પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

August 04, 2025

પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન (Transportation in Animals and Plants)

આ અભ્યાસ સામગ્રી પાઠ્યપુસ્તક આધારિત છે અને વિષયવસ્તુને સરળ, સ્પષ્ટ અને મુદ્દાસર રીતે સમજાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

1. પ્રસ્તાવના (Introduction)

દરેક સજીવને પોતાનું જીવન ટકાવી રાખવા માટે મૂળભૂત જરૂરિયાતો હોય છે.

જરૂરિયાતો: ખોરાક, પાણી અને ઑક્સિજન.
વહનનું મહત્ત્વ: આ પદાર્થો શરીરના એક ભાગથી બીજા ભાગ સુધી પહોંચવા જરૂરી છે. તેમજ શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા નકામા (ઉત્સર્ગ) પદાર્થોનો નિકાલ કરવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.
પરિવહનતંત્ર: આ પદાર્થોના વહનનું કાર્ય હૃદય અને રુધિરવાહિનીઓ મળીને કરે છે, જેને પરિવહનતંત્ર (Circulatory System) કહે છે.

2. પરિવહનતંત્ર (Circulatory System)

પરિવહનતંત્ર મુખ્યત્વે રુધિર, રુધિરવાહિનીઓ અને હૃદયનું બનેલું છે.

A. રુધિર (Blood)

રુધિર એ એક પ્રવાહી છે જે રુધિરવાહિનીઓમાં વહે છે.

રુધિરના કાર્યો:

પોષક દ્રવ્યોનું વહન: તે પાચિત ખોરાકના ઘટકોનું નાના આંતરડાથી શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ વહન કરે છે.
ઑક્સિજનનું વહન: તે ફેફસાંમાંથી ઑક્સિજનને શરીરના કોષો સુધી પહોંચાડે છે.
ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ: તે શરીરના નકામા પદાર્થોને શરીરમાંથી બહાર કાઢવા માટે લઈ જાય છે.

રુધિરના ઘટકો:

રુધિર મુખ્યત્વે રુધિરરસ (Plasma) નામનું પ્રવાહી છે જેમાં વિવિધ પ્રકારના કોષો તરતા હોય છે.

રુધિરના કણો	અંગ્રેજી નામ	સમજૂતી અને કાર્ય
રક્તકણ	Red Blood Cell (RBC)	• આ લાલ રંગના કોષો છે. • તેમાં હિમોગ્લોબિન નામનું લાલ રંજકદ્રવ્ય હોય છે. • હિમોગ્લોબિન ઑક્સિજન સાથે જોડાઈને શરીરના તમામ કોષો સુધી તેને પહોંચાડે છે. • હિમોગ્લોબિનને કારણે જ લોહીનો રંગ લાલ દેખાય છે.
શ્વેતકણ	White Blood Cell (WBC)	• આ કોષો શરીરમાં પ્રવેશતા રોગના જંતુઓ સામે લડે છે અને શરીરનું રક્ષણ કરે છે.
ત્રાકકણો	Platelets	• જ્યારે શરીર પર કોઈ ઘા પડે અને લોહી નીકળે, ત્યારે લોહી ગંઠાઈ જવાની ક્રિયા આ કણો દ્વારા થાય છે. • તે રુધિરને વહેતું અટકાવે છે.

વિશેષ નોંધ: જો રુધિરમાં હિમોગ્લોબિન ન હોય તો શરીરના કોષોને પૂરતો ઑક્સિજન મળવો મુશ્કેલ બને છે.

B. રુધિરવાહિનીઓ (Blood Vessels)

શરીરમાં લોહીનું વહન કરતી નળીઓને રુધિરવાહિનીઓ કહે છે. મુખ્ય બે પ્રકાર છે: ધમની અને શિરા.

1. ધમની (Arteries)

કાર્ય: હૃદયમાંથી ઓક્સિજનયુક્ત (શુદ્ધ) રુધિર શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ લઈ જાય છે.
દીવાલ: રુધિરનો પ્રવાહ ઝડપી અને વધુ દબાણે હોવાથી ધમનીની દીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.
નાડી ધબકાર (Pulse): ધમનીમાં રુધિર વહેવાને કારણે થતા થડકારને નાડી ધબકાર કહે છે.
- નાડી દર: એક મિનિટમાં થતા થડકારની સંખ્યા. સામાન્ય મનુષ્યમાં આરામદાયી સ્થિતિમાં તે 72 થી 80 પ્રતિ મિનિટ હોય છે.

2. શિરા (Veins)

કાર્ય: શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડયુક્ત (અશુદ્ધ) રુધિર હૃદય તરફ લાવે છે.
દીવાલ: શિરાની દીવાલ પાતળી હોય છે.
વાલ્વ: શિરામાં વાલ્વ આવેલા હોય છે જે રુધિરને માત્ર હૃદય તરફની દિશામાં જ જવા દે છે (પાછું ફરવા દેતા નથી).

તફાવત અને સમાનતા (ધમની અને શિરા):

સમાનતા: બંને રુધિરનું વહન કરતી નળીઓ છે.
તફાવત:
- ધમની હૃદયથી દૂર લઈ જાય છે, શિરા હૃદય તરફ લાવે છે.
- ધમનીમાં સામાન્ય રીતે શુદ્ધ લોહી હોય, શિરામાં અશુદ્ધ.

મહત્ત્વનો અપવાદ (Exception):
ફુપ્ફુસીય ધમની (Pulmonary Artery): આ ધમની હોવા છતાં હૃદયમાંથી અશુદ્ધ (કાર્બન ડાયૉક્સાઇડયુક્ત) રુધિર ફેફસાં સુધી લઈ જાય છે.
ફુપ્ફુસીય શિરા (Pulmonary Vein): આ શિરા હોવા છતાં ફેફસાંમાંથી શુદ્ધ (ઑક્સિજનયુક્ત) રુધિર હૃદયમાં લાવે છે.

3. રુધિરકેશિકાઓ (Capillaries)

ધમનીઓ નાની નાની વાહિકાઓમાં વિભાજિત થાય છે અને પેશીઓ પાસે જઈ અત્યંત પાતળી નળી બનાવે છે જેને રુધિરકેશિકાઓ કહે છે. આ કેશિકાઓ ફરી જોડાઈને શિરા બનાવે છે.

C. હૃદય (Heart)

હૃદય એ સતત ધબકતું પંપ જેવું અંગ છે જે રુધિરનું પરિવહન કરે છે.

સ્થાન: ઉરસગુહામાં (છાતીમાં), નીચેની બાજુએથી થોડું ડાબી બાજુએ નમેલું.
કદ: સામાન્ય રીતે વ્યક્તિની હાથની મુઠ્ઠી જેટલું.

હૃદયની રચના (Structure):

હૃદય કુલ 4 ખંડો (Chambers) ધરાવે છે જેથી શુદ્ધ અને અશુદ્ધ લોહી ભેગું ન થઈ જાય.

કર્ણકો (Atria): ઉપરના બે ખંડ (જમણું કર્ણક અને ડાબું કર્ણક).
ક્ષેપકો (Ventricles): નીચેના બે ખંડ (જમણું ક્ષેપક અને ડાબું ક્ષેપક).
પડદો: ડાબા અને જમણા ભાગ વચ્ચે પડદો હોય છે જે ઑક્સિજનયુક્ત અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડયુક્ત રુધિરને ભેગું થતું અટકાવે છે.

હૃદયના ધબકારા (Heartbeat):

હૃદયના સ્નાયુઓ લયબદ્ધ રીતે સંકોચન અને વિકોચન (શિથિલન) પામે છે, જેને ધબકારા કહે છે.
સ્ટેથોસ્કોપ (Stethoscope): ડૉક્ટર હૃદયના ધબકારા સાંભળવા માટે આ સાધનનો ઉપયોગ કરે છે. તે અવાજને મોટો (Amplify) કરે છે.

ઐતિહાસિક તથ્ય: રુધિર પરિવહનની શોધ વિલિયમ હાર્વે (William Harvey) નામના ચિકિત્સકે કરી હતી. તે પહેલાં એવું મનાતું કે રુધિર તરંગ રૂપે વહે છે.

વિશેષ નોંધ: વાદળી અને હાઈડ્રા (જળવ્યાળ) જેવા પ્રાણીઓમાં રુધિર હોતું નથી. તેઓ પાણી દ્વારા જ ખોરાક અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું વહન કરે છે.

3. પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન (Excretion in Animals)

કોષો પોતાનું કાર્ય કરે ત્યારે કેટલાક નકામા અને ઝેરી પદાર્થો મુક્ત થાય છે. આ પદાર્થોને શરીરમાંથી દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જન (Excretion) કહે છે.

મનુષ્યનું ઉત્સર્જનતંત્ર (Human Excretory System)

રુધિરમાં રહેલો કચરો ગળાઈને બહાર નીકળવો જરૂરી છે. આ તંત્ર નીચેના અંગોનું બનેલું છે:

મૂત્રપિંડ (Kidneys):
- અહીં રુધિરના ગાળણની પ્રક્રિયા થાય છે.
- ઉપયોગી પદાર્થો પાછા શોષાય છે અને નકામો કચરો પાણીમાં ભળી મૂત્ર (Urine) બને છે.
મૂત્રવાહિની (Ureters): મૂત્રપિંડમાંથી મૂત્રને મૂત્રાશય સુધી લઈ જતી નળી.
મૂત્રાશય (Urinary Bladder): અહીં મૂત્રનો સંગ્રહ થાય છે.
મૂત્રમાર્ગ અને મૂત્રછિદ્ર (Urethra): અહીંથી મૂત્ર શરીરની બહાર નિકાલ પામે છે.

મૂત્રનું બંધારણ: 24 કલાકમાં આશરે 1 – 1.8 લિટર મૂત્ર નીકળે છે. તેમાં:

95% પાણી
2.5% યુરિયા
2.5% અન્ય નકામા દ્રવ્યો

અન્ય પ્રાણીઓમાં ઉત્સર્જન:

જળચર પ્રાણીઓ (માછલી): એમોનિયા સ્વરૂપે કચરો કાઢે છે (જે સીધો પાણીમાં ઓગળે છે).
પક્ષીઓ/ગરોળી: અર્ધઘન (Semi-solid) સફેદ પદાર્થ સ્વરૂપે યુરિક ઍસિડ કાઢે છે.
મનુષ્ય: મુખ્ય ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય યુરિયા છે.

પરસેવો (Sweating): પરસેવામાં પાણી અને ક્ષાર હોય છે. માટલામાં જેમ પાણી બાષ્પીભવનથી ઠંડુ થાય છે, તેમ પરસેવો થવાથી શરીરને ઠંડક મળે છે.

ડાયાલિસિસ (Dialysis): જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના મૂત્રપિંડ કામ કરતા બંધ થાય, ત્યારે કૃત્રિમ રીતે રુધિરને ગાળવાની પ્રક્રિયાને ડાયાલિસિસ કહે છે.

4. વનસ્પતિમાં ઘટકોનું વહન (Transport in Plants)

વનસ્પતિને પણ પાણી, ખનીજતત્ત્વો અને ખોરાકના વહન માટે ચોક્કસ વ્યવસ્થાની જરૂર હોય છે.

A. પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન (Transport of Water and Minerals)

મૂળ (Roots): જમીનમાંથી પાણી અને ખનીજક્ષારોનું શોષણ કરે છે.
મૂળરોમ (Root hair): મૂળ પર આવેલા રેસા જેવા ભાગો. તે સપાટીનો વિસ્તાર વધારે છે જેથી વધુ પાણી શોષી શકાય.
જલવાહક પેશી (Xylem):
- આ એક સળંગ નળી જેવી રચના છે.
- તે મૂળથી શરૂ કરી પ્રકાંડ અને પર્ણો સુધી પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન કરે છે.
- આ વહન નીચેથી ઉપર તરફ થાય છે.

B. ખોરાકનું વહન (Transport of Food)

પર્ણો પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે.
અન્નવાહક પેશી (Phloem):
- આ પેશી ખોરાકનું વહન વનસ્પતિના તમામ ભાગો (મૂળ, પ્રકાંડ, ફળ વગેરે) સુધી કરે છે.

જલવાહક પેશી (Xylem)	અન્નવાહક પેશી (Phloem)
પાણી અને ખનીજક્ષારોનું વહન કરે છે.	તૈયાર થયેલા ખોરાકનું વહન કરે છે.
વહન મૂળથી પર્ણો તરફ (એકદિશીય) હોય છે.	વહન પર્ણોથી અન્ય ભાગો તરફ થાય છે.

C. બાષ્પોત્સર્જન (Transpiration)

વનસ્પતિ પર્ણરંધ્ર (Stomata) દ્વારા વધારાનું પાણી બાષ્પ સ્વરૂપે વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે, જેને બાષ્પોત્સર્જન કહે છે.

મહત્ત્વ:

ઉસ્વેદન ખેંચાણ (Suction Pull): જેમ આપણે સ્ટ્રોથી પાણી પીએ ત્યારે ખેંચાણ બળ લાગે છે, તેમ બાષ્પોત્સર્જનથી એક ખેંચાણ બળ ઉત્પન્ન થાય છે. આ બળ પાણીને ઊંચા વૃક્ષોમાં ખૂબ ઊંચાઈ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.
ઠંડક: આ ક્રિયા વનસ્પતિને ઠંડક પણ આપે છે.

સારાંશ (Summary)

રુધિર: પ્લાઝમા, RBC, WBC અને ત્રાકકણો ધરાવે છે. હિમોગ્લોબિન રુધિરને લાલ રંગ આપે છે.
રુધિરવાહિનીઓ: ધમની (હૃદયથી દૂર) અને શિરા (હૃદય તરફ). કેશિકાઓ બંનેને જોડે છે.
હૃદય: ચાર ખંડો ધરાવતું પંપ જેવું અંગ. જમણી બાજુ અશુદ્ધ અને ડાબી બાજુ શુદ્ધ રુધિર હોય છે.
ઉત્સર્જન: મનુષ્યમાં મૂત્રપિંડ રુધિર ગાળે છે. માછલી એમોનિયા અને પક્ષીઓ યુરિક એસિડનો નિકાલ કરે છે.
વનસ્પતિ વહન: જલવાહક પેશી (પાણી) અને અન્નવાહક પેશી (ખોરાક). બાષ્પોત્સર્જન પાણીને ઉપર ચડાવવામાં મદદરૂપ બળ પૂરું પાડે છે.

આ સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓને પ્રકરણના મુખ્ય મુદ્દાઓ સમજવામાં અને પુનરાવર્તન (Revision) કરવામાં મદદરૂપ થશે.

પારિભાષિક શબ્દો

કર્ણક (Atrium): હૃદયનો ઉપરનો ખંડ.
રક્તકણ (Red Blood Cell): ઑક્સિજન વહન કરે છે.
રુધિર (Blood): પરિવહન માટેનું પ્રવાહી.
મૂળરોમ (Root Hair): પાણી અને ખનીજક્ષારો શોષે છે.
રુધિરવાહિનીઓ (Blood Vessels): રુધિરનું વહન કરે છે.
શિરા (Vein): કાર્બન ડાયૉક્સાઈડયુક્ત રુધિર હૃદય તરફ લઈ જાય છે.
કેશિકા (Capillary): ધમની અને શિરાને જોડે છે.
સ્વેદ (Sweat): પાણી અને ક્ષારનો નિકાલ.
પરિવહનતંત્ર (Circulatory System): રુધિર, વાહિનીઓ, હૃદયનું તંત્ર.
ટ્રાન્સપિરેશન (Transpiration): પર્ણરંધ્ર દ્વારા પાણીનું બાષ્પીભવન.
ડાયાલિસિસ (Dialysis): રુધિરનું કૃત્રિમ ગાળણ.
યુરિયા (Urea): મનુષ્યનો મુખ્ય ઉત્સર્ગ પદાર્થ.
ધમની (Artery): ઑક્સિજનયુક્ત રુધિરનું વહન.
મૂત્રવાહિની (Ureter): મૂત્રને મૂત્રાશયમાં લઈ જાય છે.
ઉત્સર્જન (Excretion): નકામા પદાર્થોનો નિકાલ.
મૂત્રમાર્ગ (Urethra): મૂત્રનો નિકાલ.
ઉત્સર્જનતંત્ર (Excretory System): નકામા પદાર્થો દૂર કરે છે.
મૂત્રાશય (Urinary Bladder): મૂત્રનો સંગ્રહ.
હૃદય (Heart): રુધિરનું પંપ.
યુરિક ઍસિડ (Uric Acid): પક્ષીઓ અને સરિસૃપનો ઉત્સર્ગ પદાર્થ.
હૃદયના ધબકારા (Heartbeat): હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન-વિકોચન.
જલવાહક પેશી (Xylem): પાણી અને ખનીજક્ષારોનું વહન.
હિમોગ્લોબિન (Haemoglobin): ઑક્સિજન વહન કરે છે.
શ્વેતકણ (White Blood Cell): રોગપ્રતિકારક શક્તિ.
મૂત્રપિંડ (Kidneys): રુધિરનું ગાળણ.
અન્નવાહક પેશી (Phloem): ખોરાકનું વહન.
પ્લાઝમા (Plasma): રુધિરનો તરલ ભાગ.
ત્રાકકણો (Platelets): રુધિર ગંઠન.
પેશી (Tissue): વિશિષ્ટ કાર્ય માટેના કોષોનો સમૂહ.
થડકાર (Pulse): ધમનીમાં રુધિરના વહનનો હલનચલન.
સ્ટેથોસ્કોપ (Stethoscope): હૃદયના ધબકારા સાંભળવાનું સાધન.
નોંધ: આ શબ્દો પરીક્ષામાં મહત્વના છે. વિદ્યાર્થીઓએ ગુજરાતી અને અંગ્રેજી શબ્દો બંને યાદ રાખવા.

સ્વાધ્યાય

1. કૉલમ Aની રચનાઓ અને કાર્યનું કૉલમ B સાથે જોડાણ:

કૉલમ A	કૉલમ B	જોડાણ
(a) પર્ણરંધ્ર	(i) પાણીનું શોષણ	(ii) બાષ્પોત્સર્જન
(b) જલવાહક પેશી	(ii) બાષ્પોત્સર્જન	(iv) પાણીનું વહન
(c) મૂળરોમ	(iii) ખોરાકનું વહન	(i) પાણીનું શોષણ
(d) અન્નવાહક પેશી	(iv) પાણીનું વહન	(iii) ખોરાકનું વહન
	(v) કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું સંશ્લેષણ	-

નોંધ: આ પ્રશ્ન વનસ્પતિના વહનની રચનાઓ અને તેમના કાર્યોની સમજણ ચકાસે છે.

2. ખાલી જગ્યા પૂરો:

(a) હૃદયમાંથી રુધિરનું શરીરના બધા ભાગો તરફ વહન કરતી રુધિરવાહિનીઓ ધમની કહેવાય છે.
(b) હિમોગ્લોબિન રક્તકણ કોષોમાં જોવા મળે છે.
(c) ધમનીઓ અને શિરાઓ રુધિરકેશિકાઓ નામના પાતળા નળીઓના જાળાં વડે જોડાયેલી હોય છે.
(d) હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન અને વિકોચન હૃદયના ધબકારા કહેવાય છે.
(e) મનુષ્યના શરીરમાં મુખ્ય ઉત્સર્ગ પદાર્થ યુરિયા છે.
(f) પરસેવામાં પાણી અને ક્ષાર હોય છે.
(g) વનસ્પતિમાં પાણી અને ખનીજતત્ત્વોનું વહન જલવાહક પેશી દ્વારા થાય છે.
(h) વનસ્પતિમાં ખોરાકનું વહન અન્નવાહક પેશી દ્વારા થાય છે.

નોંધ: આ પ્રશ્નો પરિવહન અને ઉત્સર્જનના મૂળભૂત ખ્યાલોની સમજણ ચકાસે છે.

3. સાચા ઉત્તરને પસંદ કરો:

(a) વનસ્પતિમાં પાણીનું વહન કોના દ્વારા થાય છે?
(ii) જલવાહક પેશી
(b) મૂળ દ્વારા પાણીના શોષણ દરને વધારી શકાય છે, જ્યારે વનસ્પતિને:
(i) પંખા નીચે રાખવામાં આવે.

નોંધ: પંખો બાષ્પોત્સર્જન વધારે છે, જે ચૂષક દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે અને પાણીનું શોષણ વધે છે.

4. વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓમાં ઘટકોના વહનની શા માટે જરૂરિયાત હોય છે?

જવાબ:
- પ્રાણીઓ:
  - ઑક્સિજન અને પોષક તત્ત્વો કોષો સુધી પહોંચાડવા.
  - ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો (કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ, યુરિયા) નો નિકાલ.
  - શરીરની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ (જેમ કે શ્વસન, પાચન) માટે ઊર્જા પૂરી પાડવી.
- વનસ્પતિઓ:
  - પાણી અને ખનીજક્ષારો મૂળથી પર્ણો સુધી પહોંચાડવા, જે પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે જરૂરી છે.
  - ખોરાક (ગ્લુકોઝ) વનસ્પતિના અન્ય ભાગોમાં વહન, જે ઊર્જા અને વૃદ્ધિ માટે જરૂરી છે.
  - બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા તાપમાન નિયંત્રણ અને ચૂષક દબાણ.
નોંધ: આ પ્રશ્ન વહનના જૈવિક મહત્વને સમજાવે છે.

5. મનુષ્યના શરીરમાં રુધિરના કાર્યોનું વર્ણન કરો.

જવાબ:
- ઑક્સિજનનું વહન: રક્તકણો દ્વારા ફેફસાંમાંથી ઑક્સિજન કોષો સુધી.
- પોષક તત્ત્વોનું વહન: પાચિત ખોરાક નાના આંતરડાથી શરીરના ભાગોમાં.
- ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ: કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ અને યુરિયાને ફેફસાં અને મૂત્રપિંડ સુધી.
- રોગપ્રતિકારક શક્તિ: શ્વેતકણો જંતુઓ સામે લડે છે.
- રુધિર ગંઠન: ત્રાકકણો ઘામાંથી રુધિર વહેતું અટકાવે છે.
નોંધ: રુધિરના કાર્યોનું વિગતવાર વર્ણન પરીક્ષામાં ઉપયોગી છે.

6. હૃદયના કાર્યોનું વર્ણન કરો.

જવાબ:
- રુધિરનું પંપ: હૃદય રુધિરને શરીરના દરેક ભાગમાં પંપ કરે છે.
- ઑક્સિજનયુક્ત રુધિરનું વહન: ફેફસાંમાંથી શરીરના ભાગોમાં ધમનીઓ દ્વારા.
- કાર્બન ડાયૉક્સાઈડયુક્ત રુધિરનું સંગ્રહ: શિરાઓ દ્વારા હૃદયમાં પાછું લાવે છે.
- લયબદ્ધ ધબકારા: સંકોચન અને વિકોચન દ્વારા રુધિરનું સતત વહન.
નોંધ: હૃદયની ચાર ખંડની રચના અને તેની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.

7. રક્તકણ લાલ રંગના શા માટે દેખાય છે?

જવાબ:
- રક્તકણોમાં હિમોગ્લોબિન નામનું લાલ રંજકદ્રવ્ય હોય છે.
- હિમોગ્લોબિન ઑક્સિજન સાથે જોડાય છે, જે રુધિરને લાલ રંગ આપે છે.
નોંધ: હિમોગ્લોબિનનું મહત્વ અને તેની રાસાયણિક રચના સમજવી જોઈએ.

8. હૃદયના કાર્યો સમજાવો.

જવાબ: (પ્રશ્ન 6નું પુનરાવર્તન, ઉપરનો જવાબ જુઓ.)
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હૃદયની રચના અને કાર્યોનું આકૃતિ સાથે સંક્ષિપ્ત વર્ણન યાદ રાખવું.

9. પાણી અને ખનીજતત્ત્વો મૂળ દ્વારા કેવી રીતે શોષાય છે?

જવાબ:
- મૂળરોમ: મૂળની સપાટી વધારે છે, જમીનના કણો વચ્ચેનું પાણી શોષે છે.
- જલવાહક પેશી: શોષાયેલું પાણી અને ખનીજક્ષારો પ્રકાંડ અને પર્ણો સુધી લઈ જાય છે.
- પ્રક્રિયા: ઓસ્મોસિસ દ્વારા પાણી અને સક્રિય વહન દ્વારા ખનીજક્ષારો શોષાય છે.
નોંધ: ઓસ્મોસિસ અને સક્રિય વહનનો ખ્યાલ ધોરણ 8માં વધુ વિગતે આવશે, હાલ મૂળરોમ અને જલવાહક પેશીની ભૂમિકા સમજો.

10. વનસ્પતિમાં પાણી ઊંચાઈ સુધી કેવી રીતે પહોંચે છે?

જવાબ:
- બાષ્પોત્સર્જન: પર્ણરંધ્ર દ્વારા પાણીનું બાષ્પીભવન ચૂષક દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે.
- જલવાહક પેશી: સળંગ નળીઓ દ્વારા પાણી ઉપર ખેંચાય છે.
- કેશિલરી ક્રિયા: નળીઓની સાંકડી રચના પાણીને ઉપર ચડવામાં મદદ કરે છે.
નોંધ: બાષ્પોત્સર્જન અને ચૂષક દબાણનો ખ્યાલ વૃક્ષોમાં પાણીના વહનને સમજવા માટે મહત્વનો છે.

11. વનસ્પતિ શા માટે બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા દ્વારા વધારાનું પાણી ગુમાવે છે? (પૂર્વજન્ય)

જવાબ:
- ચૂષક દબાણ (Suction Pull): બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પર્ણરંધ્રમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન થાય છે, જે જલવાહક પેશીમાં ચૂષક દબાણ ઉત્પન્ન કરે છે. આ દબાણ પાણીને મૂળથી પર્ણો અને વનસ્પતિના ઉપરના ભાગો સુધી ખેંચે છે, ખાસ કરીને ઊંચા વૃક્ષોમાં.
- તાપમાન નિયંત્રણ: બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનું બાષ્પીભવન વનસ્પતિના તાપમાનને નિયંત્રિત કરે છે, જે ગરમ હવામાનમાં વનસ્પતિને ઠંડી રાખે છે, જેમ માટલામાં પાણીનું બાષ્પીભવન ઠંડક આપે છે.
- ખનીજક્ષારોનું વહન: બાષ્પોત્સર્જન પાણીના પ્રવાહને પ્રોત્સાહન આપે છે, જેની સાથે ખનીજક્ષારો પણ વનસ્પતિના ભાગોમાં પહોંચે છે.
નોંધ: બાષ્પોત્સર્જનની પ્રક્રિયા વનસ્પતિના પાણીના ચક્ર અને પોષક તત્ત્વોના વહન માટે મહત્વની છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રક્રિયાને પ્રકાશસંશ્લેષણ અને ઊર્જા ઉત્પાદન સાથે જોડવી જોઈએ.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

ડાયાલિસિસ શું છે? તેની પ્રક્રિયા સમજાવો.
- જવાબ:
  - વ્યાખ્યા: ડાયાલિસિસ એ એક કૃત્રિમ પ્રક્રિયા છે, જેમાં મૂત્રપિંડની નિષ્ફળતાના કિસ્સામાં રુધિરમાંથી નકામા અને ઝેરી પદાર્થો (જેમ કે યુરિયા) ગાળવામાં આવે છે.
  - પ્રક્રિયા:
    - રુધિરને શરીરમાંથી ડાયાલિસિસ મશીનમાં લઈ જવામાં આવે છે.
    - મશીનમાં ડાયાલાઈઝર (ગાળણ ઉપકરણ) હોય છે, જે રુધિરમાંથી નકામા પદાર્થો અને વધારાનું પાણી દૂર કરે છે.
    - શુદ્ધ રુધિર શરીરમાં પાછું પરત કરવામાં આવે છે.
    - આ પ્રક્રિયા નિયમિત અંતરે (સામાન્ય રીતે અઠવાડિયામાં 2-3 વખત) કરવામાં આવે છે.
  - મહત્વ: ડાયાલિસિસ દર્દીને જીવિત રાખવા અને ઝેરી પદાર્થોના નિકાલ માટે જરૂરી છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ડાયાલિસિસની પ્રક્રિયાને આરોગ્ય વિજ્ઞાનના સંદર્ભમાં સમજવું જોઈએ. આ વિષય પર નિબંધ અથવા ટૂંકા પ્રશ્નો પરીક્ષામાં આવી શકે છે.
તમારા ઘર અથવા શાળાની આસપાસના વિસ્તારમાં આવેલા વૃક્ષો અને અન્ય વનસ્પતિઓને પાણી આપતી વખતે તેમના પર થતા પરિવર્તનોનું અવલોકન કરો. તમારા અવલોકનોની નોંધ કરો.
- પદ્ધતિ:
  - શાળા કે ઘરની આસપાસના વૃક્ષો અથવા વનસ્પતિઓ (જેમ કે ગુલાબ, તુલસી) પસંદ કરો.
  - વનસ્પતિઓને નિયમિત પાણી આપો અને નીચેના ફેરફારોનું અવલોકન કરો:
    - પર્ણોની તાજગી અને રંગમાં ફેરફાર.
    - વૃદ્ધિનો દર (ઊંચાઈ, નવા પર્ણો કે શાખાઓ).
    - બાષ્પોત્સર્જનની અસર (જેમ કે પર્ણો પર ભેજ).
  - અવલોકનોને દૈનિક નોંધપોથીમાં નોંધો.
- અપેક્ષિત અવલોકનો:
  - પાણી આપ્યા પછી પર્ણો વધુ લીલા અને તાજા દેખાય છે.
  - વનસ્પતિની વૃદ્ધિમાં સુધારો થાય છે.
  - ગરમ હવામાનમાં બાષ્પોત્સર્જન વધે છે, જેનાથી પર્ણો પર ભેજ જોવા મળે છે.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિના પાણીના શોષણ અને બાષ્પોત્સર્જનની વ્યવહારિક સમજ આપે છે. અવલોકનોનું કોષ્ટક બનાવવું ઉપયોગી રહેશે.
કોઈ બગીચાની મુલાકાત લો. કયા કયા વૃક્ષો કયા મહિનામાં ફૂલો ધરાવે છે તે શોધો. તમારા અવલોકનોનું કોષ્ટક બનાવી ચિત્રો તૈયાર કરો.
- પદ્ધતિ:
  - સ્થાનિક બગીચો અથવા ઉદ્યાનની મુલાકાત લો.
  - વિવિધ વૃક્ષો (જેમ કે આમલી, ગુલમહોર, નાગચંપો) ની નોંધ લો.
  - દરેક વૃક્ષના ફૂલોની મોસમ (મહિનો) અને ફૂલોના રંગ, આકારનું અવલોકન કરો.
  - ફોટા લઈને અથવા ચિત્રો દોરીને દસ્તાવેજ બનાવો.
  - કોષ્ટક:
    
    વૃક્ષનું નામ ફૂલોનો મહિનો ફૂલોનો રંગ/આકાર
- નિષ્કર્ષ: આ પ્રવૃત્તિ વનસ્પતિઓની ઋતુચક્ર અને પર્યાવરણ સાથેના સંબંધને સમજવામાં મદદ કરે છે.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ફૂલોની ઋતુઓ અને તેના પર્યાવરણીય પરિબળો (જેમ કે વરસાદ, તાપમાન) સાથેનો સંબંધ સમજવો જોઈએ.
તમારા દાદા-દાદી અને અન્ય વડીલોનો રૂબરૂ મુલાકાત લઈ રુધિરાભિસારી તંત્રની તંદુરસ્તી જાળવવા માટે શું કરી શકાય તેના વિશેની માહિતી એકત્રિત કરો.
- પદ્ધતિ:
  - દાદા-દાદી, વડીલો અથવા પડોશીઓ સાથે મુલાકાત ગોઠવો.
  - રુધિરાભિસારી તંત્ર (હૃદય અને રુધિરવાહિનીઓ)ની તંદુરસ્તી જાળવવા માટેના પ્રશ્નો પૂછો, જેમ કે:
    - કયા પ્રકારનો આહાર લેવો?
    - કઈ શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ ઉપયોગી છે?
    - તણાવ ઘટાડવાની રીતો.
  - માહિતીની નોંધ લો અને કોષ્ટકમાં ગોઠવો.
- અપેક્ષિત માહિતી:
  - આહાર: ઓછું મીઠું, ઓછી ચરબી, ફળો અને શાકભાજીનો સમાવેશ.
  - વ્યાયામ: નિયમિત ચાલવું, યોગ, હળવી કસરત.
  - જીવનશૈલી: ધૂમ્રપાન અને મદ્યપાન ટાળવું, પૂરતી ઊંઘ.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને રુધિરાભિસારી તંત્રની તંદુરસ્તીનું સામાજિક અને વ્યવહારિક મહત્વ સમજાવે છે. આ પ્રોજેક્ટ પરીક્ષામાં નિબંધ તરીકે પૂછાઈ શકે છે.

વધારાની નોંધો વિદ્યાર્થીઓ માટે

પરીક્ષાની તૈયારી:
- આ પ્રકરણમાં આકૃતિઓ (7.1, 7.3, 7.4, 7.6, 7.8)નો અભ્યાસ કરવો મહત્વનો છે, કારણ કે આકૃતિ-આધારિત પ્રશ્નો પૂછાઈ શકે છે.
- પારિભાષિક શબ્દો અને તેમના અંગ્રેજી સમકક્ષ યાદ રાખો.
- પ્રવૃત્તિઓ (7.1, 7.2, 7.3)ના પરિણામો અને નિષ્કર્ષ સમજો, કારણ કે તે વ્યવહારિક પ્રશ્નોમાં ઉપયોગી છે.
વ્યવહારિક સમજ:
- રુધિરાભિસારી તંત્ર અને ઉત્સર્જનતંત્રની રચના અને કાર્યોને શરીરની જૈવિક પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડો.
- વનસ્પતિમાં વહનની પ્રક્રિયાને પ્રકાશસંશ્લેષણ અને બાષ્પોત્સર્જન સાથે સાંકળો.
અભ્યાસ ટિપ્સ:
- કોષ્ટકો (7.1, 7.2) ભરવાની પ્રેક્ટિસ કરો.
- વહન અને ઉત્સર્જનના મુખ્ય ઘટકોના ચિત્રો દોરીને યાદ રાખો.
- પ્રશ્નોના જવાબો ટૂંકા અને ચોક્કસ રાખો, પરંતુ વિગતો ચૂકશો નહીં.

આ પ્રકરણનો અભ્યાસ વિદ્યાર્થીઓને પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન અને ઉત્સર્જનની પ્રક્રિયાઓની વ્યાપક સમજ આપે છે, જે જૈવિક વિજ્ઞાનના મૂળભૂત ખ્યાલોને મજબૂત કરે છે.

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com