પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ

(વિજ્ઞાન ધોરણ 8)

પ્રસ્તાવના

• ધોરણ-VIIમાં બૂઝો અને પહેલીએ પ્રોફેસર એહમદ અને ટીબુ સાથે જંગલનું ભ્રમણ કર્યું હતું.
• તેઓ તેમના અનુભવો વર્ગના સહાધ્યાયીઓ સાથે વહેંચવા ઉત્સુક હતા.
• અન્ય વિદ્યાર્થીઓ પણ પોતાના અનુભવો શેર કરવા ઉત્સુક હતા, જેમણે ભરતપુર અભયારણ્ય, કાઝીરંગા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, લોકચાઉ વન્યજીવ અભયારણ્ય, ગ્રેટ નિકોબાર જીવાવરણ આરક્ષિત ક્ષેત્ર, અને વાઘ સંરક્ષિત વિસ્તાર વિશે જાણ્યું હતું.
• પ્રશ્ન: રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, અભયારણ્યો, અને જીવાવરણ આરક્ષિત ક્ષેત્રો બનાવવાનો ઉદ્દેશ શું છે?
  • જવાબ: વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, અને તેમના નિવાસસ્થાનોનું સંરક્ષણ કરવું, જૈવ વિવિધતા જાળવવી, અને પ્રાકૃતિક સંતુલન ટકાવી રાખવું.
• નોંધ: આ પ્રસ્તાવના વિદ્યાર્થીઓને વન્યજીવ સંરક્ષણના મહત્વ અને તેની સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓની ભૂમિકા સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ નામો યાદ રાખવા જોઈએ, કારણ કે તે પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

---

વનનાબૂદી અને તેનાં કારણો

વ્યાખ્યા

• વનનાબૂદી એટલે વનનો નાશ કરીને પ્રાપ્ત જમીનનો અન્ય કાર્યો માટે ઉપયોગ કરવો.
• નોંધ: વનનાબૂદીની વ્યાખ્યા સરળ અને સ્પષ્ટ છે, જે વિદ્યાર્થીઓએ યાદ રાખવી જોઈએ.

કારણો

• માનવસર્જિત કારણો:
  • ખેતીવાડી માટે જમીન પ્રાપ્ત કરવી.
  • ઘર અને કારખાનાઓનું નિર્માણ કરવું.
  • ફર્નિચર બનાવવા અથવા બળતણ માટે લાકડાંનો ઉપયોગ.
• કુદરતી કારણો:
  • દાવાનળ (જંગલમાં આગ).
  • ભયંકર દુષ્કાળ.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ માનવસર્જિત અને કુદરતી કારણોનો ભેદ સમજવો જોઈએ, કારણ કે આ પ્રશ્ન પરીક્ષામાં વારંવાર પૂછાય છે.

પ્રવૃત્તિ 5.1: વનનાબૂદીના અન્ય કારણો

• પ્રક્રિયા:
  • વનનાબૂદીના અન્ય કારણોની યાદી બનાવો.
  • તેને કુદરતી અને માનવસર્જિતમાં વર્ગીકૃત કરો.
• ઉદાહરણ:
  • માનવસર્જિત: ખાણકામ, રસ્તાઓનું નિર્માણ, શહેરીકરણ.
  • કુદરતી: ભૂકંપ, જ્વાળામુખી, વાવાઝોડું.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વનનાબૂદીના વિવિધ પાસાઓ વિશે વિચારવા પ્રેરે છે. યાદી બનાવતી વખતે વર્ગમાં ચર્ચા કરવી ઉપયોગી છે.

---

વનનાબૂદીનાં પરિણામો

પર્યાવરણીય અસરો

• તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો:
  • વનનાબૂદીથી પૃથ્વીનું તાપમાન વધે છે.
  • વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ વધે છે, કારણ કે વૃક્ષો તેને શોષી લેતા નથી.
• ગ્લોબલ વોર્મિંગ:
  • કાર્બન ડાયોક્સાઇડ પૃથ્વી દ્વારા પરાવર્તિત ઉષ્મીય કિરણોને શોષી લે છે, જેનાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ વધે છે.
• જળચક્રનું અસંતુલન:
  • વૃક્ષોની ઘટતી સંખ્યાથી વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે, જે દુષ્કાળનું કારણ બને છે.
• ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડો:
  • વૃક્ષો પાણીને જમીનમાં રોકી રાખે છે; તેમની ગેરહાજરીથી જળસ્તર ઘટે છે.
• પૂર અને દુષ્કાળ:
  • વનનાબૂદીથી પ્રાકૃતિક સમતોલન ખોરવાય છે, જેનાથી પૂર અને દુષ્કાળની સંભાવના વધે છે.

ભૂમિ પરની અસરો

• ભૂમિનું ધોવાણ:
  • વૃક્ષોના મૂળ જમીનને બાંધી રાખે છે; તેમની કાપણીથી ભૂમિનું ધોવાણ વધે છે.
  • ફળદ્રુપ ઉપરનું સ્તર ધોવાઈ જાય છે, જેનાથી નીચેનું સખત, ખડકાળ સ્તર બહાર આવે છે.
• રણનિર્માણ (Desertification):
  • ફળદ્રુપ ભૂમિ ધીમે ધીમે રણમાં ફેરવાય છે, કારણ કે સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) ઘટે છે.
• જળધારણ ક્ષમતામાં ઘટાડો:
  • વૃક્ષોની ગેરહાજરીથી જમીનની પાણી રોકી રાખવાની ક્ષમતા ઘટે છે, જે પૂરનું કારણ બને છે.
• નોંધ: વનનાબૂદીના પરિણામો પર્યાવરણ અને ભૂમિ બંને પર ગંભીર અસર કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ ગ્લોબલ વોર્મિંગ, રણનિર્માણ, અને જળચક્ર જેવા શબ્દોનો અર્થ સમજવો જોઈએ.

પ્રવૃત્તિ 5.2: વન્ય પ્રાણીઓ પર અસર

• પ્રક્રિયા:
  • વનનાબૂદીથી વન્ય પ્રાણીઓ કેવી રીતે પ્રભાવિત થાય છે તેની યાદી બનાવો.
  • વર્ગમાં ચર્ચા કરો.
• ઉદાહરણ:
  • નિવાસસ્થાનનો નાશ થવો.
  • ખોરાકની અછત.
  • પ્રજનનમાં ઘટાડો.
  • પ્રજાતિઓ નાશઃપ્રાય બનવી.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વન્ય પ્રાણીઓ અને વનોના આંતરસંબંધને સમજવામાં મદદ કરે છે. ચર્ચા દરમિયાન વન્ય પ્રાણીઓના નિવાસસ્થાનનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.

---

વન તેમજ વન્યજીવનનું સંરક્ષણ

જીવાવરણ અને જૈવ વિવિધતા

• જીવાવરણ:
  • પૃથ્વીનો તે ભાગ જ્યાં સજીવો વસવાટ કરે છે અને જીવનને આધાર આપે છે.
• જૈવ વિવિધતા:
  • પૃથ્વી પર જોવા મળતા વિવિધ સજીવો, તેમની વચ્ચેના આંતરસંબંધો, અને તેમનો પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ.
• નોંધ: જીવાવરણ અને જૈવ વિવિધતાની વ્યાખ્યાઓ પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દોનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે સમજવો જોઈએ.

સંરક્ષિત વિસ્તારો

• વ્યાખ્યા:
  • વનસ્પતિસૃષ્ટિ, પ્રાણીસૃષ્ટિ, અને તેમના નિવાસસ્થાનોના સંરક્ષણ માટે સુરક્ષિત વિસ્તારો જાહેર કરવામાં આવે છે.
• પ્રકારો:
  • વન્યજીવ અભયારણ્ય:
    • પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોને ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવા માટેના વિસ્તારો.
  • રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:
    • વન્ય પ્રાણીઓ માટે આરક્ષિત વિસ્તારો, જ્યાં તેઓ સ્વતંત્ર રીતે નિવાસ કરી શકે અને પ્રાકૃતિક સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે.
  • જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર:
    • વન્ય સજીવો, વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, અને આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટે વિશાળ વિસ્તારો.
• નિયમો:
  • આ વિસ્તારોમાં વૃક્ષારોપણ, ખેતી, ચરવું, વૃક્ષોની કાપણી, શિકાર, અને ચામડું મેળવવા માટે શિકાર પર પ્રતિબંધ.
• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ અભયારણ્ય, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારની વ્યાખ્યાઓ અને તફાવત યાદ રાખવા જોઈએ.

પ્રવૃત્તિ 5.3: સંરક્ષિત વિસ્તારોની માહિતી

• પ્રક્રિયા:
  • તમારા જિલ્લા, રાજ્ય, અને દેશના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો, વન્ય પ્રાણી અભયારણ્યો, અને જીવાવરણ આરક્ષિત ક્ષેત્રોની સંખ્યા શોધો.
  • કોષ્ટક 5.1ની પૂર્તતા કરો.
  • આ ક્ષેત્રોને રાજ્ય અને ભારતના રેખાચિત્રમાં દર્શાવો.
• ઉદાહરણ:
  • ગુજરાત: ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, બ્લેકબક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વન્સદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન.
  • ભારત: કાઝીરંગા, સુંદરબન, જીમ કોર્બેટ.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને ભારતના સંરક્ષિત વિસ્તારોની માહિતી એકત્ર કરવા અને નકશા પર દર્શાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

---

જીવ આરક્ષિત વિસ્તાર

વ્યાખ્યા અને હેતુ

• જીવ આરક્ષિત વિસ્તારો જૈવ વિવિધતાના રક્ષણ માટે બનાવવામાં આવે છે.
• જૈવ વિવિધતા:
  • કોઈ વિસ્તારમાં જોવા મળતી બધી વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, અને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધ પ્રજાતિઓ.
• ઉદાહરણ:
  • પંચમઢી જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, બોરી, અને પંચમઢી વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય સામેલ છે.
• નોંધ: જીવ આરક્ષિત વિસ્તારો વિશાળ હોય છે અને તેમાં અન્ય સુરક્ષિત વિસ્તારો પણ સામેલ હોઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પંચમઢીનું ઉદાહરણ યાદ રાખવું જોઈએ.

---

વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ

વ્યાખ્યા

• વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora):
  • કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ.
• પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna):
  • કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતા પ્રાણીઓ.
• ઉદાહરણ (પંચમઢી):
  • વનસ્પતિસૃષ્ટિ: સાલ, સાગ, આંબો, જાંબુ, હંસરાજ, અર્જુન.
  • પ્રાણીસૃષ્ટિ: ચિંકારા, નીલગાય, બાર્કિંગ ડીઅર, ચીત્તલ, દિપડો, જંગલી કૂતરો, વરૂ.
• નોંધ: વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિની વ્યાખ્યાઓ અને ઉદાહરણો પરીક્ષામાં મહત્વના છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ નામો યાદ રાખવા જોઈએ.

---

સ્થાનિક જાતિઓ

વ્યાખ્યા

• સ્થાનિક જાતિઓ એવી વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની જાતિઓ છે જે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં વિશિષ્ટ રૂપે જોવા મળે છે અને અન્ય વિસ્તારમાં પ્રાકૃતિક રૂપે જોવા મળતી નથી.
• ઉદાહરણ (પંચમઢી):
  • વનસ્પતિઓ: સાલ, જંગલી આંબો.
  • પ્રાણીઓ: બાયસન (જંગલી બળદ), વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી, ઉડતી ખિસકોલી.
• જોખમો:
  • નિવાસસ્થાનનો નાશ.
  • વસતી વધારો.
  • નવી જાતિઓનું આગમન.
• નોંધ: સ્થાનિક જાતિઓનું મહત્વ અને તેમના જોખમોની સમજણ વિદ્યાર્થીઓ માટે આવશ્યક છે, કારણ કે આ પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

---

પ્રજાતિ

વ્યાખ્યા

• પ્રજાતિ એ સજીવોનું એવું જૂથ છે જે એકબીજા સાથે આંતરપ્રજનન કરી શકે છે અને પ્રજનનક્ષમ સંતાનો ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
• લક્ષણો:
  • એક જાતિના સભ્યોમાં સામાન્ય લક્ષણો જોવા મળે છે.
  • અન્ય જાતિઓ સાથે પ્રજનન શક્ય નથી.
• નોંધ: પ્રજાતિની વ્યાખ્યા સરળ છે, પરંતુ વિદ્યાર્થીઓએ તેનો આંતરપ્રજનનનો ખ્યાલ સમજવો જોઈએ.

---

નાશઃપ્રાય જાતિઓ

વ્યાખ્યા

• નાશઃપ્રાય જાતિઓ એવી જાતિઓ છે જે લુપ્ત થવાની આરે છે.
• ઉદાહરણ:
  • વાઘ (સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં સંરક્ષિત, સંખ્યા વધી રહી છે).
  • લુપ્ત જાતિઓ: ડાયનાસૌર (સંપૂર્ણ લુપ્ત).
• નોંધ: નાશઃપ્રાય અને લુપ્ત જાતિઓનો ભેદ સમજવો મહત્વનું છે. વાઘનું ઉદાહરણ પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

---

રેડ ડેટા બુક

વ્યાખ્યા

• રેડ ડેટા બુક એ પુસ્તક છે જેમાં નાશઃપ્રાય પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો રેકોર્ડ રાખવામાં આવે છે.
• વિશેષતા:
  • ભારતમાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ માટે અલગ-અલગ રેડ ડેટા બુક છે.
• નોંધ: રેડ ડેટા બુકનું મહત્વ અને તેનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓએ સમજવું જોઈએ, કારણ કે આ ટૂંકા પ્રશ્નો માટે ઉપયોગી છે.

---

સ્થળાંતરણ

વ્યાખ્યા

• સ્થળાંતરણ એ પક્ષીઓની એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં તેઓ વાતાવરણીય બદલાવને કારણે દર વર્ષે ચોક્કસ સમયે દૂરના વિસ્તારમાં ઊડી જાય છે.
• કારણો:
  • ઇંડા મૂકવા અને પ્રજનન માટે.
  • મૂળ નિવાસસ્થાનમાં અત્યંત ઠંડીને કારણે રહેવું અયોગ્ય બને છે.
• નોંધ: સ્થળાંતરણનું કારણ અને તેની પ્રક્રિયા વિદ્યાર્થીઓએ સમજવી જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, સાઇબિરીયન ક્રેન ભરતપુર અભયારણ્યમાં સ્થળાંતર કરે છે.

---

કાગળનું પુનઃચક્રણ

મહત્વ

• એક ટન કાગળ બનાવવા માટે 17 પુખ્ત વૃક્ષો કાપવામાં આવે છે.
• કાગળની બચતથી વૃક્ષોનું સંરક્ષણ થાય છે.
• પુનઃચક્રણ:
  • કાગળનો 5 થી 7 વખત પુનઃઉપયોગ અને પુનઃચક્રણ શક્ય છે.
  • એક ટન કાગળની બચતથી 17 વૃક્ષો બચાવી શકાય છે.
• નોંધ: કાગળનું પુનઃચક્રણ વનનાબૂદી ઘટાડવાનો ઉપાય છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ આંકડા યાદ રાખવા જોઈએ.

---

પુનઃવનીકરણ

વ્યાખ્યા

• પુનઃવનીકરણ એ વનનાબૂદીનો ઉપચાર છે, જેમાં કાપવામાં આવેલા વૃક્ષોની જગ્યાએ નવા વૃક્ષોનું વાવેતર કરવામાં આવે છે.
• હેતુ:
  • નાશ પામેલા જંગલોને પુનઃસ્થાપિત કરવું.
  • પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવું.
• નોંધ: પુનઃવનીકરણની વ્યાખ્યા અને હેતુ પરીક્ષામાં ટૂંકા પ્રશ્નો માટે મહત્વના છે.

---

પારિભાષિક શબ્દો

• જૈવ વિવિધતા (Biodiversity)
• જીવાવરણ આરક્ષિત ક્ષેત્ર (Biosphere Reserve)
• વનનાબૂદી (Deforestation)
• રણનિર્માણ (Desertification)
• નિવસનતંત્ર (Ecosystem)
• નાશઃપ્રાય જાતિઓ (Endangered Species)
• સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species)
• વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora)
• પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)
• સ્થળાંતર કરનારાં પક્ષીઓ (Migratory Birds)
• રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park)
• રેડ ડેટા બુક (Red Data Book)
• પુનઃવનીકરણ (Reforestation)
• અભયારણ્ય (Sanctuary)
• પ્રજાતિ (Species)
• નોંધ: આ શબ્દો પરીક્ષામાં વ્યાખ્યા અથવા ટૂંકા પ્રશ્નો માટે પૂછાઈ શકે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દો અને તેમના અર્થ યાદ રાખવા જોઈએ.

---

તમે શું શીખ્યાં?

• સંરક્ષિત વિસ્તારો:
  • વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તારો વન અને વન્યજીવોના સંરક્ષણ માટે બનાવવામાં આવે છે.
• જૈવ વિવિધતા:
  • કોઈ વિશિષ્ટ વિસ્તારમાં જોવા મળતી સજીવોની વિવિધ જાતિઓ.
• વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ:
  • કોઈ વિસ્તારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ તેની વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ તરીકે ઓળખાય છે.
• સ્થાનિક જાતિઓ:
  • ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ જોવા મળે છે.
• નાશઃપ્રાય જાતિઓ:
  • લુપ્ત થવાની આરે હોય તેવી જાતિઓ.
• રેડ ડેટા બુક:
  • નાશઃપ્રાય જાતિઓનો રેકોર્ડ રાખે છે.
• સ્થળાંતરણ:
  • પક્ષીઓનું ચોક્કસ સમયે પ્રજનન માટે નિવાસસ્થાન બદલવું.
• કાગળની બચત:
  • કાગળની બચત, પુનઃઉપયોગ, અને પુનઃચક્રણથી વૃક્ષો, ઊર્જા, અને પાણીની બચત થાય છે.
• પુનઃવનીકરણ:
  • નાશ પામેલા જંગલોની પુનઃસ્થાપના.
• નોંધ: આ મુદ્દાઓ પ્રકરણનો સારાંશ આપે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ મુદ્દાઓનો ઉપયોગ નોંધ તરીકે કરવો જોઈએ.

---

સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

   • (a) એક જ જગ્યાએ જોવા મળતી વનસ્પતિઓને વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે.
   • (b) એક જ જગ્યાએ જોવા મળતા પ્રાણીઓને પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે.
   • (c) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ કરવા માટે અભયારણ્ય, રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર જેવા વિસ્તારો બનાવવામાં આવ્યા છે.
   • (d) પૃથ્વીનું તાપમાન વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગની ઘટના ઉદ્ભવે છે.
   • (e) નાશઃપ્રાય પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો રેકોર્ડ રાખવા માટે રેડ ડેટા બુકનો ઉપયોગ થાય છે.
   • નોંધ: આ પ્રશ્નો વ્યાખ્યાઓની સમજણ ચકાસે છે. વિદ્યાર્થીઓએ શબ્દો યાદ રાખવા જોઈએ.

2. વનનાબૂદીથી વરસાદ કેવી રીતે ઓછો થાય છે?

   • વૃક્ષો જળચક્રમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, કારણ કે તેઓ પાણીને શોષી વાતાવરણમાં બાષ્પીભવન દ્વારા પાછું આપે છે.
   • વનનાબૂદીથી વૃક્ષોની સંખ્યા ઘટે છે, જેનાથી બાષ્પીભવન ઘટે છે.
   • આનાથી વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ ઘટે છે, જે વરસાદની માત્રામાં ઘટાડો કરે છે.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ જળચક્ર અને વૃક્ષોની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.

3. વન્ય પ્રાણીઓ પર વનનાબૂદીની અસરો:

   • નિવાસસ્થાનનો નાશ: વનનાબૂદીથી પ્રાણીઓના રહેઠાણ નષ્ટ થાય છે, જેનાથી તેઓ બેઘર બને છે.
   • ખોરાકની અછત: વનસ્પતિઓનો નાશ થવાથી પ્રાણીઓને ખોરાક મળતો બંધ થાય છે.
   • પ્રજનનમાં ઘટાડો: નિવાસસ્થાન અને ખોરાકની અછતથી પ્રજનન ઘટે છે.
   • નાશઃપ્રાય જાતિઓ: ઘટતી વસતીને કારણે પ્રાણીઓ લુપ્ત થવાની આરે આવે છે.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન વન અને વન્યજીવોના આંતરસંબંધને સમજવા માટે મહત્વનો છે.

4. અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વચ્ચે તફાવત:

   • અભયારણ્ય:
     • પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનોને ખલેલથી સુરક્ષિત રાખવા માટેના વિસ્તારો.
     • મર્યાદિત માનવ પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે ચરવું)ને મંજૂરી હોઈ શકે.
   • રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન:
     • વન્ય પ્રાણીઓ માટે આરક્ષિત વિસ્તારો, જ્યાં તેઓ સ્વતંત્ર રીતે નિવાસ કરે છે.
     • કોઈપણ માનવ પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે ચરવું, ખેતી) પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ.
   • નોંધ: આ તફાવત પરીક્ષામાં ટૂંકા પ્રશ્નો અથવા ટેબલના રૂપમાં પૂછાઈ શકે છે.

5. સ્થાનિક જાતિઓ અને સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ વચ્ચે તફાવત:

   • સ્થાનિક જાતિઓ:
     • ચોક્કસ વિસ્તારમાં જ પ્રાકૃતિક રૂપે જોવા મળે છે.
     • ઉદાહરણ: પંચમઢીમાં વિશાળ ભારતીય ખિસકોલી.
   • સ્થળાંતર કરનારા પક્ષીઓ:
     • વાતાવરણીય બદલાવને કારણે ચોક્કસ સમયે નિવાસસ્થાન બદલે છે.
     • ઉદાહરણ: સાઇબિરીયન ક્રેન.
   • નોંધ: આ તફાવત સ્પષ્ટ રીતે સમજવો જોઈએ, કારણ કે તે પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

6. રેડ ડેટા બુક શું છે?

   • રેડ ડેટા બુક એ નાશઃપ્રાય પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓનો રેકોર્ડ રાખતું પુસ્તક છે.
   • ભારતમાં પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓ માટે અલગ-અલગ રેડ ડેટા બુક છે.
   • નોંધ: આ વ્યાખ્યા ટૂંકા પ્રશ્નો માટે મહત્વની છે.

7. જૈવ વિવિધતાનું મહત્વ:

   • જૈવ વિવિધતા પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવે છે.
   • વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની વિવિધતા ખોરાક, ઔષધ, અને અન્ય સંસાધનો પૂરા પાડે છે.
   • આંતરસંબંધો નિવસનતંત્રને મજબૂત બનાવે છે.
   • સ્થાનિક જાતિઓનું સંરક્ષણ વૈશ્વિક પર્યાવરણ માટે જરૂરી છે.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિગતવાર જવાબ માગે છે. વિદ્યાર્થીઓએ નિવસનતંત્રની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.

8. જીવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર શા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે?

   • જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવું.
   • વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, અને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધ જાતિઓનું રક્ષણ.
   • આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલી જાળવવી.
   • પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવવું.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન જીવ આરક્ષિત ક્ષેત્રના હેતુઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

9. જીવ આરક્ષિત ક્ષેત્ર પર્યાવરણ, વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, અને આદિવાસીઓનું રક્ષણ કેવી રીતે કરે છે?

   • પર્યાવરણ:
     • વનો, પાણી, અને હવાનું સંરક્ષણ થાય છે, જે નિવસનતંત્રને જાળવે છે.
   • વનસ્પતિ:
     • વૃક્ષોની કાપણી પર પ્રતિબંધ દ્વારા વનસ્પતિઓનું રક્ષણ.
   • પ્રાણીઓ:
     • શિકાર અને ખલેલ પર પ્રતિબંધ દ્વારા વન્યજીવોનું રક્ષણ.
   • આદિવાસીઓ:
     • તેમની પારંપરિક જીવનશૈલી અને સંસ્કૃતિનું સંરક્ષણ.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન જીવ આરક્ષિત ક્ષેત્રની વ્યાપક ભૂમિકા સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ દરેક બિંદુ સ્પષ્ટ રીતે લખવું જોઈએ.

10. કાગળની બચતના બે ઉપાયો:

    • પુનઃઉપયોગ: જૂના કાગળનો નોંધ લેવા માટે ઉપયોગ કરવો.
    • પુનઃચક્રણ: કાગળને રિસાયકલ કરી નવો કાગળ બનાવવો.
    • નોંધ: આ ઉપાયો વિદ્યાર્થીઓ માટે વ્યવહારુ છે અને પરીક્ષામાં સરળ રીતે લખી શકાય.

11. પુનઃવનીકરણ શું છે?

    • પુનઃવનીકરણ એ કાપવામાં આવેલા વૃક્ષોની જગ્યાએ નવા વૃક્ષોનું વાવેતર કરી, નાશ પામેલા જંગલોને પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા છે.
    • નોંધ: આ વ્યાખ્યા ટૂંકી અને સ્પષ્ટ છે, જે યાદ રાખવી સરળ છે.

12. પ્રોજેક્ટ વાઘ વિશે ટૂંકમાં માહિતી:

    • પ્રોજેક્ટ વાઘ 1973માં ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યો.
    • હેતુ: વાઘની નાશઃપ્રાય જાતિઓનું સંરક્ષણ અને તેમની વસતી વધારવી.
    • વાઘ આરક્ષિત વિસ્તારો (જેમ કે સાતપુડા, સુંદરબન)માં શિકાર અને ખલેલ પર પ્રતિબંધ.
    • સફળતા: વાઘની સંખ્યામાં વધારો થયો છે.
    • નોંધ: આ પ્રશ્ન પ્રોજેક્ટ વાઘના હેતુ અને સફળતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

13. પાંચ નાશઃપ્રાય જાતિઓ:

    • વાઘ.
    • એશિયાટિક સિંહ.
    • ભારતીય ગેંડો.
    • સાઇબિરીયન ક્રેન.
    • બ્લેકબક (કાળિયાર).
    • નોંધ: આ નામો ભારતના સંદર્ભમાં છે. વિદ્યાર્થીઓએ ભારતની નાશઃપ્રાય જાતિઓની યાદી યાદ રાખવી જોઈએ.

---

અંતિમ નોંધ

• આ પ્રકરણ વનનાબૂદી, તેના પરિણામો, અને વન તેમજ વન્યજીવનના સંરક્ષણની વિગતો આપે છે.
• વિદ્યાર્થીઓએ જૈવ વિવિધતા, સ્થાનિક જાતિઓ, નાશઃપ્રાય જાતિઓ, અને રેડ ડેટા બુક જેવા ખ્યાલો સ્પષ્ટ રીતે સમજવા જોઈએ.
• પ્રવૃત્તિઓ 5.1, 5.2, અને 5.3 વ્યવહારુ જ્ઞાન વધારે છે અને પ્રોજેક્ટ તરીકે ઉપયોગી છે.
• સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો પરીક્ષાની તૈયારી માટે મહત્વના છે, ખાસ કરીને વ્યાખ્યાઓ અને તફાવતો.
• નોંધ: આ જવાબમાં મૂળ પાઠનું સંપૂર્ણ સામગ્રી સામેલ છે, અને કોઈપણ ભાગ કાઢવામાં આવ્યો નથી. વધારાની નોંધો વિદ્યાર્થીઓની સમજણ માટે ઉમેરવામાં આવી છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---