પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

આપેલ પાઠ્યપુસ્તકના પ્રકરણ "સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન" પર આધારિત વિગતવાર અભ્યાસ સામગ્રી નીચે મુજબ છે.

---

પ્રકરણ: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન (The Living Organisms - Characteristics and Habitats)

આ પ્રકરણમાં આપણે વિવિધ પર્યાવરણો, તેમાં રહેતા સજીવો અને તેઓ ત્યાં કેવી રીતે ટકી રહે છે તે વિશે અભ્યાસ કરીશું. તેમજ સજીવ અને નિર્જીવ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરતા લક્ષણો સમજીશું.

---

1. પ્રસ્તાવના: વિવિધતા અને પર્યાવરણ

પૃથ્વી પર વિવિધ સ્થળોએ આબોહવા અને પર્યાવરણ અલગ-અલગ હોય છે, જેના કારણે ત્યાં જોવા મળતા સજીવોમાં પણ વિવિધતા હોય છે.

• હિમાલય (પર્વતો): અહીં ખૂબ ઠંડી હોય છે. ઓક, પાઈન અને દેવદાર જેવા વૃક્ષો જોવા મળે છે.

• રણ (રાજસ્થાન): અહીં વાતાવરણ ગરમ અને સૂકું હોય છે. અહીં ઊંટ અને કાંટાળી વનસ્પતિઓ જોવા મળે છે.

• દરિયાકિનારો (જગન્નાથપુરી): અહીં ભેજયુક્ત વાતાવરણ હોય છે અને ટપકાંયુક્ત સરુના વૃક્ષો (Casuarina trees) જોવા મળે છે.

નોંધ: દુનિયામાં એવું કોઈ પણ સ્થળ શોધવું મુશ્કેલ છે જ્યાં કોઈ પણ પ્રકારના સજીવો ન હોય. જ્વાળામુખીના મુખમાં પણ સૂક્ષ્મ સજીવો જોવા મળ્યા છે.

---

2. નિવાસસ્થાન અને અનુકૂલન (Habitat and Adaptation)

અ) અનુકૂલન (Adaptation)

સજીવો જે વિસ્તારમાં રહેતા હોય, ત્યાં સફળતાપૂર્વક જીવવા માટે તેમનામાં રહેલી ચોક્કસ વિશેષતાઓ કે આદતોને અનુકૂલન કહે છે. આ એક લાંબા ગાળાની પ્રક્રિયા છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

• ઊંટ (રણમાં):

  • લાંબા પગ: શરીરને રેતીની ગરમીથી દૂર રાખે છે.

  • પાણીની બચત: ખૂબ ઓછો પેશાબ કરે છે, મળ સૂકો હોય છે અને પરસેવો થતો નથી. આથી તે પાણી વગર લાંબો સમય જીવી શકે છે.

• માછલી (પાણીમાં):

  • આકાર: ધારારેખીય (સુરેખિત) આકાર પાણીમાં તરવામાં મદદ કરે છે.

  • ભીંગડાં: શરીરનું રક્ષણ કરે છે.

  • ચૂઈ (ઝાલર): પાણીમાં ઓગળેલો ઓક્સિજન લેવામાં મદદ કરે છે.

બ) નિવાસસ્થાન (Habitat)

જે વિસ્તારમાં પ્રાણીઓ કે વનસ્પતિ જીવન જીવતા હોય, તેને તેમનું નિવાસસ્થાન કહે છે. તે સજીવોને ખોરાક, પાણી, હવા અને આશ્રય પૂરો પાડે છે.

નિવાસસ્થાનના મુખ્ય પ્રકારો:

1. ભૂ-નિવાસ (Terrestrial Habitat): જમીન પર રહેતા સજીવોનું નિવાસસ્થાન. (ઉદાહરણ: જંગલો, રણ, પર્વતો).

2. જલીય નિવાસ (Aquatic Habitat): પાણીમાં રહેતા સજીવોનું નિવાસસ્થાન. (ઉદાહરણ: તળાવ, નદી, સમુદ્ર).

ક) જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો

નિવાસસ્થાન બે પ્રકારના ઘટકોથી બનેલું છે:

• જૈવિક ઘટકો (Biotic Components): સજીવ વસ્તુઓ. (ઉદાહરણ: વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ).

• અજૈવિક ઘટકો (Abiotic Components): નિર્જીવ વસ્તુઓ. (ઉદાહરણ: ખડકો, માટી, હવા, પાણી, સૂર્યપ્રકાશ, ગરમી).

ડ) પરિસ્થિતિકીય અનુકૂલન (Acclimatisation) vs. અનુકૂલન (Adaptation)

વિગત	પરિસ્થિતિકીય અનુકૂલન (Acclimatisation)	અનુકૂલન (Adaptation)
સમયગાળો	ટૂંકા સમયગાળા માટે થતો ફેરફાર છે.	હજારો વર્ષોની પ્રક્રિયા છે.
કારણ	આસપાસના વાતાવરણમાં થયેલા અચાનક બદલાવને પહોંચી વળવા.	કાયમી પર્યાવરણમાં ટકી રહેવા માટે.
ઉદાહરણ	મેદાનમાંથી પર્વત પર જતાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડવી, પણ થોડા દિવસમાં શરીર ગોઠવાઈ જવું.	ઊંટના પગ લાંબા હોવા કે માછલીને ઝાલર હોવી.

---

3. વિવિધ નિવાસસ્થાનની સફર (A Journey Through Different Habitats)

૧. રણ (Desert) - ભૂ-નિવાસ

રણમાં પાણીની અછત અને ખૂબ ગરમી હોય છે.

• પ્રાણીઓ (ઉંદર અને સાપ):

  • ઊંટની જેમ લાંબા પગ હોતા નથી.

  • ગરમીથી બચવા દિવસ દરમિયાન રેતીમાં ઊંડે દરમાં રહે છે અને રાત્રે ઠંડક હોય ત્યારે બહાર આવે છે.

• વનસ્પતિ (થોર - Cactus):

  • પર્ણો: બાષ્પોત્સર્જનથી પાણી ગુમાવતું અટકાવવા પાંદડાં હોતા નથી અથવા કાંટામાં ફેરવાઈ જાય છે.

  • પ્રકાંડ: લીલું હોય છે અને પ્રકાશસંશ્લેષણનું કાર્ય કરે છે. તેના પર મીણયુક્ત સ્તર હોય છે જે પાણી જાળવી રાખે છે.

  • મૂળ: પાણી મેળવવા જમીનમાં ખૂબ ઊંડે સુધી જાય છે.

૨. પર્વતીય વિસ્તાર (Mountain Regions)

અહીં ઠંડી અને પવન હોય છે, શિયાળામાં બરફ પડે છે.

• વૃક્ષો:

  • આકાર શંકુ જેવો હોય છે અને ડાળીઓ ઢળતી હોય છે.

  • પાંદડાં સોયાકાર (needle-shaped) હોય છે, જેથી વરસાદ કે બરફ સરળતાથી સરકી જાય.

• પ્રાણીઓ:

  • યાક: ગરમી માટે લાંબા વાળ હોય છે.

  • હિમ ચિત્તો (Snow Leopard): ઠંડીથી બચવા શરીર અને પગ પર ગાઢ રુવાંટી હોય છે.

  • પર્વતીય બકરી: ખડકાળ ઢાળ પર દોડવા મજબૂત ખરીઓ (hooves) હોય છે.

૩. ઘાસનાં મેદાનો (Grasslands)

અહીં ખુલ્લા મેદાનો હોય છે, છુપાવાની જગ્યાઓ ઓછી હોય છે.

સિંહ (શિકારી - Predator) અને હરણ (શિકાર - Prey) ની સરખામણી:

લક્ષણ	સિંહ (શિકારી)	હરણ (શિકાર)
આંખો	ચહેરાની આગળ તરફ (શિકારનું ચોક્કસ સ્થાન જાણવા).	માથાની બાજુ પર (દરેક દિશામાં ખતરો જોવા).
રંગ	આછો ભૂખરો (સૂકા ઘાસમાં છુપાવા માટે).	આછો ભૂખરો.
શારીરિક રચના	લાંબા નહોર (Claws) જે અંદર ખેંચી શકાય.	મજબૂત દાંત (વનસ્પતિ ચાવવા), લાંબા કાન (અવાજ સાંભળવા).
ઝડપ	શિકાર પકડવા માટે ઝડપી હોય છે.	શિકારીથી બચવા ઝડપ ખૂબ મહત્વની છે.

૪. સમુદ્રો (Oceans) - જલીય નિવાસ

• સામાન્ય અનુકૂલન: મોટાભાગના જીવો (માછલી) ધારારેખીય શરીર અને ચૂઈ ધરાવે છે.

• અપવાદ (Squid & Octopus): ધારારેખીય શરીર હોતું નથી, તેઓ તળિયે રહે છે. જ્યારે તરે છે ત્યારે શરીર ધારારેખીય બનાવે છે.

• અપવાદ (Whale & Dolphin): ચૂઈ હોતી નથી. તેઓ માથા પર રહેલા નસકોરાં (blowholes) દ્વારા હવા શ્વાસમાં લે છે. આ માટે તેઓ વારંવાર સપાટી પર આવે છે.

૫. તળાવો અને સરોવરો (Ponds and Lakes)

• વનસ્પતિ:

  • મૂળ: ખૂબ નાના હોય છે, મુખ્ય કાર્ય વનસ્પતિને જકડી રાખવાનું છે (જમીનમાંથી પાણી શોષવાનું નહીં).

  • પ્રકાંડ: લાંબા, પોલાં અને હલકાં હોય છે જેથી પર્ણો પાણીની સપાટી પર તરી શકે.

  • પર્ણો: ડૂબેલી વનસ્પતિમાં પર્ણો સાંકડા અને રિબન જેવા હોય છે જેથી વહેતા પાણીમાં તૂટ્યા વગર વળી શકે.

• પ્રાણીઓ (દેડકાં):

  • જમીન અને પાણી બંનેમાં રહી શકે છે.

  • પાછળના પગ મજબૂત (કૂદકો મારવા) અને જાળપાદ (webbed feet) હોય છે જે તરવામાં મદદ કરે છે.

---

4. સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ (Characteristics of Living Organisms)

સજીવો નિર્જીવ વસ્તુઓથી કઈ રીતે અલગ પડે છે તે જાણવા માટે નીચે મુજબના સામાન્ય લક્ષણો છે:

1. ખોરાકની જરૂરિયાત:

   • બધા સજીવોને વૃદ્ધિ અને જૈવિક ક્રિયાઓ માટે ઊર્જાની જરૂર હોય છે, જે ખોરાકમાંથી મળે છે.

   • વનસ્પતિ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક બનાવે છે.

2. વૃદ્ધિ (Growth):

   • દરેક સજીવના કદમાં સમય સાથે વધારો થાય છે.

   • ઉદાહરણ: બાળક પુખ્ત બને છે, બીજમાંથી છોડ બને છે. આ ફેરફાર કાયમી છે.

   • નોંધ: વાદળ પણ મોટું થાય છે, પણ તે બહારથી પદાર્થ જમા થવાથી થાય છે, તેથી તે સજીવ નથી.

3. શ્વસન (Respiration):

   • શ્વસન દ્વારા શરીરમાં ખોરાકમાંથી ઊર્જા મુક્ત થાય છે.

   • શ્વાસોચ્છ્વાસ (Breathing): હવા અંદર લેવી અને બહાર કાઢવી એ શ્વસનનો એક ભાગ છે.

   • વિવિધ રીતો:

     • માછલી: ચૂઈ દ્વારા.

     • અળસિયા: ચામડી દ્વારા.

     • વનસ્પતિ: પર્ણમાં રહેલા સૂક્ષ્મ છિદ્રો દ્વારા.

4. ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર (Response to Stimuli):

   • આસપાસના વાતાવરણમાં થતા ફેરફાર (જેમ કે કાંટો વાગવો, તેજસ્વી પ્રકાશ) ને ઉત્તેજના કહે છે અને સજીવ તેની સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

   • વનસ્પતિમાં પ્રતિચાર: લજામણીના છોડને અડકતા પાંદડા બિડાઈ જવા, સૂર્યમુખીનું સૂર્ય તરફ વળવું.

5. ઉત્સર્જન (Excretion):

   • શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા નકામા કચરાને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા.

   • વનસ્પતિમાં કચરો સ્રાવ સ્વરૂપે અથવા વનસ્પતિના ભાગોમાં સંગ્રહ પામીને (નુકસાન કર્યા વગર) દૂર થાય છે.

6. પ્રજનન (Reproduction):

   • પોતાના જેવો જ નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરવાની ક્રિયા.

   • પ્રાણીઓ: ઈંડાં મૂકીને (પક્ષીઓ) અથવા બચ્ચાને જન્મ આપીને (મનુષ્ય, ગાય).

   • વનસ્પતિ: બીજ દ્વારા અથવા છોડના અન્ય ભાગો (જેમ કે બટાકાની આંખ, ગુલાબની કલમ) દ્વારા.

7. હલનચલન (Movement):

   • પ્રાણીઓ એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જાય છે.

   • વનસ્પતિ સ્થાયી છે, પરંતુ તેમાં પાણી/ખોરાકનું વહન થાય છે અને ફૂલોનું ખીલવું/બીડાવું જેવું હલનચલન જોવા મળે છે.

8. મૃત્યુ (Death):

   • દરેક સજીવનું જીવનચક્ર પૂરું થતા તે મૃત્યુ પામે છે.

---

5. જીવન શું છે? (What is Life?)

જીવનની વ્યાખ્યા આપવી સરળ નથી. ઉદાહરણ તરીકે, દુકાનમાં રહેલા મગના બીજ મહિનાઓ સુધી નિર્જીવ લાગે છે, પણ જ્યારે તેને વાવવામાં આવે ત્યારે તેમાંથી છોડ ઉગે છે. ઘઉંના કોથળામાં હાથ નાખતા ગરમી લાગે છે કારણ કે બીજ શ્વસન કરે છે. આમ, જીવન જટિલ અને સુંદર છે.

---

સારાંશ

• સજીવો જે પર્યાવરણમાં રહે છે તેને નિવાસસ્થાન કહે છે.

• સજીવો પર્યાવરણ સાથે તાલમેલ સાધવા અનુકૂલન સાધે છે.

• સજીવોના સામાન્ય લક્ષણો: ખોરાક ગ્રહણ, શ્વસન, ઉત્સર્જન, વૃદ્ધિ, પ્રજનન, હલનચલન અને ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર.

સ્વાધ્યાય

1. નિવાસસ્થાન એટલે શું?

   • સજીવો જે વિસ્તારમાં રહે છે અને જ્યાંથી તેઓ ખોરાક, પાણી, હવા અને આશ્રય મેળવે છે તેને નિવાસસ્થાન કહેવાય.

2. રણમાં રહેલા ઊંટનું અનુકૂલન સમજાવો.

   • લાંબા પગ: શરીરને ગરમ રેતીથી દૂર રાખે.
   • ઓછું મૂત્ર: પાણીનું ઓછું નુકસાન.
   • સૂકો મળ: પાણીનું સંરક્ષણ.
   • પરસેવો નથી: શરીરમાં પાણી જાળવે.
   • પાણી વગર ઘણા દિવસો ટકે.

3. પર્વતીય વિસ્તારમાં રહેલા વૃક્ષોનું અનુકૂલન સમજાવો.

   • શંકુ આકાર: બરફ એકઠો થતો નથી.
   • ઢળતી શાખાઓ: બરફ સરકી જાય.
   • સોય આકારના પર્ણો: વરસાદ અને બરફ સામે રક્ષણ.

4. જૈવિક ઘટકો અને અજૈવિક ઘટકો એટલે શું?

   • જૈવિક ઘટકો: સજીવો જેમ કે વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ.
   • અજૈવિક ઘટકો: નિર્જીવ વસ્તુઓ જેમ કે પાણી, હવા, જમીન, સૂર્યપ્રકાશ.

5. સજીવોના કોઈપણ પાંચ લક્ષણો લખો.

   • ખોરાકની જરૂરિયાત.
   • વૃદ્ધિ.
   • શ્વસન.
   • ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર.
   • પ્રજનન.

6. શ્વસન અને ઉત્સર્જન વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.

   • શ્વસન:
     • હવામાંથી ઑક્સિજન લેવું અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ બહાર કાઢવું.
     • ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવા માટે.
   • ઉત્સર્જન:
     • ખોરાકનો નકામો ભાગ શરીરમાંથી બહાર કાઢવો.
     • હાનિકારક પદાર્થો દૂર કરવા માટે.

7. રણમાં પાણીની અછત હોવા છતાં થોરનું વૃક્ષ જીવંત રહે છે. કારણ આપો.

   • પાંદડાં નાના અથવા કાંટામાં રૂપાંતરિત: બાષ્પીભવન ઘટે.
   • જાડું, માસલ પ્રકાંડ: પાણીનો સંગ્રહ.
   • ઊંડા મૂળ: જમીનમાંથી પાણી શોષે.

8. નીચે આપેલા વિધાનોમાં સાચા (T) અને ખોટા (F)ની નિશાની કરો:

   • (a) પાણીમાં રહેતા પ્રાણીઓ શ્વસન માટે હવામાં ઓગળેલા ઑક્સિજનનો ઉપયોગ કરે છે. (T)
   • (b) વનસ્પતિઓ પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક બનાવે છે. (T)
   • (c) વૃદ્ધિ એ સજીવનું લક્ષણ નથી. (F)
   • (d) સજીવો ઉત્તેજનાને પ્રતિચાર આપતા નથી. (F)
   • (e) ઉત્સર્જન એ સજીવનું લક્ષણ નથી. (F)

9. ખાલી જગ્યા પૂરો:

   • (a) કોઈ પણ વિસ્તારના જૈવિક ઘટકોમાં વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ નો સમાવેશ થાય છે.
   • (b) રણના છોડ ઓછા પાણીનો ત્યાગ કરે છે.
   • (c) રણમાં ઊંટ ઓછું મૂત્રનો ત્યાગ કરે છે.
   • (d) શ્વાસમાં લીધેલા હવામાંના ઑક્સિજનનો ઉપયોગ આપણું શરીર શ્વસન કરે છે.
   • (e) સજીવો પોતાના જેવા જ સજીવો ઉત્પન્ન કરે છે જેને પ્રજનન કહે છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

1. પ્રૉજેક્ટ:
   • પ્રક્રિયા:
     • ઘરની આસપાસના વિસ્તારની મુલાકાત લો.
     • વિવિધ પ્રકારના પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનું અવલોકન કરો.
     • તેમની લાક્ષણિકતાઓ અને અનુકૂલન વિશે નોંધ લો.
   • નોંધ: આ પ્રૉજેક્ટ વિદ્યાર્થીઓને વ્યવહારિક નિરીક્ષણ દ્વારા નિવાસસ્થાન અને અનુકૂલનની સમજ આપે છે. તે વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ અને પર્યાવરણની સમજ વધારે છે.

નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને સજીવોના લક્ષણો, નિવાસસ્થાનો અને અનુકૂલનની વૈજ્ઞાનિક સમજ આપે છે. પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ દ્વારા વ્યવહારિક અભ્યાસને પ્રોત્સાહન મળે છે, જે વિજ્ઞાનના ખ્યાલોને રસપ્રદ અને સરળ બનાવે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---