પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

August 05, 2025

પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

પરિચય

પહેલી અને બૂઝો ઉનાળામાં તેમનાં કાકાના ઘરે ગયા. તેમના કાકા એક ખેડૂત છે. એક દિવસ તેઓએ ખેતરમાં કેટલાક ઓજારો જોયા. જેમ કે, ખૂરપી, દાતરડું, પાવડો, હળ વગેરે. આ ઓજારોનો ઉપયોગ ખેતીની વિવિધ પ્રક્રિયાઓમાં થાય છે.

ખોરાકની આવશ્યકતા:
- બધા સજીવોને ખોરાકની જરૂર હોય છે.
- વનસ્પતિ: પોતાનો ખોરાક પ્રકાશસંશ્લેષણ (photosynthesis) દ્વારા બનાવે છે.
  - પ્રકાશસંશ્લેષણ: લીલી વનસ્પતિ પાંદડામાં ક્લોરોફિલની હાજરીમાં સૂર્યપ્રકાશ, કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને પાણીનો ઉપયોગ કરીને ગ્લુકોઝ બનાવે છે (6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂).
  - નોંધ: પ્રકાશસંશ્લેષણ એ વનસ્પતિની ખોરાક ઉત્પાદનની મુખ્ય પ્રક્રિયા છે, જે ખાદ્ય સાંકળનો આધાર છે.
- પ્રાણીઓ: પોતાનો ખોરાક બનાવી શકતા નથી, તેથી વનસ્પતિ, અન્ય પ્રાણીઓ કે બંને પાસેથી ખોરાક મેળવે છે.
  - ઉદાહરણ: મનુષ્ય શાકભાજી, અનાજ, દૂધ, માંસ વગેરે ખાય છે.
  - નોંધ: પ્રાણીઓ ખાદ્ય સાંકળ (food chain) દ્વારા ખોરાક મેળવે છે, જેમાં વનસ્પતિ પ્રાથમિક ઉત્પાદકો છે.
ખોરાકનો હેતુ:
- ખોરાક ઊર્જા પૂરી પાડે છે, જે શારીરિક ક્રિયાઓ જેવી કે પાચન, શ્વસન, ઉત્સર્જન માટે જરૂરી છે.
- નોંધ: ખોરાકમાંથી મળતા પોષક તત્વો (કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન, ખનીજ) શરીરની વૃદ્ધિ, જાળવણી અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે જરૂરી છે.
ખોરાકનું મોટા પાયે ઉત્પાદન:
- મોટી વસ્તીને ખોરાક પૂરો પાડવા પાકનું નિયમિત ઉત્પાદન, યોગ્ય વ્યવસ્થાપન અને વિતરણ જરૂરી છે.
- નોંધ: ખોરાકની માંગ અને પુરવઠાનું સંતુલન જાળવવા ખેતીની આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી છે.

1.1 ખેત પદ્ધતિઓ (Agricultural Practices)

ખેતીનો ઇતિહાસ:
- ઈ.સ. પૂર્વે 10,000 સુધી લોકો ભટકતું જીવન જીવતા હતા, ખોરાક અને રહેઠાણની શોધમાં એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે વિચરણ કરતા.
- ખોરાક સંગ્રહ: કાચા ફળ, શાકભાજી એકઠાં કરતા, પ્રાણીઓનો શિકાર કરતા.
- ખેતીની શરૂઆત: ડાંગર, ઘઉં અને અન્ય ખાદ્ય પાકોનું ઉત્પાદન શરૂ થયું.
- નોંધ: આ પરિવર્તનથી મનુષ્ય સ્થાયી થયું, જેનાથી સંસ્કૃતિ અને સભ્યતાનો વિકાસ થયો.
પાકની વ્યાખ્યા:
- એક જ પ્રકારના છોડને મોટા પાયે ઉછેરવામાં આવે તો તેને પાક (crop) કહે છે.
- ઉદાહરણ: ખેતરમાં બધા છોડ ઘઉંના હોય તો ઘઉંનો પાક.
- નોંધ: પાકનું એકરૂપ ઉત્પાદન ખેતીનું મુખ્ય લક્ષણ છે.
પાકના પ્રકાર:
- અનાજ: ડાંગર, ઘઉં, મકાઈ.
- શાકભાજી: બટાકસ, ટામેટાં, ડુંગળી.
- ફળ: કેળાં, સફરજન, આંબા.
- નોંધ: પાકનું વર્ગીકરણ ઉપયોગ અને ઋતુના આધારે થાય છે, જે ખેતીની વિવિધતા દર્શાવે છે.
ઋતુ આધારિત પાક:
- ખરીફ પાક:
  - વ્યાખ્યા: વરસાદની ઋતુ (જૂન-સપ્ટેમ્બર)માં રોપાતા પાક.
  - ઉદાહરણ: ડાંગર (paddy), મકાઈ (maize), સોયાબીન (soyabean), મગફળી (groundnut), કપાસ (cotton).
  - નોંધ: ખરીફ પાકને વધુ પાણીની જરૂર, ચોમાસા પર નિર્ભર.
- રવી પાક:
  - વ્યાખ્યા: શિયાળામાં (ઓક્ટોબર-માર્ચ) રોપાતા પાક.
  - ઉદાહરણ: ઘઉં (wheat), ચણા (gram), વટાણા (peas), રાઈ (mustard), અળસી (linseed).
  - નોંધ: રવી પાકને ઓછું પાણી અને ઠંડું વાતાવરણ જરૂરી.
- ઉનાળાના પાક: કઠોળ, શાકભાજી (જે ખરીફ/રવી નથી).
- નોંધ: ભારતની આબોહવાકીય વિવિધતા (તાપમાન, ભેજ, વરસાદ)ને કારણે વિવિધ પાક ઉગે છે.

1.2 પાક ઉત્પાદનની મૂળભૂત પદ્ધતિઓ (Basic Practices of Crop Production)

પરિચય:
- પાક ઉછેરવા ખેડૂતો નિયમિત પ્રવૃત્તિઓ કરે છે, જે ખેત પદ્ધતિઓ તરીકે ઓળખાય છે.
- ઉદાહરણ: ઘરના બગીચામાં સુશોભન વનસ્પતિ ઉગાડવાની પ્રક્રિયા સમાન.
- નોંધ: આ પદ્ધતિઓ ખેતીની સફળતા માટે આધારભૂત છે.
પદ્ધતિઓ:
1. ભૂમિને તૈયાર કરવી
2. રોપણી (વાવણી)
3. કુદરતી અને કૃત્રિમ ખાતર આપવું
4. સિંચાઈ
5. નીંદણથી રક્ષણ
6. લણણી
7. સંગ્રહ
- નોંધ: આ પદ્ધતિઓનો ક્રમબદ્ધ અમલ પાકની ગુણવત્તા અને ઉત્પાદન વધારે છે.

1.3 ભૂમિને તૈયાર કરવી (Preparation of Soil)

મહત્વ:
- પાક રોપતાં પહેલાં જમીન તૈયાર કરવી એ પ્રથમ અને મહત્વનું પગલું છે.
- ઉદ્દેશ:
  - માટીને પોચી બનાવવી, જેથી મૂળ ઊંડે જઈ શકે.
  - માટીમાં રહેલા અળસિયાં અને સૂક્ષ્મજીવોની વૃદ્ધિ.
  - નોંધ: અળસિયાં અને સૂક્ષ્મજીવો ખેડૂતના મિત્રો છે, કારણ કે તેઓ માટીને પોચી કરે છે અને સેન્દ્રિય પદાર્થો (humus) ઉમેરે છે.
ખેડાણ (Tilling/Ploughing):
- વ્યાખ્યા: માટીને ઉપર-નીચે કરીને પોચી બનાવવાની પ્રક્રિયા.
- સાધન: હળ (લાકડું/લોખંડ).
- પ્રક્રિયા:
  - સૂકી માટીમાં પાણી આપવું, જો જરૂરી હોય.
  - હળ દ્વારા માટી ખેડવી.
  - મોટા ઢેફાં (crumbs) તોડવા.
  - સમાર (Leveller): ખેતરને સમથળ કરવા, જે વાવણી અને સિંચાઈ માટે લાભદાયી.
- નોંધ: ખેડાણથી માટી હવાદાર બને છે, જે વનસ્પતિના વિકાસ માટે જરૂરી.
ખેતીના ઓજારો (Agricultural Implements):
- હળ (Plough):
  - ઉપયોગ: ખેડાણ, ખાતર ભેળવવું, નીંદણ દૂર કરવું, માટી ઉપર-નીચે કરવી.
  - રચના:
    - ફાલ (Ploughshare): ત્રિકોણાકાર લોખંડની પટ્ટી, માટી ખોદવા.
    - હળ-શાફટ (Ploughshaft): લાંબો લાકડાનો ભાગ.
    - નોંધ: હળને બળદ, ઘોડા કે ઊંટ ખેંચે છે.
  - ઉદાહરણ: ખેતરમાં ઊંડું ખેડાણ કરવા.
- ખરપિયો (Hoe):
  - ઉપયોગ: નીંદણ દૂર કરવું, માટી પોચી કરવી.
  - રચના: લાંબો લાકડાનો/લોખંડનો ડંડો, એક છેડે પહોળી લોખંડની તકતી (બ્લેડ).
  - નોંધ: ખરપિયો હાથથી કે પ્રાણીઓ દ્વારા ઉપયોગાય છે.
  - ઉદાહરણ: નાના ખેતરોમાં નીંદણ દૂર કરવા.
- દાંતી (Cultivator):
  - ઉપયોગ: ટ્રેક્ટર દ્વારા ખેડાણ, સમય અને શ્રમની બચત.
  - નોંધ: આધુનિક ખેતીમાં દાંતીનો ઉપયોગ વધ્યો, જે કાર્યક્ષમ છે.
  - ઉદાહરણ: મોટા ખેતરોમાં ઝડપી ખેડાણ.
- ખૂરપી:
  - ઉપયોગ: નીંદણ ઉખાડવું, નાના પાયે જમીન ખોદવી.
  - રચના: નાનું હાથનું ઓજાર, લોખંડની બ્લેડ સાથે.
  - નોંધ: નાના ખેતરો અને બગીચાઓમાં ઉપયોગી.
  - ઉદાહરણ: શાકભાજીના ખેતરમાં નીંદણ દૂર કરવા.
- પાવડો:
  - ઉપયોગ: જમીન ખોદવી, ખાતર ભેળવવું, રોપણી માટે ખાડા બનાવવા.
  - રચના: લાંબો ડંડો, પહોળી લોખંડની તકતી.
  - નોંધ: નાના પાયે ખેતી અને બગીચામાં ઉપયોગી.
  - ઉદાહરણ: બગીચામાં ઝાડ રોપવા.
- નોંધ: ઓજારોની રચના અને ઉપયોગ વિદ્યાર્થીઓએ વ્યવહારિક રીતે સમજવા.

1.4 વાવણી (Sowing)

મહત્વ:
- વાવણી એ પાક ઉત્પાદનનો મુખ્ય તબક્કો છે.
- નોંધ: સફળ વાવણી ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અને જથ્થો નક્કી કરે છે.
બીજની પસંદગી:
- ગુણવત્તા: સ્વચ્છ, તંદુરસ્ત, ઉચ્ચ ઉપજ આપતાં બીજ.
- ક્ષતિગ્રસ્ત બીજ:
  - પોલાં, હલકાં, પાણીમાં તરે.
  - પદ્ધતિ: બીજને પાણીમાં નાખી, તરતાં (ક્ષતિગ્રસ્ત) બીજ અલગ કરવાં.
- નોંધ: સારા બીજ પસંદ કરવાથી પાકની ઉપજ વધે છે.
વાવણીના ઓજારો:
- પરંપરાગત ઓજાર (ગળણી):
  - રચના: ગળણી આકારનું, ધારદાર અણીવાળી 2-3 પાઇપ.
  - ઉપયોગ: બીજને માટીમાં ખૂંપી રોપવું.
  - નોંધ: ગળણી પરંપરાગત ખેતીમાં ઉપયોગી, પરંતુ શ્રમવાળી.
- વાવણિયો (Seed Drill):
  - ઉપયોગ: ટ્રેક્ટર દ્વારા બીજને સમાન અંતરે અને ઊંડાઈએ રોપે.
  - લાભ: બીજ માટીથી ઢંકાય, પક્ષીઓથી બચે, સમય-શ્રમની બચત.
  - નોંધ: આધુનિક વાવણિયો ખેતીને કાર્યક્ષમ બનાવે છે.
- નર્સરી (Nursery):
  - વ્યાખ્યા: ડાંગર જેવા પાકના બીજ પહેલાં નર્સરીમાં ઉગાડાય, પછી રોપાય.
  - નોંધ: નર્સરી પદ્ધતિ ડાંગરની ખેતીમાં સામાન્ય છે.

1.5 કુદરતી અને કૃત્રિમ ખાતર ઉમેરવું (Adding Manure and Fertilisers)

મહત્વ:
- વનસ્પતિની સ્વસ્થ વૃદ્ધિ માટે પોષક દ્રવ્યો જરૂરી.
- સતત ખેતીથી માટીના પોષક તત્વો ઘટે, તેથી ખાતર ઉમેરવું જરૂરી.
- નોંધ: ખાતર જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવે છે.
કુદરતી ખાતર (Manure):
- વ્યાખ્યા: વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ કચરાના વિઘટનથી બનતો કાર્બનિક પદાર્થ.
- લાભ:
  - જમીનનું બંધારણ સુધારે.
  - જળધારણ ક્ષમતા વધારે.
  - પોષક તત્વોની પૂર્તિ.
- નોંધ: કુદરતી ખાતર પર્યાવરણને અનુકૂળ અને લાંબા ગાળે લાભદાયી.
કૃત્રિમ ખાતર (Fertilisers):
- વ્યાખ્યા: કારખાનામાં બનતા રસાયણો, ચોક્કસ પોષક તત્વોથી સમૃદ્ધ.
- ઉદાહરણ: યુરિયા, એમોનિયમ સલ્ફેટ, સુપરફૉસ્ફેટ, પોટાશ, NPK (નાઇટ્રોજન, ફૉસ્ફરસ, પોટૅશિયમ).
- ગેરલાભ:
  - વધુ ઉપયોગથી જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટે.
  - જળપ્રદૂષણનું કારણ બને.
- નોંધ: કૃત્રિમ ખાતર ઝડપી પરિણામ આપે, પરંતુ સાવચેતી જરૂરી.

કૃત્રિમ ખાતર અને કુદરતી ખાતરનો તફાવત:

ક્રમ	કૃત્રિમ ખાતર	કુદરતી ખાતર
1	માનવનિર્મિત અકાર્બનિક ક્ષાર	વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ કચરાના વિઘટનથી બને
2	કારખાનામાં બને	ખેતરમાં તૈયાર થાય
3	સેન્દ્રિય પદાર્થો નથી	ભરપૂર સેન્દ્રિય પદાર્થો
4	નાઇટ્રોજન, ફૉસ્ફરસ, પોટૅશિયમ ભરપૂર	પોષક તત્વો ઓછા

નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ બંનેના લાભ-ગેરલાભ સમજવા.

1.6 સિંચાઈ (Irrigation)

મહત્વ:
- વનસ્પતિના મૂળ પાણી અને ખનીજ તત્વો શોષે છે.
- સ્વસ્થ પાક માટે જમીનમાં ભેજ જાળવવો જરૂરી.
- વ્યાખ્યા: ખેતરમાં નિયમિત પાણી પૂરું પાડવાની પ્રક્રિયા.
- નોંધ: સિંચાઈનો સમય અને માત્રા પાક, જમીન અને ઋતુ પર નિર્ભર.
સિંચાઈના સ્ત્રોત:
- કૂવા, બોરકૂવા, તળાવો, સરોવર, નદીઓ, બંધ, નહેરો.
- નોંધ: સ્ત્રોતની ઉપલબ્ધતા ખેતીની સફળતા નક્કી કરે.
સિંચાઈની પદ્ધતિઓ:
- પરંપરાગત પદ્ધતિઓ:
  - મોટ (ગરગડીયુક્ત): પાણી ઉપાડવા ઢોરનો ઉપયોગ.
  - ચેનપંપ: નદી/કૂવામાંથી પાણી ઉપાડવું.
  - ઢેકલી: લીવર વડે પાણી ઉપાડવું.
  - રહેંટ: ઉચ્ચાલન દ્વારા પાણી પૂરું પાડવું.
  - નોંધ: આ પદ્ધતિઓ સસ્તી પરંતુ ઓછી કાર્યક્ષમ.
- આધુનિક પદ્ધતિઓ:
  - ફુવારા પદ્ધતિ (Sprinkler System):
    - ઉપયોગ: અસમતલ ભૂમિ, પાણીની અછતવાળા વિસ્તારો.
    - નોંધ: પાણીનો કરકસરપૂર્ણ ઉપયોગ.
  - ટપક પદ્ધતિ (Drip System):
    - ઉપયોગ: પાણી ટીપે-ટીપે મૂળ નજીક પહોંચે.
    - લાભ: પાણીનો વ્યય નથી.
    - નોંધ: ટપક પદ્ધતિ પાણીની બચત માટે આદર્શ.

1.7 નીંદણથી રક્ષણ (Protection from Weeds)

નીંદણની વ્યાખ્યા:
- ખેતરમાં પાકની સાથે ઉગતા અનૈચ્છિક/બિનજરૂરી છોડ.
- નોંધ: નીંદણ પાકની વૃદ્ધિને અવરોધે.
નીંદણની અસર:
- પાણી, પોષક દ્રવ્યો, જગ્યા, પ્રકાશ માટે પાક સાથે સ્પર્ધા.
- લણણીમાં વિક્ષેપ, ઝેરી હોઈ શકે.
- નોંધ: નીંદણ પાકની ઉપજ ઘટાડે.
નીંદણ નિયંત્રણની પદ્ધતિઓ:
- ખેડાણ: ખેતર ખેડી નીંદણ જડમૂળથી દૂર કરવું.
- હાથથી દૂર કરવું: ખૂરપી વડે નીંદણ કાપવું/ઉખાડવું.
  - ઉદાહરણ: નાના ખેતરોમાં ખૂરપીનો ઉપયોગ.
- નીંદણનાશક (Weedicides): રસાયણો (દા.ત. 2,4-D) વડે નીંદણ નિયંત્રણ.
- નોંધ: નીંદણનાશકનો ઉપયોગ સાવચેતીથી કરવો, કારણ કે તે પર્યાવરણને નુકસાન કરી શકે.

1.8 લણણી (Harvesting)

વ્યાખ્યા:
- પાક પરિપક્વ થયા પછી તેને કાપવાની ક્રિયા.
- પદ્ધતિ: છોડને ઉખાડવું અથવા જમીન નજીકથી કાપવું.
- સમય: અનાજના પાકને પરિપક્વ થવામાં 3-4 મહિના લાગે.
- નોંધ: યોગ્ય સમયે લણણીથી પાકની ગુણવત્તા જળવાય.
લણણીના ઓજારો:
- દાતરડું (Sickle):
  - ઉપયોગ: હાથથી પાક કાપવું.
  - નોંધ: પરંપરાગત રીતે નાના ખેતરોમાં ઉપયોગ.
- હાર્વેસ્ટર (Harvester):
  - ઉપયોગ: મશીન દ્વારા ઝડપી લણણી.
  - નોંધ: આધુનિક ખેતીમાં સમય-શ્રમની બચત.
- ઉદાહરણ: ઘઉં, ડાંગરની લણણી.
ઝાંપણ (Threshing):
- વ્યાખ્યા: કાપેલા પાકમાંથી બીજ/દાણા ભૂસામાંથી અલગ કરવા.
- નોંધ: ઝાંપણ લણણી પછીનું મહત્વનું પગલું.
ઉજાણી (Winnowing):
- વ્યાખ્યા: દાણામાંથી ભૂસું હવાની મદદથી અલગ કરવું.
- નોંધ: આ પદ્ધતિ દાણાને સ્વચ્છ બનાવે.

1.9 સંગ્રહ (Storage)

મહત્વ:
- પાકને લાંબા સમય સુધી સુરક્ષિત રાખવા સંગ્રહ જરૂરી.
- નોંધ: યોગ્ય સંગ્રહથી પાકની ગુણવત્તા જળવાય અને નુકસાન ટળે.
સંગ્રહની પદ્ધતિઓ:
- ભંડાર (Granaries): નાના-મોટા ભંડારખાનાઓમાં અનાજ ભરવું.
- સાયલો (Silo): મોટા પાયે અનાજ સંગ્રહ માટે.
- નોંધ: સંગ્રહ દરમિયાન ભેજ, જંતુઓ અને ઉંદરોથી રક્ષણ જરૂરી.

1.10 પશુપાલન (Animal Husbandry)

વ્યાખ્યા:
- પશુઓનું પાલન અને સંભાળ, ખોરાક અને આવક માટે.
- ઉદાહરણ: દૂધ, દહીં, ઘી, ઇંડા, માંસ.
- નોંધ: પશુપાલન ખેડૂતની આવકનું સ્રોત બની શકે.
પશુઓની જરૂરિયાતો:
- નિયમિત ખોરાક, પાણી, દવાઓ.
- સ્વચ્છ અને આરામદાયક રહેઠાણ.
- નોંધ: પશુઓનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવું આવક માટે જરૂરી.

પારિભાષિક શબ્દો

ગુજરાતી શબ્દ	અંગ્રેજી શબ્દ
ખેતી (કૃષિ) પદ્ધતિઓ	Agricultural Practices
પશુપાલન	Animal Husbandry
પાક	Crop
ખાતર	Fertiliser
ભંડાર	Granaries
લણણી	Harvesting
સિંચાઈ	Irrigation
ખરીફ	Kharif
સજીવ ખાતર	Manure
હળ	Plough
રવી	Rabi
બીજ	Seeds
ધાન્યના ભંડાર ખાતર	Silo
વાવણી	Sowing
સંગ્રહ	Storage
ઝાંપણ	Threshing
નીંદણ	Weeds
નીંદણનાશક	Weedicides
ઉજાણી	Winnowing

નોંધ: આ શબ્દો વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં મહત્વના, વિદ્યાર્થીઓએ યાદ રાખવા.

શું શીખ્યા?

ખાદ્ય પદાર્થો:
- મુખ્યત્વે છોડ અને પશુઓ પાસેથી ખોરાક અને અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓ (દા.ત. ચામડું, ઊન).
- નોંધ: ખોરાકની સાંકળમાં છોડ અને પશુઓનું મહત્વ સમજવું.
ખેતીની શોધો:
- ખાદ્ય પદાર્થોની માંગને પહોંચી વળવા વૈજ્ઞાનિક ખેતી.
- નોંધ: આધુનિક ખેતીથી ઉત્પાદન વધે છે.
ખેતીની પદ્ધતિઓ:
- ભૂમિ તૈયારી, વાવણી, ખાતર, સિંચાઈ, નીંદણ નિયંત્રણ, લણણી, સંગ્રહ.
- નોંધ: આ પદ્ધતિઓનું યોગ્ય અમલીકરણ ઉપજ વધારે.
પશુપાલન:
- દૂધ, દહીં, ઘી, ઇંડા, માંસ જેવા ઉત્પાદનો.
- પશુઓની સંભાળ (ખોરાક, રહેઠાણ, સ્વચ્છતા) જરૂરી.
- નોંધ: પશુપાલન ખેડૂતની આવકનું સ્રોત.

સ્વાધ્યાય

ખાલી જગ્યા પૂરો:
- (a) ખેતી કરતી વખતે ખેતરમાં પાકના વધારા માટે ખાતર નાખવામાં આવે છે.
- (b) પાક (જેમ કે ધાન) મકાનમાં ભંડાર કરવા માટે ભંડાર બનાવવામાં આવે છે.
- (c) ખેતરમાં જીવંત પદાર્થો નાખવાથી જમીન પર સેન્દ્રિય પદાર્થો થાય છે.
- (d) પાક (જેમ કે ઘઉં) ઉગાડવા માટે જમીનમાં બીજ અને ખાતર નાખી બનાવવામાં આવે છે.
- નોંધ: આ પ્રશ્નો મૂળભૂત ખ્યાલોની સમજણ પરીક્ષે.

કૌશલ્ય-આધારિત પ્રશ્ન: જોડી મળાવો:

કૉલમ - A	કૉલમ - B
(i) ખેતર	(a) પાક ઉગાડવાનું સ્થાન
(ii) પાક	(b) ખોરાક માટે ઉગાડવામાં આવતા છોડ
(iii) પાદખ્યાત્મક શબ્દો	(c) પાક લણવા માટેના સાધનો
(iv) સજીવ ખાતર	(d) ઘાસ, છોડ, પાંદડા

નોંધ: આ પ્રશ્ન શબ્દોની વ્યાખ્યા સમજવામાં મદદ કરે.

વાવણીના હેતુ:
- (a) ઘઉંનો પાક
- (b) રવી પાક
- (c) ધાન્ય
- ખોટો વિકલ્પ: (d) વાવણી (વાવણી એ પ્રક્રિયા છે, હેતુ નથી).
- નોંધ: વાવણીના હેતુ પાકના પ્રકારો સાથે સંબંધિત.
એક-એક વાક્યમાં જવાબ:
- (a) સજીવ ખાતર: વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ કચરામાંથી બનતું ખાતર જમીનની ફળદ્રુપતા વધારે છે.
- (b) લણણી: પરિપક્વ પાકને કાપવાની ક્રિયા લણણી કહેવાય.
- (c) વાવણી: બીજને યોગ્ય ઊંડાઈએ અને અંતરે જમીનમાં રોપવાની પ્રક્રિયા.
- (d) ઝાંપણ: કાપેલા પાકમાંથી દાણા ભૂસામાંથી અલગ કરવાની ક્રિયા.
- નોંધ: આ પ્રશ્નો ખ્યાલોની સંક્ષિપ્ત સમજણ માટે.
સંપત્તિ વિખૂટા ખાતરનો ઉપયોગ:
- વનસ્પતિજ/પ્રાણીજ કચરાને ખાતરના ખાડામાં વિઘટન કરીને સજીવ ખાતર બનાવાય.
- લાભ: જમીનની ફળદ્રુપતા વધે, પર્યાવરણને અનુકૂળ.
- નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ખાતર બનાવવાની પ્રક્રિયા (composting) સમજવી.
સૌથી ઉપયોગી પદ્ધતિ:
- ટપક પદ્ધતિ:
  - કારણ: પાણીનો વ્યય નથી, મૂળ નજીક પાણી પહોંચે, પાણીની અછતવાળા વિસ્તારોમાં ઉપયોગી.
- નોંધ: આધુનિક સિંચાઈ પદ્ધતિઓ પાણીની બચત માટે આદર્શ.
પશુપાલન પ્રયોગશાળામાં ધ્યાન રાખવાની બાબતો:
- પશુઓનું સ્વાસ્થ્ય: નિયમિત રસીકરણ, દવાઓ.
- સ્વચ્છતા: રહેઠાણ અને ખોરાકની સ્વચ્છતા.
- ખોરાક: પૌષ્ટિક ખોરાક અને પાણી.
- આરામદાયક વાતાવરણ: યોગ્ય તાપમાન, હવાદાર જગ્યા.
- નોંધ: પશુઓની સંભાળથી ઉત્પાદન અને આવક વધે.
પશુપાલનમાં જરૂરી વસ્તુઓ:
- ખોરાક: ચારો, ખનીજ-વિટામિનયુક્ત આહાર.
- પાણી: સ્વચ્છ અને નિયમિત.
- રહેઠાણ: સ્વચ્છ, હવાદાર, આરામદાયક.
- દવાઓ: રોગ નિવારણ માટે.
- નોંધ: આ બાબતો પશુઓના સ્વાસ્થ્ય અને ઉત્પાદકતા માટે જરૂરી.
નીંદણ અને તેની અસર:
- નીંદણ: ખેતરમાં પાક સાથે ઉગતા બિનજરૂરી છોડ.
- અસર:
  - પાણી, પોષક દ્રવ્યો, જગ્યા, પ્રકાશ માટે સ્પર્ધા.
  - લણણીમાં વિક્ષેપ, ઝેરી હોઈ શકે.
- નોંધ: નીંદણ નિયંત્રણથી પાકની ઉપજ વધે.
ખેતી પ્રક્રિયાનો ક્રમ:
1. ભૂમિ તૈયારી
2. વાવણી
3. ખાતર ઉમેરવું
4. સિંચાઈ
5. નીંદણ નિયંત્રણ
6. લણણી
7. ઝાંપણ
8. ઉજાણી
9. સંગ્રહ
- નોંધ: આ ક્રમ ખેતીની સફળતા માટે જરૂરી.

વિષય આધારિત પ્રવૃત્તિઓ

ખેડૂતોની માહિતી:
- સૂચના: તમારી આસપાસના ખેડૂતોની મુલાકાત લઈ, તેમના જીવન, ખેતીની પદ્ધતિઓ, પડકારો અને અનુભવોની વિગતવાર માહિતી મેળવો.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વ્યવહારિક જ્ઞાન અને ખેતીની વાસ્તવિક સમજણ વધારે.
પાકની ઓળખ:
- સૂચના:
  - વિવિધ પાકોને ઓળખો અને તેમનાં નામો નોંધો.
  - તેમની ઋતુ (ખરીફ, રવી) અને ઉપયોગ (ખોરાક, રેસા, તેલ) લખો.
  - પાદખ્યાત્મક શબ્દો: ખરીફ પાક, રવી પાક, પાદખ્યાત્મક પદ્ધતિઓ.
- ઉદાહરણ:
  - ખરીફ: ડાંગર (ચોમાસું, ખોરાક), કપાસ (ચોમાસું, રેસા).
  - રવી: ઘઉં (શિયાળો, ખોરાક), રાઈ (શિયાળો, તેલ).
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પાકની વિવિધતા અને ઋતુગત મહત્વ સમજવામાં મદદ કરે.
ખેડૂતોના અનુભવોની ચર્ચા:
- સૂચના: ઘરના સભ્યોની મદદથી ખેડૂતોના અનુવાદિત પ્રસંગો વાંચો અને ચર્ચાઓ કરો.
- મુદ્દાઓ:
  - અતિશય વરસાદ: પાકનું નુકસાન.
  - સિંચાઈની પદ્ધતિ: પાણીની ઉપલબ્ધતા અને પદ્ધતિઓ.
  - અનિયંત્રિત હવા અને અન્ય પરિબળો: પાક પર અસર.
  - પાકના ઉત્પન્નનો ભંડાર: સંગ્રહની પદ્ધતિઓ.
  - ઉપજામાંથી નફો/ખર્ચ: ખેતીની આર્થિક બાબતો.
- નોંધ: આ ચર્ચા ખેતીના પડકારો અને વ્યવસ્થાપનની સમજણ વધારે.

ક્ષેત્ર કાર્ડ: શ્રી પટેલની મુલાકાત

પરિચય:
- શ્રી પટેલ: 75 વર્ષથી ખેતી કરે છે, ઘઉં, બાજરી, કપાસ, મગફળી ઉગાડે છે.
પ્રશ્નો અને જવાબ:
- પ્રશ્ન 1: શું તમે હાલમાં ખેતીની પદ્ધતિઓમાં પાદખ્યાત્મક પદ્ધતિઓ અપનાવો છો?
  - જવાબ: હા, જમીન તૈયાર કરવી, યોગ્ય રીતે રોપણી, ખાતર, પેસ્ટીસાઇડ, ફંગીસાઇડ, ફરસી નાખવી. આજના સમયમાં પરંપરાગત પદ્ધતિઓ કામ લાગતી નથી, શાસ્ત્રીય પદ્ધતિઓ અને આધુનિક મશીનો અમલમાં લેવી પડે છે.
  - નોંધ: આધુનિક ખેતીનું મહત્વ દર્શાવે.
- પ્રશ્ન 2: પાદખ્યાત્મક ખેતીના લાભ શું છે?
  - જવાબ: પાક સમયસર તૈયાર થાય, ઉત્પાદનમાં વધારો, જમીનની ગુણવત્તા જાળવાય, પશુપાલનથી આવક વધે, નુકસાન સામે રક્ષણ.
  - નોંધ: ખેતીની ઉત્પાદકતા અને આર્થિક લાભ સમજાવે.
- પ્રશ્ન 3: નુકસાનનો અનુભવ?
  - જવાબ: એક વાર ભારે વરસાદથી પાક બચ્યો નહીં, મોટું નુકસાન થયું, પરંતુ સરકારે સહાય આપી.
  - નોંધ: કુદરતી આફતો ખેતીનો મોટો પડકાર.
- પ્રશ્ન 4: પાકનો સંગ્રહ કેવી રીતે કરો?
  - જવાબ: નાના-મોટા ભંડારખાનાઓ અને સાયલોમાં અનાજ ભરી રાખીએ.
  - નોંધ: યોગ્ય સંગ્રહથી પાકની ગુણવત્તા જળવાય.
ઉપસાર:
- સૂચના: બાળકો, આસપાસના ખેડૂતોને મળો, તેમની પદ્ધતિઓ અને સૂચનો લખો.
- નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વ્યવહારિક જ્ઞાન અને ખેતીના પડકારો સમજવામાં મદદ કરે.

અંતિમ નોંધ

આ પ્રકરણ ખેતીની મૂળભૂત પદ્ધતિઓ, પાક ઉત્પાદનની પ્રક્રિયા અને પશુપાલનનું મહત્વ સમજાવે છે. વિદ્યાર્થીઓએ ખેતીના તબક્કાઓ (ભૂમિ તૈયારીથી સંગ્રહ), ઓજારો (હળ, ખરપિયો, દાંતી, દાતરડું, ખૂરપી, પાવડો), અને પશુપાલનની ભૂમિકા સમજવી જોઈએ. પ્રવૃત્તિઓ અને સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો વ્યવહારિક અને વૈજ્ઞાનિક સમજણ વધારે છે.

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

Search This Blog

Science Textbook