પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

પરિચય

• શરીરનું હલનચલન

  • બિલકુલ સ્થિર બેસવામાં પણ શરીરના અમુક ભાગો હલનચલન કરે છે, જેમ કે:
    • પાંપણના પલકારા (blinking).
    • શ્વાસ લેતી વખતે છાતીનું હલનચલન.
  • લખતી વખતે અથવા વળીને જોતી વખતે શરીરના ભાગો (જેમ કે હાથ, ગરદન) હલનચલન કરે છે.
  • એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને જવા માટે ચાલવું, દોડવું, કૂદવું જેવી પ્રવૃત્તિઓ થાય છે.
  • નોંધ: આ ઉદાહરણો વિદ્યાર્થીઓને સમજાવે છે કે શરીરનું હલનચલન ફક્ત સ્થાનાંતરણ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ નાની-નાની હરકતો (જેમ કે શ્વાસ લેવો) પણ હલનચલનનો ભાગ છે.

• પ્રવૃત્તિ

  • મિત્રો, શિક્ષકો અને વડીલો સાથે ચર્ચા કરીને, કોષ્ટક 5.1માં પ્રાણીઓના પ્રચલનની રીત નોંધો.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વિવિધ પ્રાણીઓની ગતિની રીતોનું અવલોકન અને ચર્ચા દ્વારા શીખવાની તક આપે છે, જે વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણની કૌશલ્ય વિકસાવે છે.

• વનસ્પતિનું હલનચલન

  • વનસ્પતિ એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને ગતિ કરતી નથી, પરંતુ અન્ય પ્રકારનું હલનચલન દર્શાવે છે, જેમ કે:
    • પાંદડાનું ખુલવું અને બંધ થવું.
  • નોંધ: વનસ્પતિનું હલનચલન (જેમ કે સૂર્યપ્રકાશ તરફ પાંદડાંનું વળવું) પ્રાણીઓની ગતિથી અલગ હોય છે. આ વિષય વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના હલનચલનનો તફાવત સમજાવે છે.

કોષ્ટક 5.1: પ્રાણીઓમાં પ્રચલનની રીત

પ્રાણી	શરીરનો ભાગ	પ્રચલનની રીત
ગાય	પગ	ચાલે છે
મનુષ્ય	પગ, હાથ	ચાલે, દોડે, કૂદે
સાપ	શરીરના વલયો	સરકે છે
પક્ષી	પાંખો, પગ	ઊડે, ચાલે, તરે
કીટક	પગ, પાંખો	ચાલે, ઊડે
માછલી	શરીર, મીનપક્ષ	તરે છે

• નોંધ: આ કોષ્ટક વિદ્યાર્થીઓને વિવિધ પ્રાણીઓની ગતિની રીતો અને તેમાં ઉપયોગમાં લેવાતા શરીરના ભાગોની માહિતી એકઠી કરવામાં મદદ કરે છે.

5.1 માનવશરીર અને તેનું હલનચલન

• પ્રવૃત્તિ 1

  • પ્રક્રિયા:
    • હાથને કોણીથી વાળો (આકૃતિ 5.1): કોણીનો સાંધો વળે છે.
    • ખભાથી સીધા હાથે અંગૂઠાથી ખભો સ્પર્શ કરવાનો પ્રયાસ (આકૃતિ 5.2): આ શક્ય નથી.
    • ગરદન વાળીને માથું જમણે-ડાબે ફેરવો અને ખભો સ્પર્શવાનો પ્રયાસ: ગરદન ફરે, પરંતુ ખભો નહીં.
    • હાથને ખભાથી વર્તુળાકારે ફેરવો: ખલ-દસ્તા સાંધો સંપૂર્ણ ફરે છે.
    • પગની આંગળીઓ વાળીને જમીન સ્પર્શ: આંગળીઓ વળે છે.
  • કોષ્ટક 5.2: શરીરનું હલનચલન

    શરીરનો ભાગ	હલનચલન
    ગરદન	અંશતઃ ફરે, વળે, ઊંચો-નીચો થાય
    કમર	વળે, અંશતઃ ફરે
    કાંડું	વળે, અંશતઃ ફરે
    આંગળી	વળે
    ઘૂંટણ	વળે
    ઘૂંટી	વળે, અંશતઃ ફરે
    પંજો	વળે
    પગની આંગળી	વળે

  • નિષ્કર્ષ:
    • વળી શકાય: કોણી, ગરદન, કમર, કાંડું, આંગળી, ઘૂંટણ, ઘૂંટી, પંજો, પગની આંગળી.
    • વળી શકાય નહીં: ખભો (અંગૂઠાથી સ્પર્શ), ઉપલું જડબું.
    • સાંધા: બે અસ્થિઓ જોડાયેલા હોય ત્યાં હલનચલન શક્ય છે (આકૃતિ 5.3).
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને શરીરના વિવિધ ભાગોની ગતિશીલતા અને મર્યાદાઓનું વ્યવહારિક નિરીક્ષણ કરાવે છે, જે સાંધાઓનું મહત્વ સમજવામાં મદદ કરે છે.

• પ્રવૃત્તિ 2

  • પ્રક્રિયા:
    • હાથમાં લાંબી માપપટ્ટી રાખીને કોણીથી હાથ વાળવાનો પ્રયાસ (આકૃતિ 5.4).
    • અવલોકન: માપપટ્ટી સાથે હાથ નથી વળતો.
  • નિષ્કર્ષ:
    • સાંધા વગર હલનચલન શક્ય નથી.
    • સાંધાઓ શરીરના હલનચલન માટે આવશ્યક છે.
  • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ સાંધાઓની આવશ્યકતા અને તેની ભૂમિકાને સરળ રીતે સમજાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓ માટે વૈજ્ઞાનિક ખ્યાલને વ્યવહારિક બનાવે છે.

• સાંધાઓના પ્રકાર

  • ખલ-દસ્તા સાંધો (Ball and Socket Joint)

    • પ્રવૃત્તિ 3:
      • કાગળનો રોલ બનાવો, હાથને કોણીથી વાળવાનો પ્રયાસ (આકૃતિ 5.5).
      • બોલને નાના કુંડામાં ગોળ ફેરવો (આકૃતિ 5.6).
      • હાથને ખભાથી વર્તુળાકારે ફેરવો (આકૃતિ 5.7).
    • લાક્ષણિકતા:
      • બોલ આકારનું અસ્થિ દસ્તામાં ફરે, સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર હલનચલન શક્ય (જેમ કે ખભો, નિતંબ).
    • નોંધ: ખલ-દસ્તા સાંધો વિદ્યાર્થીઓને સંપૂર્ણ ફેરવણીની શક્યતા સમજાવે છે, જે રમતગમત અને દૈનિક પ્રવૃત્તિઓમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

  • ખુલ્લો સાંધો (Hinge Joint)

    • પ્રવૃત્તિ:
      • ઘૂંટણ અને કોણી વાળો (આકૃતિ 5.11): આ સાંધા પાછળની દિશામાં નથી વળતા.
    • લાક્ષણિકતા:
      • એક દિશામાં વળે (જેમ કે કોણી, ઘૂંટણ).
    • નોંધ: ખુલ્લો સાંધો એક દિશામાં મર્યાદિત હલનચલન દર્શાવે છે, જે ચાલવા અને લખવા જેવી પ્રવૃત્તિઓમાં મદદ કરે છે.

  • અચલ સાંધા (Fixed Joints)

    • લાક્ષણિકતા:
      • હલનચલન થતું નથી (જેમ કે ખોપરીના અસ્થિઓ, ઉપલું જડબું).
    • ઉદાહરણ:
      • નીચલું જડબું ખુલે છે, પરંતુ ઉપલું જડબું હલતું નથી.
    • નોંધ: અચલ સાંધા શરીરના મહત્વના ભાગો (જેમ કે મગજ) નું રક્ષણ કરે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને સાંધાઓની વિવિધ ભૂમિકાઓ સમજવામાં મદદ કરે છે.

• હાડપિંજર (Skeleton)

  • લાક્ષણિકતા:
    • અસ્થિઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને હાડપિંજર બનાવે છે, જે શરીરને આકાર, હલનચલન અને આંતરિક અંગોનું રક્ષણ પૂરું પાડે છે (આકૃતિ 5.8).
  • પ્રવૃત્તિ 4:
    • શરીરના ભાગો દબાવો: કઠણ ભાગો એટલે અસ્થિઓ.
    • છાતી અને પેટ: પાંસળીઓ (12 જોડ) હૃદય અને ફેફસાંનું રક્ષણ કરે છે (આકૃતિ 5.9).
    • ગળાથી નીચે: કરોડસ્તંભ (આકૃતિ 5.10a).
    • કમર: પેટી આકારનું હાડપિંજર, આંતરિક અંગોનું રક્ષણ (આકૃતિ 5.10b).
    • ખભો: સ્કંધાસ્થિ.
  • નોંધ: હાડપિંજર શરીરની મજબૂત રચના બનાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને શરીરના માળખાને સમજવામાં મદદ કરે છે.

• કાસ્થિ (Cartilage)

  • પ્રવૃત્તિ 6:
    • કાન અને નાક સ્પર્શ: નરમ અને વળી શકે તેવા ભાગો (આકૃતિ 5.12).
  • લાક્ષણિકતા:
    • કાસ્થિ નરમ, વળે, અસ્થિ નથી (જેમ કે કાન, નાકનો નરમ ભાગ).
  • નોંધ: કાસ્થિ અસ્થિઓથી અલગ હોય છે અને શરીરની લવચીકતા માટે મહત્વની છે, જે વિદ્યાર્થીઓને શરીરની રચનાની વિવિધતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

• સ્નાયુઓ (Muscles)

  • લાક્ષણિકતા:
    • સ્નાયુઓ અસ્થિઓને ખેંચીને હલનચલન કરે છે (આકૃતિ 5.13).
    • બે સ્નાયુઓ જોડીમાં કાર્ય કરે: એક સંકોચાય, બીજું આરામ કરે.
    • સ્નાયુઓ ખેંચે છે, ધકેલતા નથી.
  • નોંધ: સ્નાયુઓ અને અસ્થિઓનું સંયુક્ત કાર્ય શરીરની ગતિશીલતા માટે આવશ્યક છે, જે વિદ્યાર્થીઓને હલનચલનની યાંત્રિકતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

5.2 પ્રાણીઓની ચાલ (Gait of Animals)

• અળસિયું (Earthworm)

  • પ્રવૃત્તિ 7:
    • અળસિયાને સૂકી જમીન અને કાચની પ્લેટ પર રાખી હલનચલનનું નિરીક્ષણ.
    • અવલોકન: કાચ પર વધુ સરળ ગતિ.
  • લાક્ષણિકતા:
    • શરીર વલયોમાં વહેંચાયેલું, અસ્થિ નથી (આકૃતિ 5.14).
    • સ્નાયુઓનું સંકોચન અને વિસ્તરણ ગતિમાં મદદ કરે.
    • ચીકણો પદાર્થ અને વજ્રકેશ (નીચેના ભાગે) જમીન સાથે પકડ બનાવે.
  • નોંધ: અળસિયાની ગતિ સ્નાયુઓના સંકોચન દ્વારા થાય છે, જે વિદ્યાર્થીઓને અસ્થિ વિનાના પ્રાણીઓની ગતિ સમજવામાં મદદ કરે છે.

• ગોકળગાય (Snail)

  • પ્રવૃત્તિ 8:
    • કાચની પ્લેટ પર ગોકળગાયની ધીમી ગતિનું નિરીક્ષણ (આકૃતિ 5.15).
  • લાક્ષણિકતા:
    • બાહ્ય કંકાલ: સખત કવચ, અસ્થિ નથી, ગતિમાં મદદ નથી.
    • પગ: મજબૂત સ્નાયુઓ, લહેરિયાળ ગતિ.
  • નોંધ: ગોકળગાયની લહેરિયાળ ગતિ વિદ્યાર્થીઓને સ્નાયુઓની વિવિધ ગતિ પદ્ધતિઓ સમજવામાં મદદ કરે છે.

• વંદો (Cockroach)

  • લાક્ષણિકતા:
    • ગતિ: ચાલે, દીવાલ પર ચઢે, ઊડે (આકૃતિ 5.16).
    • પગ: 3 જોડ, ચાલવામાં મદદ.
    • બાહ્ય કંકાલ: સખત, જુદા એકમો, હલનચલનમાં મદદ.
    • પાંખો: 2 જોડ, ઊડવામાં મદદ.
    • સ્નાયુઓ: પગ (ચાલવા), છાતી (ઊડવા).
  • નોંધ: વંદાનું બાહ્ય કંકાલ અને સ્નાયુઓનું સંયોજન વિદ્યાર્થીઓને કીટકોની ગતિની વિવિધતા સમજાવે છે.

• પક્ષીઓ (Birds)

  • લાક્ષણિકતા:
    • ગતિ: ઊડે, ચાલે, તરે (આકૃતિ 5.17).
    • હાડકાં: પોલા, હલકા.
    • આગળના ઉપાંગો: પાંખો.
    • સ્નાયુઓ: મજબૂત, છાતીના સ્નાયુઓ પાંખો હલાવે.
  • નોંધ: પક્ષીઓના પોલા હાડકાં અને મજબૂત સ્નાયુઓ ઊડવાની ક્ષમતા માટે જરૂરી છે, જે વિદ્યાર્થીઓને ઉડ્ડયનની યાંત્રિકતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

• માછલી (Fish)

  • લાક્ષણિકતા:
    • શરીર: ધારા-રેખીય (પાતળું), પાણીમાં સરળ ગતિ (આકૃતિ 5.18).
    • હાડકાં: સ્નાયુઓથી ઢંકાયેલા.
    • ગતિ: શરીરનો આગળનો ભાગ એક બાજુ, પૂંછડી વિરુદ્ધ બાજુ, ધક્કો મારે (આકૃતિ 5.19).
    • મીનપક્ષ: પૂંછડી (ગતિ), અન્ય (સમતુલન, દિશા).
  • નોંધ: ધારા-રેખીય શરીર અને મીનપક્ષ માછલીની ગતિને સરળ બનાવે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને પાણીમાં ગતિની યાંત્રિકતા સમજવામાં મદદ કરે છે.

• સાપ (Snake)

  • લાક્ષણિકતા:
    • શરીર: લાંબો કરોડસ્તંભ, પાતળા સ્નાયુઓ, વલયોમાં વળે (આકૃતિ 5.25).
    • ગતિ: વલયો ધક્કો મારે, ઝડપી ગતિ, સીધી રેખામાં નહીં.
  • નોંધ: સાપની વલયાકાર ગતિ વિદ્યાર્થીઓને અસ્થિઓ અને સ્નાયુઓના સંયોજન દ્વારા ગતિ સમજવામાં મદદ કરે છે.

પારિભાષિક શબ્દો

• અચલ સાંધા: Fixed joints
• ગતિ: Gait
• ખલ-દસ્તા સાંધો: Ball and socket joint
• કાસ્થિ: Cartilage
• કરોડસ્તંભ: Backbone
• સ્નાયુઓ: Muscles
• પાંસળીઓ: Rib cage
• કમરનો ભાગ: Pelvic bones
• સ્કંધાસ્થિ: Shoulder bones
• હાડપિંજર: Skeleton
• ધારા-રેખીય: Streamlined
• નોંધ: આ શબ્દો વિદ્યાર્થીઓને વૈજ્ઞાનિક શબ્દાવલી શીખવામાં મદદ કરે છે, જે ભવિષ્યના અભ્યાસ માટે આધારભૂત છે.

તમે શું શીખ્યાં?

• અસ્થિઓ અને કાસ્થિ એકબીજા સાથે જોડાઈને શરીરનું હાડપિંજર બનાવે છે, જે શરીરને આકાર, હલનચલન અને આંતરિક અંગોનું રક્ષણ પૂરું પાડે છે.
• માનવશરીરનું હાડપિંજર સાંધા અને સ્નાયુઓની મદદથી વિવિધ હલનચલન દર્શાવે છે.
• શરીરમાં વિવિધ પ્રકારના સાંધાઓ (ખલ-દસ્તા, ખુલ્લો, અચલ) વિવિધ દિશાઓમાં હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.
• સાંધા અસ્થિઓને હલનચલન કરવામાં મદદ કરે છે.
• સ્નાયુઓ અસ્થિઓને ખેંચીને હલનચલન કરે છે.
• અળસિયાં સ્નાયુઓના સંકોચન અને વિસ્તરણ દ્વારા ગતિ કરે છે.
• ગોકળગાય પગના સ્નાયુઓ દ્વારા લહેરિયાળ ગતિ કરે છે.
• વંદો પગ અને પાંખોની મદદથી ચાલે અને ઊડે છે.
• પક્ષીઓ પાંખોની મદદથી ઊડે છે.
• માછલી શરીરના લહેરિયાળ હલનચલન અને મીનપક્ષ દ્વારા તરે છે.
• સાપ શરીરના વલયાકાર હલનચલન દ્વારા ગતિ કરે છે.

સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

   • (a) અસ્થિઓના સાંધા શરીરને હલનચલનમાં મદદ કરે છે.
   • (b) અસ્થિઓ અને કાસ્થિ સંયુક્ત રીતે શરીરનું હાડપિંજર બનાવે છે.
   • (c) કોણીના સાંધા ખુલ્લા સાંધા છે.
   • (d) શરીરના પ્રચલન માટે અસ્થિઓ અને સ્નાયુઓ સંયુક્ત રીતે કાર્ય કરે છે.
   • (e) ધારા-રેખીય પ્રવાહીમાં તરવામાં શરીરને મદદ કરે છે.

2. નીચેના વિધાનોમાં સાચા સામે (T) અને ખોટા સામે (F)ની નિશાની કરો:

   • (a) બધાં જ પ્રાણીઓની ગતિ અને પ્રચલન એકસરખું હોય છે. (F)
   • (b) અસ્થિબંધ અસ્થિને અસ્થિ સાથે જોડે છે. (T)
   • (c) હાથના ઉપરના ભાગમાં બે અસ્થિઓ હોય છે. (T)
   • (d) છાતીના પાંજરાના અસ્થિઓ વિશેષ રીતે જોડાયેલા હોય છે. (T)
   • (e) ગોકળગાયમાં બાહ્ય કંકાલ હોય છે. (T)

3. કૉલમ Iમાં આપેલ શબ્દોને કૉલમ II ના વાક્ય સાથે જોડો:

   કૉલમ I	કૉલમ II
   (i) શરીરનું હાડપિંજર	(e) શરીરનો આકાર આપે છે
   (ii) સાંધા	(b) હલનચલનમાં મદદ કરે છે
   (iii) સ્નાયુઓ	(b) હલનચલનમાં મદદ કરે છે
   (iv) કરોડસ્તંભ	(c) હાડકાંનો આધાર આપે છે
   (v) અચલ સાંધા	(d) ખોપરીના કેટલાક સાંધા

4. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો:

   • (a) ખલ-દસ્તા સાંધા એટલે શું?
     • ખલ-દસ્તા સાંધો એવા સાંધા છે જેમાં એક અસ્થિનો બોલ આકારનો છેડો બીજા અસ્થિના દસ્તા (કપ આકાર)માં ફરે છે, જે સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર હલનચલન શક્ય બનાવે છે (જેમ કે ખભો, નિતંબ).
   • (b) ખોપરીના કયા અસ્થિ હલનચલન કરી શકે છે?
     • ખોપરીનું નીચલું જડબું હલનચલન કરી શકે છે, જ્યારે ઉપલું જડબું અચલ સાંધા દ્વારા જોડાયેલું હોવાથી હલનચલન કરતું નથી.
   • (c) આપણી કોણી શા માટે પાછળની દિશામાં વાળી શકાતી નથી?
     • કોણીમાં ખુલ્લો સાંધો (hinge joint) હોય છે, જે ફક્ત એક દિશામાં (આગળ) હલનચલન કરવાની મંજૂરી આપે છે, પાછળની દિશામાં નહીં.

5. પક્ષીઓ કેવી રીતે ઊડે છે?

   • પક્ષીઓ પાંખોની મદદથી ઊડે છે. તેમના હાડકાં પોલા અને હલકા હોય છે, જે ઊડવામાં મદદ કરે છે. છાતીના મજબૂત સ્નાયુઓ પાંખોને હલનચલન કરાવે છે, જે હવામાં ધક્કો મારીને ઊડવાની ક્ષમતા પૂરી પાડે છે.

6. માછલી કેવી રીતે તરે છે?

   • માછલીનું શરીર ધારા-રેખીય (પાતળું) હોય છે, જે પાણીમાં સરળ ગતિ માટે મદદરૂપ છે. તે શરીરનો આગળનો ભાગ એક બાજુ અને પૂંછડી વિરુદ્ધ બાજુ વાળીને પાણીમાં ધક્કો મારે છે. પૂંછડીના મીનપક્ષ ગતિમાં મદદ કરે છે, જ્યારે અન્ય મીનપક્ષ સમતુલન અને દિશા નક્કી કરે છે.

7. સાપ કેવી રીતે ગતિ કરે છે?

   • સાપનું શરીર લાંબો કરોડસ્તંભ અને પાતળા સ્નાયુઓ ધરાવે છે, જે વલયોમાં વળે છે. આ વલયો પાણીમાં ધક્કો મારે છે, જેનાથી સાપ ઝડપથી આગળ વધે છે, પરંતુ સીધી રેખામાં ગતિ નથી કરતો.

8. અળસિયું કેવી રીતે ગતિ કરે છે?

   • અળસિયાનું શરીર વલયોમાં વહેંચાયેલું હોય છે અને તેમાં અસ્થિ નથી. સ્નાયુઓનું સંકોચન અને વિસ્તરણ ગતિમાં મદદ કરે છે. ચીકણો પદાર્થ અને વજ્રકેશ (નીચેના ભાગે) જમીન સાથે પકડ બનાવીને ગતિમાં સહાય કરે છે.

9. ગોકળગાય કેવી રીતે ગતિ કરે છે?

   • ગોકળગાય પગના મજબૂત સ્નાયુઓની મદદથી લહેરિયાળ ગતિ કરે છે. તેનું સખત કવચ બાહ્ય કંકાલ છે, પરંતુ ગતિમાં મદદ નથી કરતું.

10. વંદો કેવી રીતે ગતિ કરે છે?

    • વંદો ત્રણ જોડ પગની મદદથી ચાલે છે અને દીવાલ પર ચઢે છે. બે જોડ પાંખોની મદદથી ઊડે છે. સખત બાહ્ય કંકાલ અને સ્નાયુઓ (પગ અને છાતી) હલનચલનમાં મદદ કરે છે.

11. તમારા શરીરના વિવિધ સાંધાઓ વિશે સમજાવો.

    • ખલ-દસ્તા સાંધો: ખભો અને નિતંબમાં આવેલા, સંપૂર્ણ વર્તુળાકાર હલનચલન શક્ય (જેમ કે હાથ ફેરવવો).
    • ખુલ્લો સાંધો: કોણી અને ઘૂંટણમાં, એક દિશામાં હલનચલન (જેમ કે હાથ વાળવો).
    • અચલ સાંધા: ખોપરીના અસ્થિઓ અને ઉપલા જડબામાં, હલનચલન થતું નથી, રક્ષણ પૂરું પાડે છે.

12. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

    • વનસ્પતિ વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ મુખ્યત્વે (iv) પર્ણો દ્વારા લે છે.

13. ખેડૂતો વિશાળ ગ્રીનહાઉસમાં ઘણાં ફળો અને શાકભાજી શા માટે ઊગાડે છે? તેનાથી ખેડૂતોને શા ફાયદા થાય?

    • ખેડૂતો ગ્રીનહાઉસમાં ફળો અને શાકભાજી ઊગાડે છે કારણ કે:
      • ગ્રીનહાઉસ તાપમાન, ભેજ અને પ્રકાશનું નિયંત્રણ કરે છે, જે છોડની વૃદ્ધિ માટે અનુકૂળ વાતાવરણ પૂરું પાડે છે.
      • ઋતુઓથી સ્વતંત્ર ખેતી શક્ય બને છે, જેનાથી વર્ષભર ઉત્પાદન મળે.
      • જીવાતો અને રોગોનું જોખમ ઘટે છે.
    • ફાયદા:
      • ઉચ્ચ ગુણવત્તાનું અને સતત ઉત્પાદન.
      • બજારમાં વધુ નફો.
      • પાકની સુરક્ષા અને ઓછું નુકસાન.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

1. પ્રૉજેક્ટ
   • પ્રક્રિયા:
     • એક કુંડામાં પહોળા પર્ણોવાળો છોડ લો.
     • બે કાળી પટ્ટી લઈ, તેના મધ્યમાંથી ચોરસ ખાનું કાપો.
     • આ પટ્ટીઓથી બે પર્ણોને ઢાંકો અને કાગળની ક્લિપ વડે જોડો (આકૃતિ 1.9).
     • છોડને 2-5 દિવસ સૂર્યપ્રકાશમાં મૂકો.
     • પર્ણના આવરિત (ઢંકાયેલા) અને અનઆવરિત (ખુલ્લા) ભાગોના રંગોના તફાવતનું નિરીક્ષણ કરો.
     • પર્ણનું આયોડિનથી પરીક્ષણ કરો, બંને ભાગોમાં અલગ પરિણામો નોંધો.
     • બીજું પર્ણ લઈ, પટ્ટી કાઢી ખુલ્લો કરો અને 2-3 દિવસ સૂર્યપ્રકાશમાં રાખો.
     • ફરીથી આયોડિનથી પરીક્ષણ કરો અને અવલોકન નોંધો.
   • નોંધ: આ પ્રૉજેક્ટ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયા અને પર્ણોમાં સ્ટાર્ચના નિર્માણની સમજ આપે છે. આયોડિન પરીક્ષણ સ્ટાર્ચની હાજરી દર્શાવે છે, જે સૂર્યપ્રકાશના સંપર્કમાં આવેલા પર્ણોમાં વધુ હોય છે.

નોંધ: આ પ્રકરણની સામગ્રી વિદ્યાર્થીઓને શરીરની રચના, સાંધાઓ, સ્નાયુઓ અને પ્રાણીઓની ગતિની વૈજ્ઞાનિક સમજ આપે છે. પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ દ્વારા વ્યવહારિક અભ્યાસને પ્રોત્સાહન મળે છે, જે વિજ્ઞાનના ખ્યાલોને વધુ રસપ્રદ અને સરળ બનાવે છે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---