પ્રકરણ ૧૦: ધ્વનિ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પ્રકરણ ૧૦: ધ્વનિ

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

પરિચય

ધ્વનિ આપણા જીવનનો અગત્યનો ભાગ છે. તે આપણને એકબીજા સાથે વાતચીત કરવામાં, આસપાસના વાતાવરણને સમજવામાં અને વિવિધ પ્રકારની માહિતી મેળવવામાં મદદ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, શાળામાં ઘંટ વાગે ત્યારે તાસ પૂરો થયો હોવાનું જણાય છે, ડોરબેલનો અવાજ સાંભળીને ખબર પડે છે કે કોઈ દરવાજા પર છે, અથવા સંતાકૂકડીની રમતમાં પગલાંના અવાજના આધારે ખેલાડીઓની નજીક હોવાનું જાણી શકાય છે. આ પ્રકરણમાં આપણે ધ્વનિની ઉત્પત્તિ, પ્રસરણ, સાંભળવાની પ્રક્રિયા અને તેના ગુણધર્મો વિશે ચર્ચા કરીશું.

નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ધ્યાન આપવું કે ધ્વનિ એ માત્ર શબ્દો કે સંગીત નથી, પરંતુ આપણા રોજિંદા જીવનમાં વિવિધ સ્વરૂપે હાજર હોય છે. આપણી આસપાસના વિવિધ અવાજોની યાદી બનાવવી એ ધ્વનિની વિવિધતા અને તેના મહત્વને સમજવામાં મદદ કરે છે.

---

૧૦.૧ કંપન કરતા પદાર્થ દ્વારા ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે

(ધ્વનિની ઉત્પત્તિ)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• ધ્વનિ એ કંપન કરતા પદાર્થ દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
• જ્યારે કોઈ પદાર્થ આગળ-પાછળ ઝડપથી ગતિ કરે છે, ત્યારે તે કંપન (vibration) કરે છે, જે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે.
• કંપનનો અનુભવ સ્પર્શ દ્વારા થઈ શકે છે, પરંતુ કેટલીકવાર કંપવિસ્તાર નાનો હોવાથી તે દૃશ્યમાન નથી.

પ્રવૃત્તિઓ:

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૧: ધાતુની થાળી

• પદ્ધતિ:
  • ધાતુની થાળીને દીવાલથી દૂર લટકાવો.
  • લાકડી વડે થાળી પર પ્રહાર કરો અને અવાજ સાંભળો.
  • થાળીને હળવેથી સ્પર્શ કરો અને કંપનનો અનુભવ કરો.
  • ફરીથી પ્રહાર કરો અને તરત જ થાળીને ચુસ્તપણે પકડો.
• પરિણામ:
  • જ્યારે થાળી કંપન કરે છે, ત્યારે ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.
  • થાળીને પકડવાથી કંપન બંધ થાય છે અને ધ્વનિ પણ બંધ થઈ જાય છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિની ઉત્પત્તિ માટે કંપન આવશ્યક છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધવું કે કંપન બંધ થતાં જ ધ્વનિ પણ બંધ થાય છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૨: રબરબેન્ડ

• પદ્ધતિ:
  • રબરબેન્ડને પેન્સિલ બૉક્સની આસપાસ ખેંચો.
  • બે પેન્સિલ બૉક્સ અને રબરબેન્ડ વચ્ચે દાખલ કરો.
  • રબરબેન્ડને ખેંચો અને છોડો.
• પરિણામ:
  • રબરબેન્ડ ધ્રૂજે છે અને ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.
  • જ્યારે ધ્રૂજારી બંધ થાય છે, ત્યારે ધ્વનિ પણ બંધ થાય છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ચુસ્ત રીતે ખેંચાયેલા પદાર્થનું કંપન ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ રબરબેન્ડની ચુસ્તતા બદલીને અવાજની ભિન્નતા નોંધવી.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૩: પાણીથી ભરેલી થાળી

• પદ્ધતિ:
  • ધાતુની થાળીમાં પાણી રેડો.
  • થાળીની ધાર પર ચમચી વડે પ્રહાર કરો.
  • પાણીની સપાટી પર તરંગોનું અવલોકન કરો.
  • થાળીને પકડી રાખો અને પાણીની સપાટી પર ફેરફાર જુઓ.
• પરિણામ:
  • પ્રહારથી થાળી કંપન કરે છે અને ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.
  • પાણીની સપાટી પર તરંગો દેખાય છે, જે કંપનનું પરિણામ છે.
  • થાળીને પકડવાથી કંપન અને તરંગો બંધ થાય છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે કંપન ન માત્ર ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ તેની અસર આસપાસના માધ્યમ (પાણી) પર પણ જોવા મળે છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૪: સંગીત વાદ્યો

• પદ્ધતિ:
  • પોલા નાળિયેરનું કાચલું અથવા માટીનો ઘડો લઈને એકતારો બનાવો.
  • વાદ્ય વગાડો અને તેના કંપન કરતા ભાગને ઓળખો.
  • વિવિધ સંગીત વાદ્યો (જેમ કે મંજીરા, કરતાલ) ના કંપન કરતા ભાગોની યાદી બનાવો.
• કોષ્ટક ૧૦.૧: સંગીત વાદ્યો અને તેમના કંપન કરતા ભાગ

  ક્રમ	સંગીત વાદ્ય	ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરતો કંપિત ભાગ
  ૧	વીણા	તણાયેલી દોરી
  ૨	તબલાં	ખેંચાયેલી સપાટી (મેમ્બ્રેન)
  ૩	ફ્લૂટ (વાંસળી)	હવાનું કંપન (ફૂંકવાથી)
  ૪	હાર્મોનિયમ	રીડ્સ (ધાતુની પટ્ટીઓ)
  ૫	મંજીરા	ધાતુની પ્લેટો

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વિવિધ વાદ્યોના કંપન કરતા ભાગોનું અવલોકન કરવું અને તેમની રચના સમજવી. આ પ્રવૃત્તિ ધ્વનિની ઉત્પત્તિના સિદ્ધાંતને વ્યવહારિક રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૫: જલતરંગ

• પદ્ધતિ:
  • ૬ થી ૮ વાટકા લો અને તેમાં વધતા ક્રમમાં પાણી ભરો.
  • પેન્સિલ વડે વાટકા પર હળવેથી પ્રહાર કરો.
• પરિણામ:
  • વિવિધ પાણીના સ્તરને કારણે જુદા જુદા ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.
  • આ જલતરંગનો સિદ્ધાંત દર્શાવે છે કે કંપનની આવૃત્તિ બદલાતાં ધ્વનિનો પીચ બદલાય છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે માધ્યમના ગુણધર્મો (જેમ કે પાણીનું સ્તર) ધ્વનિના પીચને અસર કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ પાણીના સ્તર અને ધ્વનિના પીચ વચ્ચેનો સંબંધ સમજવો.

---

૧૦.૨ મનુષ્યો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો ધ્વનિ

(મનુષ્યોમાં ધ્વનિની ઉત્પત્તિ)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• મનુષ્યોમાં ધ્વનિ સ્વરપેટી (larynx) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે.
• સ્વરપેટીમાં બે સ્વરતંતુઓ હોય છે, જે ચુસ્ત રીતે ખેંચાયેલા હોય છે અને તેમની વચ્ચે સાંકડી તિરાડ હોય છે.
• ફેફસાંમાંથી હવા બહાર નીકળતી વખતે સ્વરતંતુઓ કંપન કરે છે, જે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે.
• સ્વરતંતુઓની ચુસ્તતા અને જાડાઈ ધ્વનિની ગુણવત્તા અને પીચને નિર્ધારિત કરે છે.
• પુરુષોના સ્વરતંતુઓ (~20 mm), સ્ત્રીઓના (~15 mm) અને બાળકોના વધુ ટૂંકા હોય છે, જેના કારણે અવાજ જુદા જુદા હોય છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૬: સ્વરતંતુઓનું અનુકરણ

• પદ્ધતિ:
  • સમાન કદની રબરની બે પટ્ટીઓ લો અને ચુસ્તપણે ખેંચો.
  • તેમની વચ્ચે હવા ફૂંકો અને ધ્વનિ સાંભળો.
  • વૈકલ્પિક રીતે, સાંકડી તિરાડવાળો કાગળનો ટુકડો લઈ તેમાં ફૂંક મારો.
• પરિણામ:
  • હવાના દબાણથી પટ્ટીઓ કંપન કરે છે અને ધ્વનિ ઉત્પન્ન થાય છે.
  • આ પ્રવૃત્તિ સ્વરપેટીના કાર્યનું અનુકરણ કરે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે સ્વરતંતુઓની જેમ, ચુસ્ત રીતે ખેંચાયેલી પટ્ટીઓ હવાના દબાણથી કંપન કરે છે, જે ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ સ્વરતંતુઓની લંબાઈ અને ચુસ્તતા સાથે અવાજની ગુણવત્તાનો સંબંધ સમજવો.

---

૧૦.૩ ધ્વનિના પ્રસરણ માટે માધ્યમની જરૂર છે

(ધ્વનિનું પ્રસરણ)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• ધ્વનિ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે પ્રસરણ પામવા માટે માધ્યમ (વાયુ, પ્રવાહી, ઘન) ની જરૂર હોય છે.
• શૂન્યાવકાશ (vacuum) માં ધ્વનિ પ્રસરણ પામી શકતો નથી, કારણ કે ત્યાં કોઈ માધ્યમ હોતું નથી.
• ધ્વનિ વાયુ (હવા), પ્રવાહી (પાણી) અને ઘન (લાકડું, ધાતુ) માં પ્રસરણ પામે છે.

પ્રવૃત્તિઓ:

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૭: શૂન્યાવકાશમાં ધ્વનિ

• પદ્ધતિ:
  • ધાતુનું ટમ્બલર લો અને તેમાં સેલફોન મૂકો.
  • મિત્રને સેલફોન પર રિંગ કરવા કહો અને અવાજ સાંભળો.
  • ટમ્બલરની ધારને હાથથી ઘેરી લો અને હવા ચૂસો, ફરી રિંગ સાંભળો.
• પરિણામ:
  • હવા ચૂસતાં ધ્વનિ દુર્બળ થાય છે, કારણ કે હવાનું પ્રમાણ ઘટે છે.
  • સંપૂર્ણ શૂન્યાવકાશમાં ધ્વનિ સંભળાતો નથી.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિને પ્રસરવા માટે માધ્યમની જરૂર હોય છે. વિદ્યાર્થીઓએ શૂન્યાવકાશનો ખ્યાલ અને તેની ધ્વનિ પરની અસર સમજવી.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૮: પાણીમાં ધ્વનિ

• પદ્ધતિ:
  • ડોલ કે બાથટબમાં પાણી ભરો.
  • નાની ઘંટડીને પાણીમાં હલાવો (ડોલને સ્પર્શ ન થાય).
  • કાનને પાણીની સપાટી પાસે રાખો અને ધ્વનિ સાંભળો.
• પરિણામ:
  • ઘંટડીનો ધ્વનિ પાણીમાં સંભળાય છે, જે દર્શાવે છે કે ધ્વનિ પ્રવાહીમાં પ્રસરે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિ પ્રવાહીમાં પણ પ્રસરે છે, જેનો ઉપયોગ વ્હેલ અને ડૉલ્ફિન જેવા પ્રાણીઓ સંચાર માટે કરે છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૯: ઘનમાં ધ્વનિ

• પદ્ધતિ:
  • મીટરપટ્ટી કે ધાતુનો સળિયો લો.
  • એક છેડો કાન પાસે રાખો અને મિત્રને બીજા છેડે ઘસવાનું કહો.
  • આસપાસના મિત્રોને ધ્વનિ સંભળાય છે કે નહીં તે પૂછો.
• પરિણામ:
  • ધ્વનિ ઘન પદાર્થ (મીટરપટ્ટી) માં પ્રસરે છે અને કાન સુધી પહોંચે છે.
  • આસપાસના લોકોને ધ્વનિ સંભળાતો નથી, કારણ કે ધ્વનિ ઘનમાં વધુ કાર્યક્ષમ રીતે પ્રસરે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિ ઘન પદાર્થમાં પણ પ્રસરે છે, અને ઘનમાં ધ્વનિનું પ્રસરણ હવા કરતાં વધુ ઝડપી હોય છે.

---

૧૦.૪ આપણે આપણા કાન વડે ધ્વનિ સાંભળીએ છીએ

(ધ્વનિનું શ્રવણ)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• કાનનો બાહ્ય ભાગ ગળણી જેવો હોય છે, જે ધ્વનિને એકત્રિત કરે છે.
• ધ્વનિ કર્ણનાળ (ear canal) મારફતે કર્ણપટલ (eardrum) સુધી પહોંચે છે.
• કર્ણપટલ એ ખેંચાયેલી પાતળી સપાટી છે, જે ધ્વનિના કંપનથી કંપન કરે છે.
• કર્ણપટલના કંપનો આંતરિક કાન સુધી પહોંચે છે, જ્યાંથી ધ્વનિના સંકેતો મગજ સુધી મોકલાય છે.
• કાનનો પડદો નાજુક હોય છે, તેથી તેમાં તીક્ષ્ણ કે સખત વસ્તુ નાખવી જોઈએ નહીં, કારણ કે તેનાથી શ્રવણશક્તિને નુકસાન થઈ શકે છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૧૦: કર્ણપટલનું મૉડેલ

• પદ્ધતિ:
  • પ્લાસ્ટિક કે ટીનનો ડબ્બો લો અને તેના બંને છેડા કાપો.
  • એક છેડે રબરના ફુગ્ગાનો ટુકડો ખેંચીને બાંધો.
  • રબર પર ૪-૫ સૂકા કઠોળના દાણા મૂકો.
  • મિત્રને ખુલ્લા છેડે “હૂર્રે હૂર્રે” બોલવા કહો.
• પરિણામ:
  • ધ્વનિના કંપનથી રબરનો પડ કંપન કરે છે, જેનાથી કઠોળના દાણા ઉછળે છે.
  • આ કર્ણપટલના કાર્યનું અનુકરણ કરે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે કર્ણપટલ ધ્વનિના કંપનોને ગ્રહણ કરે છે અને તેને આંતરિક કાન સુધી પહોંચાડે છે. વિદ્યાર્થીઓએ કાનની નાજુક રચના અને તેની સંભાળનું મહત્વ સમજવું.

---

૧૦.૫ કંપનનો કંપવિસ્તાર, આવર્તકાળ અને આવૃત્તિ

(ધ્વનિના ગુણધર્મો)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• કંપન (Vibration): પદાર્થની આગળ-પાછળની વારંવાર થતી ગતિને કંપન કહે છે, જેને દોલિત ગતિ (oscillatory motion) પણ કહેવાય છે.
• કંપવિસ્તાર (Amplitude): કંપનની મહત્તમ સ્થાનાંતરનું માપ. મોટો કંપવિસ્તાર ધ્વનિની પ્રબળતા (loudness) વધારે છે.
• આવર્તકાળ (Time Period): એક કંપન પૂર્ણ થવામાં લાગતો સમય.
• આવૃત્તિ (Frequency): એક સેકન્ડમાં થતાં કંપનોની સંખ્યા, જે હર્ટઝ (Hz) માં માપવામાં આવે છે.
  • ઉદાહરણ: જો એક પદાર્થ એક સેકન્ડમાં ૨૦ કંપન પૂર્ણ કરે, તો તેની આવૃત્તિ ૨૦ Hz છે.
• ધ્વનિની પ્રબળતા અને પીચ (તીણાપણું) કંપવિસ્તાર અને આવૃત્તિ પર આધારિત છે.

પ્રવૃત્તિ ૧૦.૧૧: પ્રબળતા અને પીચ

• પદ્ધતિ:
  • ધાતુનો ગ્લાસ અને ચમચો લો.
  • ગ્લાસની ધાર પર હળવેથી અને પછી જોરથી પ્રહાર કરો.
  • થર્મોકોલનો દડો ગ્લાસની ધાર પાસે લટકાવો અને કંપનનો કંપવિસ્તાર જુઓ.
• પરિણામ:
  • જોરથી પ્રહારથી ધ્વનિ વધુ મોટો (પ્રબળ) સંભળાય છે.
  • જોરથી પ્રહારથી કંપવિસ્તાર વધે છે, જે ધ્વનિની પ્રબળતા વધારે છે.
• નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે ધ્વનિની પ્રબળતા કંપવિસ્તારના વર્ગના સમપ્રમાણમાં હોય છે. વિદ્યાર્થીઓએ પ્રબળતા અને પીચ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો:
  • પ્રબળતા (Loudness): કંપવિસ્તાર પર આધારિત, ડેસિબલ (dB) માં માપવામાં આવે છે.
  • પીચ (Pitch): આવૃત્તિ પર આધારિત, જે ધ્વનિનું તીણાપણું નક્કી કરે છે.

ધ્વનિની પ્રબળતાનું કોષ્ટક:

ધ્વનિના સ્ત્રોત	પ્રબળતા (dB)
સામાન્ય શ્વાસ	૧૦ dB
ગૂસપૂસ (૫ મી. સુધી)	૩૦ dB
સામાન્ય વાતચીત	૬૦ dB
વ્યસ્ત ટ્રાફિક	૭૦ dB
સામાન્ય ફૅક્ટરી	૮૦ dB

• નોંધ: ૮૦ dBથી વધુ પ્રબળ ધ્વનિ શારીરિક રીતે કષ્ટદાયક હોય છે. વિદ્યાર્થીઓએ ધ્વનિની પ્રબળતાના એકમ (dB) અને તેની અસરોનું મહત્વ સમજવું.

---

૧૦.૬ શ્રાવ્ય અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ

(શ્રાવ્ય અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• શ્રાવ્ય ધ્વનિ: મનુષ્યના કાન ૨૦ Hz થી ૨૦,૦૦૦ Hz (20 kHz) ની આવૃત્તિવાળા ધ્વનિ સાંભળી શકે છે.

• અશ્રાવ્ય ધ્વનિ:

  • ૨૦ Hzથી ઓછી આવૃત્તિવાળા ધ્વનિ (ઇન્ફ્રાસાઉન્ડ).
  • ૨૦,૦૦૦ Hzથી વધુ આવૃત્તિવાળા ધ્વનિ (અલ્ટ્રાસાઉન્ડ).

• અમુક પ્રાણીઓ (જેમ કે શ્વાન) ૨૦,૦૦૦ Hzથી વધુ આવૃત્તિવાળા ધ્વનિ સાંભળી શકે છે.

• અલ્ટ્રાસાઉન્ડનો ઉપયોગ તબીબી તપાસ (જેમ કે સોનોગ્રાફી) અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં થાય છે.

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ શ્રાવ્ય અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિની આવૃત્તિની મર્યાદાઓ સમજવી. અલ્ટ્રાસાઉન્ડના વ્યવહારિક ઉપયોગો (જેમ કે ગર્ભસ્થ શિશુની તપાસ) ને ઉદાહરણ તરીકે સમજવું.

---

૧૦.૭ ઘોંઘાટ અને સંગીત

(ઘોંઘાટ અને સંગીતનો તફાવત)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• ઘોંઘાટ (Noise): અરુચિકર અને અગવડ ઉભી કરતો ધ્વનિ, જેમ કે બાંધકામનો અવાજ, ટ્રકનું હોર્ન, અથવા વર્ગખંડમાં વિદ્યાર્થીઓનો સામૂહિક અવાજ.

• સંગીત (Music): કર્ણપ્રિય અને આનંદદાયક ધ્વનિ, જેમ કે હાર્મોનિયમ, સિતાર કે જલતરંગનો અવાજ.

• પરંતુ, વધુ પડતો મોટો સંગીત ધ્વનિ પણ ઘોંઘાટ બની શકે છે.

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ઘોંઘાટ અને સંગીત વચ્ચેનો તફાવત સમજવો. ઘોંઘાટની અસર આરોગ્ય પર (જેમ કે તણાવ, શ્રવણશક્તિનું નુકસાન) થઈ શકે છે, જેનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.

---

૧૦.૮ ધ્વનિ પ્રદૂષણ

(ધ્વનિ પ્રદૂષણ અને તેની અસરો)

મુખ્ય મુદ્દાઓ:

• ધ્વનિ પ્રદૂષણ: પર્યાવરણમાં અતિશય અને અનિચ્છનીય ધ્વનિની હાજરી.

• સ્ત્રોત:

  • વાહનોનો અવાજ (જેમ કે હોર્ન).
  • વિસ્ફોટ (ફટાકડા સહિત).
  • મશીનો, લાઉડસ્પીકર્સ.
  • ઘરેલુ સ્ત્રોત: ટેલિવિઝન, રેડિયો, રસોડાનાં ઉપકરણો, કૂલર્સ, એર કંડીશનર્સ.

• અસરો:

  • શ્રવણશક્તિનું નુકસાન.
  • તણાવ, ચીડિયાપણું અને ઊંઘમાં ખલેલ.
  • એકાગ્રતામાં ઘટાડો.

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ધ્વનિ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોની યાદી બનાવવી અને તેની અસરોને રોકવા માટેના ઉપાયો (જેમ કે ઇયરપ્લગનો ઉપયોગ, લાઉડસ્પીકરનો ઓછો ઉપયોગ) વિશે ચર્ચા કરવી. આ પ્રકરણ ધ્વનિના વૈજ્ઞાનિક અને સામાજિક પાસાઓને સમજવામાં મદદ કરે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---