પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ || વિજ્ઞાન ધોરણ 6

 

પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ

વિજ્ઞાન ધોરણ 6

પરિચય (Introduction)

• વિદ્યુતનો ઉપયોગ:
  • આપણે રોજિંદા જીવનમાં વિદ્યુત (વીજળી)નો ઉપયોગ વિવિધ કાર્યોને સરળ બનાવવા માટે કરીએ છીએ.
  • ઉદાહરણો:
    • કૂવામાંથી પંપ દ્વારા પાણી બહાર કાઢવું.
    • જમીનની સપાટી પરથી પાણીને અગાશીની ટાંકીમાં પહોંચાડવું.
  • પ્રવૃત્તિ:
    • વિદ્યુતનો ઉપયોગ કરતાં અન્ય કાર્યોની યાદી નોંધપોથીમાં બનાવો.
    • ઉદાહરણો: ટેલિવિઝન, ફ્રિજ, ફેન, રેફ્રિજરેટર, વૉશિંગ મશીન, લાઇટિંગ, વગેરે.
    • નોંધ: વિદ્યુતનો ઉપયોગ ઘરગથ્થુ ઉપકરણો, ઉદ્યોગો અને પરિવહનમાં વ્યાપક રીતે થાય છે. વિદ્યાર્થીઓએ નોંધપોથીમાં ઓછામાં ઓછા 5-7 ઉદાહરણો લખવા જોઈએ જેથી વિદ્યુતના મહત્વની સમજણ વધે.
• પ્રકાશ માટે વિદ્યુત:
  • વિદ્યુતનો ઉપયોગ સૂર્યાસ્ત પછી ઘરો, રસ્તાઓ, ઑફિસો અને કારખાનાઓને પ્રકાશિત કરવા માટે થાય છે.
  • આ રાત્રે સતત કામ કરવામાં મદદ કરે છે.
  • નોંધ: વિદ્યુતના પ્રકાશનો ઉપયોગ આધુનિક જીવનશૈલીનો મહત્વનો ભાગ છે, જે રાત્રીના સમયે કામકાજ અને સુરક્ષા માટે અનિવાર્ય છે.
• વીજ પુરવઠાની મર્યાદાઓ:
  • વીજળીનો પુરવઠો ઠપ થઈ શકે છે અથવા કેટલીક જગ્યાએ ઉપલબ્ધ નથી.
  • આવી સ્થિતિમાં પ્રકાશ માટે ટૉર્ચનો ઉપયોગ થાય છે.
  • ટૉર્ચમાં બલ્બ હોય છે, જે સ્વિચ ઑન કરવાથી પ્રકાશ આપે છે.
  • પ્રશ્ન: ટૉર્ચ વીજળી ક્યાંથી મેળવે છે?
    • જવાબ: ટૉર્ચના બલ્બને વીજળી વિદ્યુત-કોષ (Electric Cell) દ્વારા મળે છે.
    • નોંધ: ટૉર્ચ એક પોર્ટેબલ ઉપકરણ છે, જે વિદ્યુત-કોષ દ્વારા સંચાલિત થાય છે, જેનાથી વીજળીની ગેરહાજરીમાં પણ પ્રકાશ મળે છે.

વિદ્યુત-કોષ (Electric Cell)

• વિદ્યુત-કોષનો ઉપયોગ:
  • ટૉર્ચ, ઍલાર્મ ઘડિયાળ, રેડિયો, કૅમેરા અને અન્ય ઉપકરણોમાં વપરાય છે.
  • નોંધ: વિદ્યુત-કોષ એ એક પોર્ટેબલ વીજળીનો સ્ત્રોત છે, જે નાના ઉપકરણો માટે ઉપયોગી છે.
• વિદ્યુત-કોષની રચના:
  • એક બાજુ ધાતુની કેપ (ધન ધ્રુવ, +).
  • બીજી બાજુ ધાતુની તકતી (ઋણ ધ્રુવ, -).
  • દરેક વિદ્યુત-કોષમાં બે ધ્રુવ હોય છે: ધન અને ઋણ.
  • આકૃતિ 9.1: વિદ્યુત-કોષનું ચિત્ર.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વિદ્યુત-કોષની રચનાને નજીકથી અવલોકન કરવું જોઈએ અને ધન/ઋણ ધ્રુવોના ચિહ્નો (+) અને (-) ઓળખવા જોઈએ.
• વિદ્યુત-કોષનું કાર્ય:
  • સંગૃહીત રાસાયણિક પદાર્થમાંથી વીજળી ઉત્પન્ન કરે છે.
  • રાસાયણિક પદાર્થ વપરાઈ જાય ત્યારે વીજળી ઉત્પન્ન કરવાનું બંધ થાય છે.
  • આવા કોષને નવા કોષથી બદલવું પડે છે.
  • નોંધ: વિદ્યુત-કોષ રાસાયણિક ઊર્જાને વિદ્યુત ઊર્જામાં રૂપાંતરિત કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ જાણવું જોઈએ કે આ પ્રક્રિયા રાસાયણિક પ્રક્રિયા પર આધારિત છે.
• ચેતવણી:
  • વીજળી ભયજનક હોઈ શકે છે, જો સાવચેતીથી ઉપયોગ ન થાય તો ગંભીર ઈજા કે મૃત્યુ થઈ શકે છે.
  • વીજળીના તાર કે સૉકેટ સાથે પ્રયોગ ન કરવો.
  • પોર્ટેબલ જનરેટરની વીજળી પણ ભયજનક હોય છે.
  • વિદ્યુત-સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ માટે માત્ર વિદ્યુત-કોષનો ઉપયોગ કરવો.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ હંમેશાં શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ વિદ્યુત-સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ કરવી જોઈએ. ઘરની વીજળી સાથે પ્રયોગ કરવો સખત પ્રતિબંધિત છે.

વિદ્યુત-બલ્બની રચના (Structure of an Electric Bulb)

• બલ્બની રચના:
  • બહારની સપાટી: કાચનું આવરણ ધાતુની સપાટી સાથે જોડાયેલું હોય છે [આકૃતિ 9.2(a)].
  • અંદરનો ભાગ:
    • પાતળો તાર (ફિલામૅન્ટ) બે જાડા તારો વચ્ચે જોડાયેલો હોય છે, જે આધાર આપે છે [આકૃતિ 9.2(b)].
    • ટર્મિનલ:
      • ધાતુનો ઢાંચો (metal case).
      • આધાર પર ધાતુની અણી.
      • બંને ટર્મિનલ એકબીજાને સ્પર્શે નહીં.
  • નોંધ: બલ્બની રચના સમજવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ ટૉર્ચના બલ્બને નજીકથી જોવું જોઈએ અને ફિલામૅન્ટની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ.
• પ્રવૃત્તિ 1:
  • પદ્ધતિ:
    • ટૉર્ચ લઈ તેનો બલ્બ અવલોકન કરો.
    • શિક્ષકની મદદથી બલ્બ બહાર કાઢો.
    • સ્વિચ ઑન કરી બલ્બનો પ્રકાશિત ભાગ અવલોકન કરો.
  • અવલોકન:
    • કાચના બલ્બમાં પાતળો તાર (ફિલામૅન્ટ) હોય છે.
    • ફિલામૅન્ટ પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે.
    • એક જાડો તાર ધાતુના ઢાંચા સાથે અને બીજો આધારની અણી સાથે જોડાયેલો હોય છે.
  • નિષ્કર્ષ:
    • ફિલામૅન્ટ એ બલ્બનો મુખ્ય ભાગ છે, જે વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થવાથી ગરમ થઈ પ્રકાશ આપે છે.
    • નોંધ: ફિલામૅન્ટ સામાન્ય રીતે ટંગસ્ટન ધાતુનું બનેલું હોય છે, જે ઊંચા તાપમાને પણ પ્રકાશ આપે છે.
• નોંધ:
  • ઘરના વિદ્યુત-બલ્બની રચના પણ આવી જ હોય છે.
  • ચેતવણી:
    • વિદ્યુત-કોષના બે ધ્રુવોને બલ્બ કે સ્વિચ વગર સીધા જોડવાથી રાસાયણિક પદાર્થ ઝડપથી વપરાઈ જાય છે અને કોષ નિષ્ક્રિય થાય છે.
    • નોંધ: આ પ્રકારનું શોર્ટ સર્કિટ વિદ્યુત-કોષને નુકસાન પહોંચાડે છે, જે વિદ્યાર્થીઓએ ટાળવું જોઈએ.

વિદ્યુત-કોષ સાથે જોડાયેલ બલ્બ (A Bulb Connected to an Electric Cell)

• પ્રવૃત્તિ 2:
  • ઉદ્દેશ: વિદ્યુત-કોષનો ઉપયોગ કરી બલ્બ પ્રકાશિત કરવો.
  • સાધનો:
    • વિવિધ રંગના પ્લાસ્ટિક આવરણવાળા વિદ્યુત-તારના ચાર ટુકડા.
    • વિદ્યુત-કોષ, બલ્બ, રબરબૅન્ડ/ટેપ.
  • પદ્ધતિ:
    • તારના બંને છેડે પ્લાસ્ટિકનું આવરણ દૂર કરો.
    • બે તારને વિદ્યુત-કોષ અને બલ્બ સાથે જોડો [આકૃતિ 9.3, 9.4].
    • છ અલગ-અલગ ગોઠવણોમાં જોડો [આકૃતિ 9.5(a) થી 9.5(f)].
    • દરેક ગોઠવણમાં બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે કે નહીં તે નોંધો.
  • અવલોકન:
    • બલ્બ પ્રકાશિત થતી ગોઠવણો: આકૃતિ 9.5(a), 9.5(f).
    • બલ્બ પ્રકાશિત ન થતી ગોઠવણો: આકૃતિ 9.5(b), (c), (d), (e).
    • કારણ: બલ્બ પ્રકાશિત થવા માટે વિદ્યુત-કોષના બે ધ્રુવો બલ્બના બે ધ્રુવો સાથે સંપૂર્ણ પરિપથ બનાવે તે જરૂરી છે.
  • પેન્સિલ ટેસ્ટ:
    • આકૃતિ 9.5(a)માં પેન્સિલની અણીને એક ધ્રુવથી બીજા ધ્રુવ સુધી ખસેડો.
    • જે ગોઠવણોમાં પેન્સિલ બંને ધ્રુવોને જોડી શકે, ત્યાં બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
  • નિષ્કર્ષ:
    • બલ્બ પ્રકાશિત થવા માટે સંપૂર્ણ વિદ્યુત-પરિપથ જરૂરી છે.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વિદ્યુત-પરિપથની મૂળભૂત સમજણ આપે છે. વિદ્યાર્થીઓએ દરેક ગોઠવણનું ચિત્ર નોંધપોથીમાં દોરી અને તેનું વિશ્લેષણ કરવું જોઈએ.

વિદ્યુત-પરિપથ (Electric Circuit)

• વ્યાખ્યા:
  • વિદ્યુત-કોષના બે ધ્રુવો વચ્ચે વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થવા માટેનો સંપૂર્ણ પથ.
  • ઉદાહરણ: આકૃતિ 9.5(a), 9.5(f).
  • નોંધ: વિદ્યુત-પરિપથ એ વીજળીના પ્રવાહ માટે બંધ લૂપ છે, જેમાં વિદ્યુત-કોષ, તાર, બલ્બ અને સ્વિચ હોઈ શકે છે.
• બલ્બ પ્રકાશિત થવાનું કારણ:
  • પરિપથમાં વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થાય ત્યારે બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
  • નોંધ: વિદ્યુત-પ્રવાહ ફિલામૅન્ટને ગરમ કરે છે, જેનાથી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે.
• ફ્યુઝ્ડ બલ્બ:
  • ફિલામૅન્ટ તૂટી જવાથી પરિપથ અધૂરો રહે છે, જેથી બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી.
  • પ્રશ્ન: આકૃતિ 9.5(b), (c), (d), (e)માં બલ્બ કેમ પ્રકાશિત થયો નહીં?
    • જવાબ: પરિપથ અધૂરો હોવાથી વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થઈ શક્યો નહીં.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક આકૃતિનું વિશ્લેષણ કરીને અધૂરા પરિપથનું કારણ સમજવું જોઈએ.
• વિદ્યુત-પ્રવાહની દિશા:
  • ધન ધ્રુવ (+) થી ઋણ ધ્રુવ (-) તરફ [આકૃતિ 9.6].
  • નોંધ: આ દિશા પરંપરાગત વિદ્યુત-પ્રવાહની દિશા છે, જે ધનથી ઋણ તરફ ગણાય છે.
• પ્રવૃત્તિ 3:
  • પદ્ધતિ:
    • બલ્બના ધાતુના ઢાંચા સાથે તારનો એક છેડો વીંટાળો.
    • તારનો બીજો છેડો ઋણ ધ્રુવ સાથે રબરબૅન્ડથી જોડો.
    • બલ્બની અણીને ધન ધ્રુવ સાથે સ્પર્શ કરાવો [આકૃતિ 9.7].
  • અવલોકન:
    • બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
    • બલ્બને ધન ધ્રુવથી દૂર કરતાં પ્રકાશ બંધ થાય છે.
    • આ ટૉર્ચના ઑન/ઑફ જેવું છે.
  • નિષ્કર્ષ:
    • પરિપથ પૂર્ણ થતાં બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ સ્વિચના મૂળભૂત કાર્યને સમજાવે છે, જે પરિપથને નિયંત્રિત કરે છે.

વિદ્યુત-કળ (Electric Switch)

• સ્વિચનું કાર્ય:
  • વિદ્યુત-પરિપથને તોડે છે અથવા પૂર્ણ કરે છે.
  • ઘરના બલ્બ અને ઉપકરણો ચલાવવા માટે વપરાય છે.
  • નોંધ: સ્વિચ એ પરિપથનું નિયંત્રણ કરતું ઉપકરણ છે, જે વીજળીના પ્રવાહને શરૂ કે બંધ કરે છે.
• પ્રવૃત્તિ 4:
  • સાધનો:
    • બે ડ્રૉઇંગપિન, બે સેફ્ટીપિન (અથવા પેપર ક્લિપ), બે તાર, થર્મોકોલ શીટ/લાકડાનું બૉર્ડ.
  • પદ્ધતિ:
    • એક ડ્રૉઇંગપિન સેફ્ટીપિનની રિંગમાં લગાવી થર્મોકોલ પર ચોંટાડો [આકૃતિ 9.8].
    • બીજી ડ્રૉઇંગપિન એવી રીતે લગાવો કે સેફ્ટીપિનનો મુક્ત છેડો તેને સ્પર્શે.
    • વિદ્યુત-કોષ અને બલ્બને સ્વિચ સાથે જોડો [આકૃતિ 9.9].
    • સેફ્ટીપિનને ફેરવી બીજી ડ્રૉઇંગપિનને સ્પર્શ કરાવો.
  • અવલોકન:
    • સેફ્ટીપિન બંને ડ્રૉઇંગપિનને સ્પર્શે ત્યારે પરિપથ પૂર્ણ થાય છે, બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે (સ્વિચ ‘ઑન’) [આકૃતિ 9.10].
    • સેફ્ટીપિન દૂર કરતાં પરિપથ તૂટે છે, બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી (સ્વિચ ‘ઑફ’).
  • નિષ્કર્ષ:
    • સ્વિચ પરિપથને નિયંત્રિત કરે છે.
    • સેફ્ટીપિન વિદ્યુત-પ્રવાહને પસાર થવા દે છે, જેથી પરિપથ પૂર્ણ થાય છે.
    • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સ્વિચના કાર્ય અને તેની રચનાની સરળ સમજ આપે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી જોઈએ.

વિદ્યુત-વાહક (સુવાહક) તથા અવાહક (Electric Conductors and Insulators)

• પ્રવૃત્તિ 5:
  • ઉદ્દેશ: પદાર્થો વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર કરે છે કે નહીં તે તપાસવું.
  • સાધનો:
    • સિક્કા, બૂચ, રબર, કાચ, ચાવી, પિન, પ્લાસ્ટિકની ફૂટપટ્ટી, લાકડાનો ટુકડો, ઍલ્યુમિનિયમની પટ્ટી, મીણબત્તી, સીવણની સોય, થર્મોકોલ, કાગળ, પેન્સિલની અણી.
  • પદ્ધતિ:
    • પ્રવૃત્તિ 4નું સ્વિચ દૂર કરો, તારના બે મુક્ત છેડા મળે [આકૃતિ 9.12(a)].
    • દરેક પદાર્થના બે છેડાને તારના મુક્ત છેડા સાથે જોડો [આકૃતિ 9.12(b)].
    • બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે કે નહીં તે નોંધો.
  • અવલોકન (કોષ્ટક 9.1):

    સ્વિચના સ્થાને ઉપયોગમાં આવેલ વસ્તુઓ	પદાર્થ જેનો બનેલો છે	બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે? (હા/ના)
    ચાવી	ધાતુ	હા
    રબર	રબર	ના
    ફૂટપટ્ટી	પ્લાસ્ટિક	ના
    દીવાસળી	લાકડું	ના
    કાચની બંગડી	કાચ	ના
    લોખંડની ખીલી	ધાતુ	હા

  • નિષ્કર્ષ:
    • વિદ્યુત-સુવાહક (Conductors): ધાતુ (ચાવી, લોખંડની ખીલી) – વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થાય છે.
    • વિદ્યુત-અવાહક (Insulators): રબર, પ્લાસ્ટિક, લાકડું, કાચ, થર્મોકોલ – વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થતો નથી.
    • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વિવિધ પદાર્થોનું પરીક્ષણ કરીને સુવાહક અને અવાહકનું વર્ગીકરણ કરવું જોઈએ. આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યુત-પ્રવાહની વાહકતાને સમજવામાં મદદ કરે છે.
• વિશેષ નોંધ:
  • ધાતુઓ (જેમ કે તાંબું, ઍલ્યુમિનિયમ) વિદ્યુત-સુવાહક હોવાથી તાર બનાવવા માટે વપરાય છે.
  • થર્મોકોલ અને હવા વિદ્યુત-અવાહક છે, જેથી સ્વિચ ઑફ હોય ત્યારે બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી.
  • નોંધ: ધાતુઓની ચળકતી સપાટી અને વિદ્યુત-વાહકતા વચ્ચે સંબંધ હોય છે, જે વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકરણ 2 સાથે જોડીને સમજવું જોઈએ.
• મહત્વ:
  • સુવાહક: સ્વિચ, પ્લગ, સૉકેટ બનાવવા માટે.
  • અવાહક: તારનું આવરણ, પ્લગ ટૉપ, સ્વિચના હાથા, ઉપકરણોના બાહ્ય ભાગ માટે.
  • નોંધ: સુવાહક અને અવાહક બંને વિદ્યુત-ઉપકરણોની સલામતી અને કાર્યક્ષમતા માટે જરૂરી છે.
• ચેતવણી:
  • માનવ શરીર વિદ્યુત-સુવાહક છે, તેથી ઉપકરણોનો ઉપયોગ સાવધાનીથી કરવો.
  • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વિદ્યુત-આંચકાથી બચવા માટે હંમેશાં રબરના મોજાં અથવા અવાહક સાધનોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

પારિભાષિક શબ્દો (Terminology)

ગુજરાતી	અંગ્રેજી
બલ્બ	Bulb
ફિલામૅન્ટ	Filament
વાહક	Conductor
અવાહક	Insulator
વિદ્યુત-કોષ	Electric Cell
સ્વિચ	Switch
વિદ્યુત-પરિપથ	Electric Circuit
ટર્મિનલ (ધ્રુવ)	Terminal

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ શબ્દો યાદ રાખવા જોઈએ અને તેનો ઉપયોગ પ્રવૃત્તિઓ અને ચર્ચાઓમાં કરવો જોઈએ.

સારાંશ (Summary)

• વિદ્યુત-કોષ વિદ્યુતનો એક સ્રોત છે.
• વિદ્યુત-કોષમાં બે ધ્રુવ હોય છે: એક ધન ધ્રુવ (+) અને બીજો ઋણ ધ્રુવ (-).
• વિદ્યુત બલ્બમાં એક ફિલામૅન્ટ હોય છે, જે તેના ધ્રુવોથી જોડાયેલ હોય છે.
• વિદ્યુત-પ્રવાહ પસાર થવાથી વિદ્યુત બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
• બંધ વિદ્યુત-પરિપથમાં, વિદ્યુત-પ્રવાહ વિદ્યુત-કોષના ધન ધ્રુવથી ઋણ ધ્રુવ તરફ જાય છે.
• સ્વિચ એક સરળ ઉપકરણ છે, જેનો ઉપયોગ વિદ્યુત-પરિપથ તોડવા અથવા પૂર્ણ કરવા માટે થાય છે.
• જે પદાર્થો વિદ્યુત-પ્રવાહને તેમનામાંથી પસાર થવા દે છે તેમને વિદ્યુત-સુવાહક (Conductors) કહે છે.
• જે પદાર્થો વિદ્યુત-પ્રવાહને તેમનામાંથી પસાર થવા દેતા નથી તેમને વિદ્યુત-અવાહક (Insulators) કહે છે.
• નોંધ: આ સારાંશ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકરણના મુખ્ય વિચારોની સમીક્ષા કરવામાં મદદ કરે છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ બિંદુઓનું પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ.

સ્વાધ્યાય (Exercises)

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:
   • (a) વીજ-પરિપથને તોડવા માટે વપરાતા સાધનને સ્વિચ કહેવાય છે.
   • (b) વિદ્યુત-કોષમાં બે ધ્રુવ હોય છે.
2. સાચું/ખોટું:
   • (a) વિદ્યુત-પ્રવાહ ધાતુઓમાંથી પસાર થઈ શકે છે. સાચું
   • (b) વિદ્યુત-પરિપથ બનાવવા માટે ધાતુના તારને બદલે શણની દોરી વાપરી શકાય છે. ખોટું
   • (c) વિદ્યુત-પ્રવાહ થર્મોકોલની શીટમાંથી પસાર થઈ શકે છે. ખોટું
3. આકૃતિ 9.13માં બલ્બ પ્રકાશિત ન થવાનું કારણ:
   • પરિપથ અધૂરો છે, વિદ્યુત-કોષના બે ધ્રુવો બલ્બના બે ધ્રુવો સાથે જોડાયેલા નથી.
4. આકૃતિ 9.14 પૂર્ણ કરો:
   • બે તારના મુક્ત છેડા બલ્બના ધાતુના ઢાંચા અને અણી સાથે જોડવા.
5. વિદ્યુત-સ્વિચનો હેતુ:
   • પરિપથને તોડવો અથવા પૂર્ણ કરવો.
   • ઉદાહરણો: ટૉર્ચ, ટેબલ ફેન, ટેલિવિઝન.
6. સેફ્ટીપિનને બદલે રબર:
   • રબર વિદ્યુત-અવાહક છે, તેથી બલ્બ પ્રકાશિત થશે નહીં.
7. આકૃતિ 9.15માં બલ્બ પ્રકાશિત થશે?:
   • નહીં, કારણ કે પરિપથ અધૂરો છે.
8. વાહક-ટેસ્ટર:
   • બલ્બ પ્રકાશિત થાય તો પદાર્થ વિદ્યુત-સુવાહક છે, કારણ કે તે વિદ્યુત-પ્રવાહને પસાર થવા દે છે.
9. ઇલેક્ટ્રિશિયનના રબરના મોજાં:
   • રબર વિદ્યુત-અવાહક છે, જે ઇલેક્ટ્રિશિયનને વિદ્યુત-આંચકાથી બચાવે છે.
10. સ્ક્રૂડ્રાઈવર/પક્કડના હાથા:
    • રબર/પ્લાસ્ટિકનું આવરણ વિદ્યુત-અવાહક હોવાથી આંચકાથી રક્ષણ આપે છે.

• નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રશ્નોના જવાબો નોંધપોથીમાં લખીને પ્રકરણની સમજણ ચકાસવી જોઈએ.

સૂચિત પ્રવૃત્તિઓ (Suggested Activities)

1. વીજળી વિનાનો મહિનો:
   • કલ્પના કરો કે એક મહિના સુધી વીજળી નથી. તે તમારા તથા તમારા પરિવારના સભ્યોનાં દૈનિક કાર્યો પર કેવી અસર કરશે?
   • તમે તમારી કલ્પનાને નોંધપોથીમાં વાર્તા અથવા નાટક સ્વરૂપમાં પ્રસ્તુત કરો.
   • જો શક્ય હોય તો લખાયેલા નાટકને રંગમંચ પર પ્રદર્શિત કરો.
   • નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓની સર્જનાત્મકતા અને વિદ્યુતના મહત્વની સમજણ વધારે છે.
2. રમત: “તમારો હાથ કેટલો સ્થિર છે?”:
   • સાધનો: વિદ્યુત-કોષ, બલ્બ, ધાતુની ચાવી, લોખંડની બે ખીલીઓ (5 સેમી), અડધો મીટર ધાતુનો તાર (અવાહક આવરણ વગર), વીજતાર.
   • પદ્ધતિ:
     • લાકડાના બૉર્ડ પર બે ખીલીઓ 1 મીટરના અંતરે લગાવો.
     • ધાતુનો તાર ચાવીના કાણામાંથી પસાર કરી ખીલીઓ વચ્ચે બાંધો.
     • તારનો એક છેડો બલ્બ અને વિદ્યુત-કોષ સાથે, બીજો છેડો ચાવી સાથે જોડો.
     • ચાવીને તારને સ્પર્શ કર્યા વગર એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી ખસેડવી.
   • અવલોકન: ચાવી તારને સ્પર્શે તો બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
   • નોંધ: આ રમત વિદ્યાર્થીઓની ચોકસાઈ અને વિદ્યુત-પરિપથની સમજણ વધારે છે.
3. વાંચન:
   • એલેસાંડ્રો વોલ્ટા (વિદ્યુત-કોષની શોધ) અને થૉમસ આલ્વા ઍડિસન (વિદ્યુત-બલ્બનો આવિષ્કાર) વિશે માહિતી મેળવો.
   • નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ વૈજ્ઞાનિકોના યોગદાનને સમજવા માટે પુસ્તકાલય અથવા ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

વધારાની નોંધો (Additional Notes for Students)

• વિદ્યુતનું મહત્વ: વિદ્યુત આધુનિક જીવનનો આધાર છે. વિદ્યાર્થીઓએ વિદ્યુતના વિવિધ ઉપયોગોનું અવલોકન કરી તેની નોંધ લેવી જોઈએ, જેમ કે ઘરેલું ઉપકરણો, ઉદ્યોગો અને પરિવહન.
• સલામતી: વિદ્યુત-સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓ હંમેશાં શિક્ષકની દેખરેખ હેઠળ કરવી. ઘરની વીજળી સાથે પ્રયોગ કરવો ખતરનાક છે.
• આકૃતિઓનું મહત્વ: આ પ્રકરણમાં આપેલી આકૃતિઓ (9.1 થી 9.15) ને નોંધપોથીમાં દોરીને સમજવી જોઈએ, કારણ કે તે વિદ્યુત-પરિપથ અને ઉપકરણોની રચના સમજવામાં મદદ કરે છે.
• પ્રવૃત્તિઓનું પુનરાવર્તન: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક પ્રવૃત્તિને વર્ગમાં કે ઘરે (શિક્ષકની સૂચના મુજબ) પુનરાવર્તન કરવું જોઈએ જેથી વિદ્યુત-પરિપથની વ્યવહારિક સમજણ મળે.
• વિદ્યુત-સુવાહક અને અવાહકનું વર્ગીકરણ: વિદ્યાર્થીઓએ રોજિંદા જીવનમાં વપરાતી વસ્તુઓ (જેમ કે ચમચી, પ્લાસ્ટિકનું પેન, લાકડાનું ટેબલ) ને સુવાહક અને અવાહકમાં વર્ગીકૃત કરવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને વિદ્યુત અને પરિપથની મૂળભૂત સમજણ આપે છે, જે આગળના વિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે મહત્વનો આધાર બનશે.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---