાય છે.

  • ઉદાહરણ: રેતી, ચોક-પાવડર, લાકડાનો વહેર.

પ્રવાહીની દ્રાવ્યતા:

• કેટલાક પ્રવાહી પાણીમાં સારી રીતે મિશ્રિત થાય છે (જેમ કે સરકો, લીંબુનો રસ).

• કેટલાક પ્રવાહી પાણીમાં મિશ્રિત થતા નથી અને અલગ સ્તર બનાવે છે (જેમ કે તેલ, કેરોસીન).

વાયુની દ્રાવ્યતા:

કેટલાક વાયુઓ પણ પાણીમાં દ્રાવ્ય હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, પાણીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન જળચર પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓના જીવન માટે ખૂબ મહત્ત્વનો છે.

D. વસ્તુઓ તરે છે અથવા ડૂબી જાય છે (Float or Sink)

જ્યારે વસ્તુઓને પાણીમાં નાખવામાં આવે છે ત્યારે:

• તરે છે: જે પદાર્થો પાણી કરતા હલકા હોય છે તે સપાટી પર તરે છે.

  • ઉદાહરણ: લાકડું, સૂકાં પર્ણો, પ્લાસ્ટિકનો દડો.

• ડૂબી જાય છે: જે પદાર્થો પાણી કરતા ભારે હોય છે તે તળિયે બેસી જાય છે.

  • ઉદાહરણ: પથ્થર, ધાતુની ચાવી, સિક્કો.

E. પારદર્શકતા (Transparency)

પદાર્થની આરપાર જોઈ શકાય છે કે નહીં તેના આધારે ત્રણ પ્રકારો છે:

પ્રકાર	વ્યાખ્યા	ઉદાહરણો
પારદર્શક (Transparent)	જે પદાર્થોમાંથી વસ્તુઓને સ્પષ્ટપણે આરપાર જોઈ શકાય છે.	કાચ, પાણી, હવા, કેટલાક પ્લાસ્ટિક.
અપારદર્શક (Opaque)	જે પદાર્થોની આરપાર વસ્તુઓને બિલકુલ જોઈ શકાતી નથી.	લાકડું, પૂંઠું, ધાતુના પાત્રો, દીવાલ.
પારભાસક (Translucent)	જે પદાર્થોમાંથી વસ્તુઓ જોઈ શકાય પરંતુ સ્પષ્ટ ન દેખાય (ધૂંધળી દેખાય).	તેલિયો કાગળ, ધૂંધળો કાચ.

---

3. જૂથ બનાવવાની જરૂરિયાત (Need for Grouping)

આપણે વસ્તુઓને જૂથમાં શા માટે વહેંચીએ છીએ?

1. સુવિધા માટે: ઘરમાં આપણે વસ્તુઓને એવી રીતે ગોઠવીએ છીએ કે સમાન વસ્તુઓ એકસાથે રહે, જેથી તેને શોધવી સરળ બને. (જેમ કે કરિયાણાની દુકાનમાં સાબુ, બિસ્કિટ અને દાળ અલગ અલગ વિભાગમાં હોય છે).

2. ગુણધર્મોના અભ્યાસ માટે: પદાર્થોને જૂથમાં વહેંચવાથી તેમના ગુણધર્મોનો અભ્યાસ કરવો અને તેમાં કોઈ પણ પેટર્ન (તરાહ) નું અવલોકન કરવું સરળ બને છે.

---

સારાંશ (Summary)

• આપણી આસપાસની વસ્તુઓ વિવિધ પદાર્થોની બનેલી હોય છે.

• કોઈ પણ વસ્તુ બનાવવા માટે પદાર્થની પસંદગી તેના ગુણધર્મો પર આધારિત છે.

• પદાર્થોના ગુણધર્મોમાં ચળકાટ, સખતપણું, દ્રાવ્યતા, તરવાની ક્ષમતા અને પારદર્શકતાનો સમાવેશ થાય છે.

• ધાતુઓમાં સામાન્ય રીતે ચળકાટ હોય છે.

• કેટલાક પદાર્થો પાણીમાં દ્રાવ્ય છે તો કેટલાક અદ્રાવ્ય.

• વસ્તુઓને સુવિધા અને ગુણધર્મોના અભ્યાસ માટે જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---