પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ 

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

પરિચય

પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ (Separation of Substances)

આ અભ્યાસ સામગ્રી પાઠ્યપુસ્તક આધારિત છે અને વિષયવસ્તુને સરળ, સ્પષ્ટ અને મુદ્દાસર રીતે સમજાવવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

---

1. પ્રસ્તાવના (Introduction)

આપણા રોજિંદા જીવનમાં આપણે ઘણીવાર મિશ્રણમાંથી કોઈ પદાર્થને અલગ કરીએ છીએ.

• ઉદાહરણો:

  • ચા ગાળતી વખતે ભૂકી અલગ કરવી.

  • દૂધ કે દહીં વલોવીને માખણ અલગ કરવું.

  • રૂમાંથી બીજ અલગ કરવા (પીંજવું).

  • અનાજમાંથી કાંકરા દૂર કરવા.

અલગીકરણનો હેતુ:

આપણે પદાર્થોને શા માટે અલગ કરીએ છીએ?

1. બિનજરૂરી કે નુકસાનકારક ઘટકો દૂર કરવા: (દા.ત. ચોખામાંથી કાંકરા દૂર કરવા).

2. બે અલગ અલગ પણ ઉપયોગી ઘટકો છૂટા પાડવા: (દા.ત. દૂધ વલોવીને માખણ અને છાશ અલગ કરવા).

3. કચરો દૂર કરવા: (દા.ત. ચાની ભૂકી અલગ કરવી).

---

2. અલગીકરણની પદ્ધતિઓ (Methods of Separation)

મિશ્રણમાંથી ઘટકોને અલગ કરવા માટે ઘટકોના ગુણધર્મો (જેમ કે કદ, વજન, દ્રાવ્યતા) ના આધારે જુદી જુદી પદ્ધતિઓ વપરાય છે.

A. હાથ વડે વીણવું (Handpicking)

• ક્યારે વપરાય? જ્યારે કચરો કે અશુદ્ધિ થોડા મોટા કદની હોય અને મિશ્રણનો જથ્થો બહુ મોટો ન હોય.

• ઉદાહરણ: ઘઉં, ચોખા કે દાળમાંથી કાંકરા, ફોતરાં કે અન્ય કચરો હાથથી વીણીને દૂર કરવો.

B. અનાજનું છડવું (Threshing)

• ક્યારે વપરાય? પાકની લણણી પછી સુકાયેલા ડૂંડાંમાંથી દાણા અલગ કરવા માટે.

• રીત: ડૂંડાંઓને જુડીને કે મશીન દ્વારા દાણા છૂટા પાડવામાં આવે છે. બળદનો ઉપયોગ પણ થાય છે.

C. ઉપણવું (Winnowing)

• સિદ્ધાંત: મિશ્રણના ઘટકોમાં વજનનો તફાવત હોવો જોઈએ (એક ભારે અને બીજું હલકું).

• ક્યારે વપરાય? ભારે દાણામાંથી હલકાં ફોતરાં દૂર કરવા.

• રીત: મિશ્રણને અમુક ઊંચાઈએથી પવનની દિશામાં નીચે પડવા દેવામાં આવે છે. હલકાં ફોતરાં પવનથી દૂર ઉડી જાય છે અને ભારે દાણા નીચે સીધા પડે છે.

D. ચાળવું (Sieving)

• સિદ્ધાંત: મિશ્રણના ઘટકોના કદમાં તફાવત હોવો જોઈએ.

• ક્યારે વપરાય? જ્યારે એક ઘટક મોટો હોય અને બીજો ઝીણો હોય.

• ઉદાહરણ:

  • લોટમાંથી ભૂસું દૂર કરવા (ઝીણો લોટ ચાળણીમાંથી નીચે પડે છે, ભૂસું ઉપર રહે છે).

  • બાંધકામ સ્થળે રેતીમાંથી મોટા કાંકરા અને પથ્થર દૂર કરવા.

---

3. પ્રવાહી મિશ્રણનું અલગીકરણ (Separation in Liquids)

જ્યારે ઘન પદાર્થ પ્રવાહીમાં મિશ્ર હોય અથવા બે પ્રવાહી મિશ્ર હોય, ત્યારે નીચેની પદ્ધતિઓ વપરાય છે:

A. નિક્ષેપન અને નિતારણ (Sedimentation and Decantation)

1. નિક્ષેપન (Sedimentation): મિશ્રણમાં રહેલો વજનમાં ભારે ઘટક (જેમ કે માટી કે રેતી) પાણી ઉમેર્યા બાદ તળિયે બેસી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને નિક્ષેપન કહે છે.

2. નિતારણ (Decantation): તળિયે બેસેલા પદાર્થને હલાવ્યા વગર, ઉપરનું પાણી ધીમેથી બીજા પાત્રમાં લઈ લેવાની ક્રિયાને નિતારણ કહે છે.

   • ઉદાહરણ: ચોખા ધોતી વખતે પાણી કાઢવું, તેલ અને પાણીના મિશ્રણને અલગ કરવું.

B. ગાળણ (Filtration)

• ક્યારે વપરાય? જ્યારે પ્રવાહીમાંથી અદ્રાવ્ય ઘન કચરો દૂર કરવો હોય, જે નિતારણથી દૂર ન થઈ શકે.

• સાધન: ગળણી, કાપડનો ટુકડો અથવા ગાળણપત્ર (Filter paper).

• ઉદાહરણ:

  • ચામાંથી કૂચા અલગ કરવા.

  • પનીર બનાવવા માટે ફાટેલા દૂધમાંથી પાણી અલગ કરવું.

  • ગંદુ પાણી શુદ્ધ કરવું.

---

4. બાષ્પીભવન અને ઘનીભવન (Evaporation and Condensation)

જ્યારે કોઈ પદાર્થ પાણીમાં સંપૂર્ણપણે ઓગળી ગયો હોય (દ્રાવ્ય હોય), ત્યારે તેને અલગ કરવા આ પદ્ધતિઓ વપરાય છે.

• બાષ્પીભવન (Evaporation): પાણીને ગરમ કરી તેની વરાળ (બાષ્પ) બનાવવાની ક્રિયા.

  • ઉપયોગ: દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું મેળવવા. દરિયાના પાણીને ખાડાઓમાં ભરી રાખવામાં આવે છે, સૂર્યપ્રકાશથી પાણી ઉડી જાય છે અને મીઠું નીચે રહી જાય છે.

• ઘનીભવન (Condensation): પાણીની વરાળનું ફરીથી પ્રવાહી (પાણી) માં રૂપાંતર થવાની ક્રિયા.

  • ઉદાહરણ: ગરમ દૂધ પર ઢાંકેલી ડિશની નીચે પાણીના ટીપાં બાઝી જવા.

વિશેષ નોંધ: રેતી અને મીઠાના મિશ્રણને અલગ કરવા માટે નિતારણ/ગાળણ (રેતી અલગ કરવા) અને બાષ્પીભવન (મીઠું પાછું મેળવવા) એમ એકથી વધુ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો પડે છે.

---

5. દ્રાવણ અને દ્રાવ્યતા (Solution and Solubility)

• દ્રાવણ (Solution): પદાર્થ પ્રવાહીમાં ઓગળે ત્યારે દ્રાવણ બને છે.

• સંતૃપ્ત દ્રાવણ (Saturated Solution): ચોક્કસ તાપમાને, જ્યારે પાણીમાં વધુ પદાર્થ (જેમ કે મીઠું કે ખાંડ) ઓગાળવો શક્ય ન બને, ત્યારે તે દ્રાવણને સંતૃપ્ત દ્રાવણ કહે છે.

મહત્ત્વના મુદ્દા:

1. પાણી જુદા જુદા પદાર્થોને જુદા જુદા જથ્થામાં ઓગાળે છે.

2. જો સંતૃપ્ત દ્રાવણને ગરમ કરવામાં આવે, તો તેમાં વધુ પદાર્થ ઓગાળી શકાય છે.

---

સારાંશ (Summary)

• હાથથી વીણવું: મોટા કદના કચરા માટે.

• છડવું: ડૂંડામાંથી દાણા અલગ કરવા.

• ઉપણવું: પવનની મદદથી હલકા અને ભારે ઘટકો અલગ કરવા.

• ચાળવું: અલગ અલગ કદના ઘટકો માટે.

• નિક્ષેપન/નિતારણ: ભારે અદ્રાવ્ય પદાર્થોને પ્રવાહીમાંથી અલગ કરવા.

• ગાળણ: ઝીણી અદ્રાવ્ય અશુદ્ધિઓ માટે.

• બાષ્પીભવન: દ્રાવ્ય પદાર્થ (મીઠું) મેળવવા.

• સંતૃપ્ત દ્રાવણ: જેમાં વધુ પદાર્થ ન ઓગળી શકે. ગરમ કરવાથી વધુ ઓગળી શકે છે.

પારિભાષિક શબ્દો

• ધનીભવન: Condensation
• સંતૃપ્ત દ્રાવણ: Saturated solution
• નિતારણ: Decantation
• નિક્ષેપન: Sedimentation
• બાષ્પીભવન: Evaporation
• ચાળવું: Sieving
• ગાળણ: Filtration
• ઉપણવું: Winnowing
• હાથ વડે વીણવું: Handpicking

નોંધ: આ શબ્દો વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક શબ્દાવલી સમજવામાં મદદ કરે છે, જે ભવિષ્યના અભ્યાસ માટે આધારભૂત છે.

---

તમે શું શીખ્યાં?

• હાથ વડે વીણવું, ઉપણવું, ચાળવું, નિક્ષેપન, નિતારણ, ગાળણ અને બાષ્પીભવન એ મિશ્રણમાંથી પદાર્થોને અલગ કરવાની પદ્ધતિઓ છે.
• હાથ વડે વીણવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ ઘન ઘટકોને તેના મોટા કદને લીધે અલગ કરવા થાય છે.
• ઉપણવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ ભારે અને હલકાં ઘટકોને પવન કે હવાના પ્રવાહ વડે અલગ કરવા થાય છે.
• ચાળવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ મિશ્રણમાંના અલગ અલગ કદના ઘટકોને અલગ કરવા થાય છે.
• નિક્ષેપન અને નિતારણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ મિશ્રણમાંના ઘટકો (ઘન અને પ્રવાહી) ને અલગ કરવા થાય છે.
• ઘન અને પ્રવાહીનાં મિશ્રણના ઘટકોના અલગીકરણ માટે ગાળણ વપરાય છે.
• પ્રવાહીની તેની બાષ્પમાં રૂપાંતર થવાની ક્રિયા બાષ્પીભવન છે. પ્રવાહીમાં દ્રાવ્ય થયેલ ઘન પદાર્થને અલગ કરવા બાષ્પીભવન વપરાય છે.
• સંતૃપ્ત દ્રાવણ એવું દ્રાવણ છે, જેમાં પદાર્થને વધુ ઓગાળી શકાતો નથી.
• દ્રાવણને ગરમ કરવાથી તેમાં વધુ પદાર્થ ઓગાળી શકાય છે.
• પાણી તેનામાં દ્રાવ્ય પદાર્થોને જુદા-જુદા જથ્થામાં ઓગાળે છે.

---

સ્વાધ્યાય

1. શા માટે આપણે મિશ્રણનાં વિવિધ ઘટકોને અલગ કરીએ છીએ? બે ઉદાહરણ આપો.

   • જવાબ:
     આપણે મિશ્રણના વિવિધ ઘટકોને અલગ કરીએ છીએ જેથી હાનિકારક અથવા બિનઉપયોગી ઘટકો દૂર કરી શકાય અથવા ઉપયોગી ઘટકો મેળવી શકાય.
     ઉદાહરણો:
     • ચોખામાંથી પથ્થર અલગ કરવા: બિનઉપયોગી ઘટકો દૂર કરવા.
     • દૂધ/દહીં વલોવીને માખણ મેળવવું: ઉપયોગી ઘટક (માખણ) અલગ કરવા.

2. ઉપણવું એટલે શું? તેનો ઉપયોગ કયાં થાય છે?

   • જવાબ:
     ઉપણવું એટલે મિશ્રણમાંથી હલકા ઘટકોને ભારે ઘટકોમાંથી પવનના પ્રવાહ વડે અલગ કરવાની પદ્ધતિ.
     ઉપયોગ:
     • ખેડૂતો અનાજમાંથી હલકા ફોતરાં અલગ કરવા માટે.
     • લાકડાંના વહેર અથવા સૂકા પાંદડાના ભૂકાને રેતી જેવા ભારે ઘટકોમાંથી અલગ કરવા.

3. રસોઈ કરતાં પહેલાં કઠોળમાંથી ફોતરાં તથા રજકણોને તમે કઈ રીતે દૂર કરશો?

   • જવાબ:
     • હાથ વડે વીણવું: મોટા ફોતરાં અથવા પથ્થર હાથે અલગ કરવા.
     • નિક્ષેપન અને નિતારણ: કઠોળને પાણીમાં ધોવાથી રજકણો અને હલકી અશુદ્ધિઓ પાણી સાથે અલગ થાય છે, પછી નિતારણથી પાણી દૂર કરાય.
     • ચાળવું: નાના ફોતરાં અથવા અશુદ્ધિઓને ચાળણી વડે અલગ કરવા.

4. ચાળવું એટલે શું? તેનો ઉપયોગ કયાં થાય છે?

   • જવાબ:
     ચાળવું એટલે મિશ્રણમાંના જુદા જુદા કદના ઘટકોને ચાળણીનો ઉપયોગ કરીને અલગ કરવાની પદ્ધતિ.
     ઉપયોગ:
     • ઘઉંના લોટમાંથી મોટા કચરાના ટુકડા, ફોતરાં અથવા ભુસ દૂર કરવા.
     • બાંધકામમાં રેતી, કાંકરા અને મોટા પથ્થરો અલગ કરવા.
     • ચા બનાવતી વખતે ચાની ભૂકીને પ્રવાહીમાંથી અલગ કરવા.

5. રેતી અને પાણીને તેના મિશ્રણમાંથી તમે કઈ રીતે અલગ કરશો?

   • જવાબ:
     • નિક્ષેપન: મિશ્રણને થોડા સમય માટે રાખવાથી રેતી (ભારે ઘટક) તળિયે બેસી જાય છે.
     • નિતારણ: ઉપરનું પાણી ધીમે ધીમે બીજા પાત્રમાં રેડીને અલગ કરો.
     • ગાળણ: જો નાના રેતીના કણો બાકી રહે, તો ગળણી (filter paper) વડે પાણીને ગાળીને રેતી અલગ કરો.

6. ઘઉંના લોટમાં મિશ્ર થયેલી ખાંડને અલગ કરવી શક્ય છે? જો હા, તો તમે તે કઈ રીતે કરશો?

   • જવાબ:
     હા, ઘઉંના લોટમાં મિશ્ર થયેલી ખાંડને અલગ કરવી શક્ય છે.
     • પ્રક્રિયા:
       • મિશ્રણમાં પાણી ઉમેરો, ખાંડ ઓગળી જશે, પરંતુ લોટ ઓગળશે નહીં.
       • નિક્ષેપન: લોટ તળિયે બેસે, પાણી અને ખાંડનું દ્રાવણ ઉપર રહે.
       • નિતારણ/ગાળણ: પાણી અને ખાંડના દ્રાવણને નિતારણ અથવા ગળણી વડે અલગ કરો, લોટ તળિયે રહે.
       • બાષ્પીભવન: ખાંડના દ્રાવણને ગરમ કરો, પાણી બાષ્પ બની જશે અને ખાંડ પાછળ રહેશે.
     • નોંધ: આ પદ્ધતિ ખાંડની દ્રાવ્યતાનો લાભ લે છે, જ્યારે લોટ અદ્રાવ્ય હોય છે.

7. ડહોળા પાણીના નમૂનામાંથી ચોખ્ખું પાણી કઈ રીતે મેળવશો?

   • જવાબ:
     • નિક્ષેપન: ડહોળા પાણીને થોડા સમય માટે રાખવાથી ભારે અશુદ્ધિઓ (જેમ કે માટી) તળિયે બેસી જાય.
     • નિતારણ: ઉપરનું પાણી ધીમે ધીમે બીજા પાત્રમાં રેડીને અલગ કરો.
     • ગાળણ: નાના કણોને દૂર કરવા ગળણી (filter paper) વડે પાણીને ગાળો, જેથી ચોખ્ખું પાણી મળે.
     • નોંધ: જો દ્રાવ્ય અશુદ્ધિઓ હોય, તો બાષ્પીભવન અને ધનીભવનનો ઉપયોગ કરી શુદ્ધ પાણી મેળવી શકાય.

8. ખાલી જગ્યા પૂરો:

   • (a) ચોખાના દાણાને ડૂંડાંથી અલગ કરવાની પદ્ધતિને ઉપણવું કહે છે.
   • (b) જ્યારે ગરમ કરીને ઠંડું પાડીએ ત્યારે સંતૃપ્ત દ્રાવણમાં મીઠું ક્ષારના દ્રાવ્યતા ઘટે છે.
   • (c) રેતી અને મીઠાના મિશ્રણને નિક્ષેપન, નિતારણ, ગાળણ, બાષ્પીભવન પદ્ધતિ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે.
   • (d) ચોખા અને પાણીના મિશ્રણને નિક્ષેપન અને નિતારણ પદ્ધતિ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે.
   • (e) જ્યારે ખાંડ ચાળણી માંથી પસાર થાય છે ત્યારે તેમાં રહેલી અશુદ્ધિ ચાળણીમાં રહે છે.

નોંધ: આ સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો વિદ્યાર્થીઓને અલગીકરણની પદ્ધતિઓનો વ્યવહારિક ઉપયોગ સમજવામાં મદદ કરે છે, જે વિજ્ઞાનના વ્યવહારિક અભ્યાસને મજબૂત બનાવે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---