પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન || વિજ્ઞાન ધોરણ – 6

 

પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન

વિજ્ઞાન ધોરણ – 6

પરિચય

• આપણે આપણી આસપાસ ઘણીબધી વસ્તુઓ (પદાર્થો) જોઈએ છીએ.
  • શાળાએ જતી વખતે: બસ, ગાડીઓ, સાયકલો, વૃક્ષો, પ્રાણીઓ, ફૂલો.
• પ્રશ્ન: આ વસ્તુઓ આપણે કેવી રીતે જોઈએ છીએ?
  • રાત્રે સંપૂર્ણ અંધારામાં આ વસ્તુઓ દેખાશે?
  • સંપૂર્ણ અંધારાવાળા ઓરડામાં કોઈ પદાર્થ દેખાશે?
  • મીણબત્તી સળગાવવાથી અથવા ટૉર્ચ ચાલુ કરવાથી વસ્તુઓ દેખાય છે.
• નિષ્કર્ષ: પ્રકાશ વિના વસ્તુઓ જોઈ શકાતી નથી.
  • પ્રકાશ આપણને વસ્તુઓ જોવામાં મદદ કરે છે.
• પ્રકાશિત પદાર્થો:
  • ટૉર્ચનો બલ્બ, સૂર્ય – પોતાનો પ્રકાશ આપે છે/ઉત્સર્જિત કરે છે.
  • આવા પદાર્થોને પ્રકાશિત (luminous) પદાર્થો કહેવાય.
• અપ્રકાશિત પદાર્થો:
  • ખુરશી, ચિત્ર, પગરખાં – પોતે પ્રકાશ ઉત્સર્જિત નથી કરતા.
  • આવા પદાર્થો પર પ્રકાશ પડે અને આંખ સુધી પહોંચે ત્યારે દેખાય છે.
• નોંધ: આ પરિચય વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશની મૂળભૂત ભૂમિકા અને પ્રકાશિત/અપ્રકાશિત પદાર્થોનો ખ્યાલ સમજાવે છે. પ્રકાશની હાજરી વસ્તુઓને દૃશ્યમાન બનાવે છે, જે આગળના વિષયોનો પાયો બનાવે છે.

---

8.1 પારદર્શક, અપારદર્શક અને પારભાસક પદાર્થો

• પરિચય:

  • પ્રકરણ 2માં પદાર્થોનું વર્ગીકરણ:
    • અપારદર્શક (Opaque): પ્રકાશને આરપાર જવા દેતા નથી, આરપાર જોઈ શકાતું નથી.
    • પારદર્શક (Transparent): પ્રકાશને આરપાર જવા દે છે, સ્પષ્ટ જોઈ શકાય.
    • પારભાસક (Translucent): અંશતઃ પ્રકાશ પસાર કરે, આરપાર અસ્પષ્ટ દેખાય.
  • નોંધ: આ વર્ગીકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશના પ્રસારણની સામગ્રી પર આધારિત અસર સમજાવે છે.

• પ્રવૃત્તિ 1:

  • ઉદ્દેશ: પદાર્થોનું પ્રકાશ પ્રસારણના આધારે વર્ગીકરણ.
  • પ્રક્રિયા:
    • વસ્તુઓ એકઠી કરો: રબર, પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી, પેન, પેન્સિલ, નોંધપોથી, કાગળ, ટ્રેસિંગ પેપર, કાપડનો ટુકડો.
    • દરેક પદાર્થમાંથી દૂરની વસ્તુ જોવાનો પ્રયાસ કરો (આકૃતિ 8.1).
    • પ્રશ્ન: શું પ્રકાશ પદાર્થમાંથી પસાર થઈ આંખ સુધી પહોંચે છે?
    • અવલોકનો કોષ્ટક 8.1માં નોંધો.
  • કોષ્ટક 8.1:

    વસ્તુ / પદાર્થ	પદાર્થમાંથી વસ્તુનું શક્ય અવલોકન (સંપૂર્ણ/આંશિક/જરા પણ નહીં)	પદાર્થ અપારદર્શક / પારદર્શક / પારભાસક
    પેન્સિલ	જરા પણ નહીં	અપારદર્શક
    રબરનો દડો	જરા પણ નહીં	અપારદર્શક
    લખવાનો કાગળ	બહુ ચોક્કસ નહીં (આંશિક)	પારભાસક

  • નિષ્કર્ષ:
    • પદાર્થો પ્રકાશને સંપૂર્ણ, આંશિક અથવા જરા પણ પસાર થવા દે છે.
    • આ આધારે પદાર્થો પારદર્શક, પારભાસક અથવા અપારદર્શક હોય છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને હાથે-કામ કરીને પદાર્થોના પ્રકાશ પ્રસારણના ગુણધર્મોની સમજ આપે છે. ટ્રેસિંગ પેપર જેવા પારભાસક પદાર્થોનું અવલોકન ખાસ રસપ્રદ હોય છે.

---

8.2 પડછાયા હકીકતમાં શું છે?

• પરિચય:

  • પડછાયો એ અંધારો ભાગ છે, જે અપારદર્શક પદાર્થ દ્વારા પ્રકાશ અવરોધાતા રચાય છે.
  • પડછાયો પદાર્થના આકારની માહિતી આપે છે, પરંતુ ક્યારેક ગેરમાર્ગે પણ દોરે છે.

• પ્રવૃત્તિ 2:

  • ઉદ્દેશ: અપારદર્શક પદાર્થોના પડછાયાનું અવલોકન અને ઓળખ.
  • પ્રક્રિયા:
    • અપારદર્શક પદાર્થોને સૂર્યપ્રકાશમાં જમીનથી સહેજ ઉપર પકડો.
    • જમીન પર પડછાયો દેખાશે (આકૃતિ 8.2).
    • પડછાયાની બાહ્ય રેખા અંકિત કરો.
    • બીજા પદાર્થના પડછાયાની રેખા દોરો.
    • મિત્રોને પડછાયાના આકાર દ્વારા પદાર્થ ઓળખવા કહો.
  • પ્રશ્ન:
    • કેટલા પદાર્થો સાચી રીતે ઓળખાયા?
    • અંધારા ઓરડામાં અથવા રાત્રે પડછાયો દેખાય?
    • પ્રકાશનો સ્રોત હોય પરંતુ અપારદર્શક પદાર્થ ન હોય તો પડછાયો દેખાય?
  • નિષ્કર્ષ:
    • પડછાયો બનવા માટે જરૂરી:
      • પ્રકાશનો સ્રોત (જેમ કે સૂર્ય, ટૉર્ચ).
      • અપારદર્શક પદાર્થ (જે પ્રકાશને અવરોધે).
      • પડદો (જેમ કે જમીન, દીવાલ, કાગળ).
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને પડછાયાની રચનાના આધારભૂત ઘટકો અને તેના આકારની ઓળખની પ્રેક્ટિસ કરાવે છે.

• પ્રવૃત્તિ 3:

  • ઉદ્દેશ: પડછાયાની રચના માટે પડદાની જરૂરિયાત સમજવી.
  • પ્રક્રિયા:
    • સાંજના સમયે ખુલ્લા મેદાનમાં ટૉર્ચ અને કાર્ડબૉર્ડ લઈ જાઓ.
    • ટૉર્ચને જમીનથી નજીક પકડી ઉપર તરફ પ્રકાશિત કરો, જેથી મિત્રના ચહેરા પર પ્રકાશ પડે.
    • પ્રશ્ન: જો મિત્રની પાછળ વૃક્ષ, મકાન ન હોય, તો પડછાયો દેખાશે?
    • બીજા મિત્રને કાર્ડબૉર્ડ મિત્રની પાછળ પકડવા કહો (આકૃતિ 8.3).
    • પ્રશ્ન: હવે કાર્ડબૉર્ડ પર પડછાયો દેખાય?
  • નિષ્કર્ષ:
    • પડછાયો હંમેશાં પડદા (જેમ કે જમીન, દીવાલ, કાર્ડબૉર્ડ) પર જ દેખાય.
    • પડદા વિના પડછાયો દેખાતો નથી, પણ તે હોવાનું નકારી શકાય નહીં.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પડછાયાની દૃશ્યતા માટે પડદાની આવશ્યકતા સ્પષ્ટ કરે છે.

• પડછાયાની લાક્ષણિકતાઓ:

  • પડછાયો પદાર્થના આકારની માહિતી આપે છે.
  • ક્યારેક આકાર ગેરમાર્ગે દોરે છે (આકૃતિ 8.4: હાથના પડછાયાથી પ્રાણીઓના આકાર).
  • નોંધ: આ ઉદાહરણ વિદ્યાર્થીઓને પડછાયાની રચના અને તેની મર્યાદાઓ વિશે રસપ્રદ રીતે શીખવે છે.

• પ્રવૃત્તિ 4:

  • ઉદ્દેશ: પડછાયાના આકાર અને કદનું અવલોકન.
  • પ્રક્રિયા:
    • તડકામાં શાળાના મેદાનમાં ખુરશી મૂકો.
      • પ્રશ્ન: શું પડછાયો ખુરશીના આકારનું ચોક્કસ ચિત્ર બનાવે?
      • ખુરશીને ફેરવો: પડછાયાનો આકાર કેવી રીતે બદલાય?
    • પાતળી નોંધપોથી અને લંબચોરસ ખોખાનો પડછાયો જુઓ.
      • પ્રશ્ન: શું બંને પડછાયાના આકાર સમાન છે?
    • વિવિધ રંગનાં પુષ્પો (લાલ/પીળું ગુલાબ) નો પડછાયો જુઓ.
      • પ્રશ્ન: શું રંગ અલગ હોવાથી પડછાયાનો રંગ બદલાય?
    • લાંબા ખોખાનો પડછાયો જુઓ.
      • ખોખાને ફેરવો: પડછાયાનું કદ બદલાય?
      • પ્રશ્ન: પડછાયો ક્યારે સૌથી ટૂંકો/લાંબો હોય?
        • લાંબી બાજુ સૂર્ય તરફ હોય ત્યારે?
        • ટૂંકી બાજુ સૂર્ય તરફ હોય ત્યારે?
  • નિષ્કર્ષ:
    • પડછાયાનો આકાર અને કદ પદાર્થની સ્થિતિ અને સૂર્યની દિશા પર આધારિત છે.
    • પડછાયાનો રંગ પદાર્થના રંગથી બદલાતો નથી, કારણ કે પડછાયો અંધકારનો પ્રદેશ છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પડછાયાના આકાર, કદ અને રંગની સમજ આપે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશ અને પદાર્થની સ્થિતિના સંબંધને સમજવામાં મદદ કરે છે.

---

8.3 પિનહોલ કૅમેરા

• પરિચય:

  • પિનહોલ કૅમેરા એ સાદું સાધન છે, જે પ્રકાશના સુરેખ ગતિના સિદ્ધાંત પર કાર્ય કરે છે.
  • તેનો ઉપયોગ સૂર્ય અથવા તેજસ્વી પદાર્થોના પ્રતિબિંબ જોવા માટે થાય છે.

• પ્રવૃત્તિ 5:

  • ઉદ્દેશ: પિનહોલ કૅમેરા બનાવવો અને પ્રતિબિંબનું અવલોકન.
  • પ્રક્રિયા:
    • બે પૂંઠાના ખોખાં લો, જેમાં એક ખોખું બીજાની અંદર સરકી શકે.
    • મોટા ખોખાની એક બાજુ કાપો, વિરુદ્ધ બાજુએ નાનું છિદ્ર બનાવો (આકૃતિ 8.5(a)).
    • નાના ખોખામાં 5-6 સેમીનો ચોરસ કાપો, તેને ટ્રેસિંગ પેપરથી ઢાંકો (આકૃતિ 8.5(b)).
    • નાના ખોખાને મોટા ખોખામાં સરકાવો, જેથી ટ્રેસિંગ પેપર અંદરની તરફ રહે (આકૃતિ 8.5(c)).
    • પિનહોલ કૅમેરા તૈયાર છે.
    • કૅમેરાને પકડી નાના ખોખાની ખુલ્લી બાજુથી જુઓ, માથું અને કૅમેરાને કાળા કાપડથી ઢાંકો.
    • સૂર્યપ્રકાશમાં વૃક્ષ, ઈમારત જેવા પદાર્થો જુઓ.
    • નાના ખોખાને આગળ-પાછળ ખસેડી ટ્રેસિંગ પેપર પર સ્પષ્ટ ચિત્ર મેળવો.
  • અવલોકન:
    • ફરતાં વાહનો, લોકોના પ્રતિબિંબ જુઓ.
    • પ્રશ્ન:
      • શું પડછાયા કરતાં પિનહોલના પ્રતિબિંબ જુદા છે?
      • શું પ્રતિબિંબ રંગો દેખાડે?
      • શું પ્રતિબિંબ સીધું કે ઊલટું દેખાય?
  • નિષ્કર્ષ:
    • પિનહોલ કૅમેરા ઊલટું પ્રતિબિંબ બનાવે, જે પડછાયાથી જુદું છે.
    • પ્રતિબિંબ રંગો દેખાડે, કારણ કે તે પ્રકાશનું પ્રસારણ છે, જ્યારે પડછાયો અંધકારનો પ્રદેશ છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પિનહોલ કૅમેરાના નિર્માણ અને તેના સિદ્ધાંતને સરળ રીતે સમજાવે છે.

• સૂર્યનું પિનહોલ પ્રતિબિંબ:

  • પ્રક્રિયા:
    • વચ્ચે છિદ્રવાળી પૂંઠાની શીટ સૂર્ય સામે પકડો.
    • પડછાયો ચોખ્ખા વિસ્તાર પર પડવા દો.
    • પ્રશ્ન: શું પડછાયાની મધ્યમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ દેખાય?
  • ગ્રહણ નિરીક્ષણ:
    • ગ્રહણ પહેલાં પિનહોલ ગોઠવી સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મેળવો.
    • ગ્રહણ દરમિયાન પ્રતિબિંબ ધીમે-ધીમે ઘટે છે.
    • સાવચેતી: સૂર્ય તરફ સીધું ન જોવું, આંખોને નુકસાન થઈ શકે.
  • કુદરતી પિનહોલ કૅમેરા:
    • વૃક્ષના પર્ણો વચ્ચેની જગ્યાઓ પિનહોલ તરીકે કામ કરે.
    • જમીન પર સૂર્યના વર્તુળાકાર પ્રતિબિંબ (ચાંદરણા) દેખાય (આકૃતિ 8.6).
    • ગ્રહણ દરમિયાન આ પ્રતિબિંબોનું નિરીક્ષણ રસપ્રદ હોય છે.
  • નોંધ: આ બિંદુ વિદ્યાર્થીઓને પિનહોલ કૅમેરાના વ્યવહારિક ઉપયોગ અને કુદરતી ઉદાહરણો દ્વારા પ્રકાશની સુરેખ ગતિ સમજાવે છે.

---

8.4 અરીસા અને પરાવર્તન

• પરિચય:

  • અરીસો પ્રકાશનું પરાવર્તન કરે છે, જેનાથી પદાર્થોનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ દેખાય.
  • ઉદાહરણ: ઘરના અરીસામાં ચહેરો, તળાવમાં વૃક્ષો/ઈમારતોનું પરાવર્તન.
  • નોંધ: આ બિંદુ પરાવર્તનનો મૂળભૂત ખ્યાલ અને તેના રોજિંદા ઉપયોગો સમજાવે છે.

• પ્રવૃત્તિ 7:

  • ઉદ્દેશ: અરીસામાં પરાવર્તન અને પ્રકાશની દિશા બદલવાનું નિરીક્ષણ.
  • પ્રક્રિયા:
    • અંધારા ઓરડામાં:
      • એક મિત્ર ઓરડાના ખૂણામાં અરીસો પકડે.
      • બીજા ખૂણામાં ટૉર્ચ પકડો, કાચને આંગળીઓથી ઢાંકી પ્રકાશનો કિરણપુંજ બનાવો.
      • કિરણપુંજ અરીસા પર પાડો (આકૃતિ 8.8).
      • પ્રશ્ન: શું બીજી તરફ પ્રકાશનો ચંદો દેખાય?
      • ટૉર્ચની દિશા ગોઠવો, જેથી બીજા મિત્ર પર પ્રકાશ પડે.
  • નિષ્કર્ષ:
    • અરીસો પ્રકાશની દિશા બદલે છે, જે પરાવર્તનનું ઉદાહરણ છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પરાવર્તનની પ્રક્રિયા અને અરીસાની ભૂમિકાને સરળ રીતે દર્શાવે છે.

• પ્રવૃત્તિ 8:

  • ઉદ્દેશ: પ્રકાશની સુરેખ ગતિ અને પરાવર્તનની ભાતનું અવલોકન.
  • પ્રક્રિયા:
    • થરમૉકોલ શીટની એક બાજુ કાંસકો, બીજી બાજુ અરીસો લગાવો (આકૃતિ 8.9).
    • વચ્ચે ઘાટો કાગળ ફેલાવો.
    • સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો અથવા ટૉર્ચનો પ્રકાશ કાંસકામાંથી પસાર કરો.
    • પ્રશ્ન: શું આકૃતિ 8.9માં દર્શાવેલ ભાત (pattern) જોવા મળે?
  • નિષ્કર્ષ:
    • પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે અને અરીસામાંથી પરાવર્તિત થાય છે.
    • આ ભાત પ્રકાશની સુરેખ ગતિ અને પરાવર્તનની પદ્ધતિ દર્શાવે છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પ્રકાશની ગતિ અને પરાવર્તનના સિદ્ધાંતને પ્રાયોગિક રીતે સમજાવે છે.

---

8.5 પ્રકાશની સુરેખ ગતિ

• પહેલીનો વિચાર:
  • પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે, તો જ પ્રતિબિંબ અને પિનહોલ પ્રતિબિંબ શક્ય છે.
• બૂઝોનો પ્રશ્ન:
  • પિનહોલ કૅમેરામાં રોડ પરના લોકોના પ્રતિબિંબ ઊલટા દેખાય, પણ સૂર્યનું પ્રતિબિંબ ઊલટું દેખાય?
• પ્રવૃત્તિ 6:
  • ઉદ્દેશ: પ્રકાશની સુરેખ ગતિનું નિરીક્ષણ.
  • પ્રક્રિયા:
    • રૂમના એક છેડે ટેબલ પર મીણબત્તી સળગાવો.
    • બીજા છેડે પાઈપ/રબરની નળીથી મીણબત્તીની જ્યોત જુઓ (આકૃતિ 8.7(a)).
    • પ્રશ્ન: શું જ્યોત દેખાય?
    • પાઈપને વાંકો કરો (આકૃતિ 8.7(b)).
    • પ્રશ્ન: હવે જ્યોત દેખાય?
    • પાઈપને જમણે/ડાબે વાળો: શું જ્યોત દેખાય?
  • નિષ્કર્ષ:
    • પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે.
    • અપારદર્શક પદાર્થ પ્રકાશને અવરોધે, જેનાથી પડછાયો રચાય.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પ્રકાશની સુરેખ ગતિનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત સ્પષ્ટ કરે છે, જે પડછાયા અને પ્રતિબિંબનો આધાર છે.

---

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી	અંગ્રેજી
પ્રકાશિત	Luminous
અરીસો	Mirror
અપારદર્શક	Opaque
પિનહોલ કૅમેરા	Pinhole Camera
પરાવર્તન	Reflection
પડછાયો	Shadow
પારભાસક	Translucent
પારદર્શક	Transparent

• નોંધ: આ શબ્દો વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક પરિભાષા સાથે પરિચિત કરે છે, જે ભવિષ્યના અભ્યાસમાં ઉપયોગી છે.

---

શારાંશ

• પદાર્થોનું વર્ગીકરણ:
  • અપારદર્શક: પ્રકાશને પસાર થવા દેતા નથી.
  • પારદર્શક: પ્રકાશને સંપૂર્ણ પસાર થવા દે, સ્પષ્ટ દેખાય.
  • પારભાસક: અંશતઃ પ્રકાશ પસાર થવા દે, અસ્પષ્ટ દેખાય.
• પડછાયો:
  • પ્રકાશના પથમાં અપારદર્શક પદાર્થ આવે ત્યારે રચાય.
  • પડદા (જેમ કે દીવાલ, જમીન) પર દેખાય.
• પિનહોલ કૅમેરા:
  • સાદી વસ્તુઓથી બનાવી શકાય, સૂર્ય/તેજસ્વી પદાર્થોના ઊલટા પ્રતિબિંબ આપે.
• પ્રકાશની ગતિ:
  • પ્રકાશ સુરેખ (સીધી રેખામાં) ગતિ કરે.
• પરાવર્તન:
  • અરીસામાં પ્રકાશનું પરાવર્તન થાય, સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મળે.
• નોંધ: આ શારાંશ પ્રકરણના મુખ્ય ખ્યાલોનું ઝડપી પુનરાવર્તન કરાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને યાદ રાખવામાં મદદ કરે છે.

---

સ્વાધ્યાય

1. નીચેનાં બૉક્સને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો:

   • અપારદર્શક, પદાર્થો, પડછાયો, બનાવે, છે.
   • જવાબ: અપારદર્શક પદાર્થો છે, પડછાયો બનાવે.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓની તાર્કિક ગોઠવણી અને શબ્દોના સંબંધની સમજ ચકાસે છે.

2. પદાર્થોનું વર્ગીકરણ:

   • અપારદર્શક: ખડકનો ટુકડો, ઍલ્યુમિનિયમ શીટ, અરીસો, લાકડાનું પાટિયું, કાર્ડબૉર્ડ, દીવાલ, કાર્બન પેપર, છત્રી, તારનું ગૂંચળું.
   • પારદર્શક: હવા, પાણી (સ્વચ્છ), સાદા કાચની પ્લેટ.
   • પારભાસક: પોલિથીનની શીટ, સી.ડી., ધુમાડો, ધુમ્મસ, સેલોફેન પેપર.
   • પ્રકાશિત: સૂર્ય, પ્રકાશિત ફ્લોરોસેન્ટ ટ્યૂબ, પ્રકાશિત ટૉર્ચ, ગૅસ બર્નરની જ્યોત, કેરોસીન સ્ટવ, આગિયો, લોખંડનો લાલચોળ ગરમ ટુકડો.
   • અપ્રકાશિત: હવા, પાણી, ખડકનો ટુકડો, ઍલ્યુમિનિયમ શીટ, અરીસો, લાકડાનું પાટિયું, પોલિથીનની શીટ, સી.ડી., ધુમાડો, ધુમ્મસ, દીવાલ, કાર્બન પેપર, છત્રી, તારનું ગૂંચળું, ચંદ્ર.
   • નોંધ: આ વર્ગીકરણ વિદ્યાર્થીઓને પદાર્થોના પ્રકાશ પ્રસારણ અને ઉત્સર્જનના ગુણધર્મોની સમજ આપે છે.

3. આકારનો પડછાયો:

   • પ્રશ્ન: એવો આકાર કે જે એક રીતે વર્તુળાકાર અને બીજી રીતે લંબચોરસ પડછાયો બનાવે?
   • જવાબ: નળાકાર (cylinder) – બાજુથી લંબચોરસ, ઉપરથી વર્તુળાકાર પડછાયો.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન વિદ્યાર્થીઓને ત્રિ-પરિમાણીય આકારો અને પડછાયાના સંબંધ વિશે વિચારવા પ્રેરે છે.

4. અંધારામાં અરીસો:

   • પ્રશ્ન: સંપૂર્ણ અંધારામાં અરીસામાં પરાવર્તન દેખાશે?
   • જવાબ: નહીં, કારણ કે પરાવર્તન માટે પ્રકાશની જરૂર હોય છે.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન પ્રકાશની હાજરી અને પરાવર્તનના સંબંધને સ્પષ્ટ કરે છે.

---

સૂચિત પ્રવૃત્તિઓ

1. અરીસામાં પરાવર્તન:

   • પ્રક્રિયા:
     • મિત્રો A, B, C, Dને હરોળમાં ઊભા રાખો.
     • એક મિત્ર અરીસો પકડી તેમની સામે ઊભો રહે (આકૃતિ 8.10).
     • પ્રશ્ન:
       • અરીસામાં A, B, C, Dમાંથી કોને જોઈ શકાય?
       • જો A, Bને જોઈ શકે, તો B, Aને જોઈ શકે?
       • જો A, Bને ન જોઈ શકે, તો B, Aને જોઈ શકે?
   • નિષ્કર્ષ:
     • પરાવર્તનનો પથ પ્રકાશની સુરેખ ગતિ પર આધારિત છે.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પરાવર્તનના પથ અને તેની પરસ્પરતાને સમજાવે છે, જે ઉપલા ધોરણમાં વિસ્તૃત થશે.

2. જમણું-ડાબું:

   • પ્રક્રિયા:
     • જમણા હાથે કાંસકો લઈ અરીસામાં જુઓ.
     • પ્રશ્ન: અરીસામાં કયા હાથે કાંસકો દેખાય?
   • નિષ્કર્ષ:
     • અરીસો જમણો હાથ ડાબો અને ડાબો હાથ જમણો દર્શાવે.
     • પિનહોલ કૅમેરા ઊલટું પ્રતિબિંબ આપે, જ્યારે અરીસો ડાબે-જમણે બદલે.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ અરીસાના પરાવર્તનની વિશિષ્ટતા અને પિનહોલ કૅમેરા સાથેની સરખામણી સમજાવે છે.

3. જાદુઈ સાધન – પેરિસ્કૉપ:

   • પ્રક્રિયા:
     • એક મિત્ર અરીસો પકડી વર્ગના દરવાજાની ઓસરીમાં ઊભો રહે.
     • બીજો મિત્ર અરીસો પકડી વર્ગમાં દરવાજા પાસે ઊભો રહે.
     • અરીસાઓ ગોઠવો, જેથી ઓસરીની વસ્તુ વર્ગમાંથી દેખાય (આકૃતિ 8.11).
     • વૈકલ્પિક: ‘Z’ આકારના ખોખામાં બે અરીસા ગોઠવી પેરિસ્કૉપ બનાવો (આકૃતિ 8.12).
   • નિષ્કર્ષ:
     • પેરિસ્કૉપ પરાવર્તનનો ઉપયોગ કરી ખૂણાઓથી વસ્તુઓ જોવા માટે વપરાય.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પરાવર્તનના વ્યવહારિક ઉપયોગ અને પેરિસ્કૉપના સિદ્ધાંતને સરળ રીતે દર્શાવે છે.

---

વિચારવા લાયક બાબતો

1. પારદર્શક પદાર્થનો પડછાયો:

   • પ્રશ્ન: પારદર્શક પદાર્થને સૂર્ય સામે પકડીએ તો પડછાયો દેખાશે?
   • જવાબ: નહીં, કારણ કે પારદર્શક પદાર્થ પ્રકાશને પસાર થવા દે છે, જેથી પડછાયો રચાતો નથી.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન પડછાયાની રચના માટે અપારદર્શક પદાર્થની આવશ્યકતા સ્પષ્ટ કરે છે.

2. રંગીન પ્રકાશમાં પડછાયો:

   • પ્રશ્ન: અપારદર્શક પદાર્થને રંગીન પ્રકાશમાં પકડીએ તો પડછાયો રંગીન થશે?
   • જવાબ: નહીં, પડછાયો હંમેશાં અંધકારનો પ્રદેશ હોય, પણ રંગીન પ્રકાશ પડછાયાની આસપાસના વિસ્તારને રંગીન દેખાડી શકે.
   • સૂચન: ટૉર્ચ પર રંગીન કાગળ લગાવી પ્રયોગ કરો.
   • નોંધ: આ પ્રશ્ન રંગીન પ્રકાશ અને પડછાયાની લાક્ષણિકતાઓ વિશે વિચારવા પ્રેરે છે.

---

વાંચવા લાયક બાબતો

• રુડયાર્ડ કિપલિંગની ‘જસ્ટ સો સ્ટોરિઝ’:
  • વાર્તા: ‘ચિત્તાને એનાં ટપકાં કઈ રીતે મળ્યાં’.
  • વર્ણન:
    • ગાઢ જંગલમાં ઊંચાં વૃક્ષો, ડાઘા, ટપકાં, લસરકા, લીટાઓ અને ગૂંચવાયેલા પડછાયા.
    • ચિત્તાનું કથન: “આ ખૂબ અંધકારમય છે, છતાં પ્રકાશના ઘણા ટુકડાઓથી સભર છે.”
  • નોંધ: આ વાર્તા પડછાયા અને પ્રકાશના સંયોજનને કલ્પનાશીલ રીતે રજૂ કરે છે, જે વિદ્યાર્થીઓની કલ્પનાશક્તિ અને વૈજ્ઞાનિક રસ જગાડે છે.

---

નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશ, પડછાયા અને પરાવર્તનના મૂળભૂત ખ્યાલો શીખવે છે. પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વ્યવહારિક અનુભવ અને પ્રમાણિત એકમોનું મહત્વ સમજાય છે. પ્રકાશની સુરેખ ગતિ, પડછાયાની રચના, પિનહોલ કૅમેરા અને પરાવર્તનની ચર્ચા વિદ્યાર્થીઓની નિરીક્ષણ ક્ષમતા અને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ વધારે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---