પ્રકરણ 11: પ્રકાશ || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

August 05, 2025

પ્રકરણ 11: પ્રકાશ

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પરિચય

પ્રકાશ એ ઊર્જાનું એક સ્વરૂપ છે, જે આપણને આસપાસની દુનિયા જોવામાં મદદ કરે છે. આપણે રોજિંદા જીવનમાં પ્રકાશના વિવિધ સ્વરૂપોનો અનુભવ કરીએ છીએ, જેમ કે સૂર્યપ્રકાશ, ટૉર્ચનો પ્રકાશ, કારની હેડલાઇટ, અથવા દિવાદાંડીની સર્ચલાઇટ. આ પ્રકરણમાં પ્રકાશની ગતિ, પરાવર્તન, અરીસાઓ અને લેન્સ દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબો, તેમજ સૂર્યપ્રકાશના રંગો વિશે શીખીશું. પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા વિદ્યાર્થીઓ પ્રકાશના ગુણધર્મોની વ્યવહારિક સમજ મેળવશે.

નોંધ: આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશના મૂળભૂત ગુણધર્મો, પરાવર્તનના નિયમો, અને પ્રતિબિંબની રચના સમજાવે છે. પ્રવૃત્તિઓ અને રેખાકૃતિઓનો અભ્યાસ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે આ પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

11.1 પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે

વ્યાખ્યા: પ્રકાશ હંમેશા સીધી રેખામાં ગતિ કરે છે, જેને સુરેખ પથ (straight line path) કહેવાય.
ઉદાહરણો:
- ઓરડામાં સાંકડા ખુલ્લા ભાગ કે છિદ્રમાંથી પ્રવેશતા પ્રકાશના કિરણો.
- ટૉર્ચ, કારની હેડલાઇટ, અને દિવાદાંડી (લાઇટ હાઉસ)ની સર્ચલાઇટમાંથી નીકળતા પ્રકાશના કિરણો (આકૃતિ 11.1).
પ્રવૃત્તિ:
- ધોરણ 6માં બૂઝોએ કરેલી પ્રવૃત્તિ યાદ કરો, જેમાં સળગતી મીણબત્તીને સીધી અને વળેલી પાઇપમાંથી જોવાનો પ્રયત્ન કર્યો (આકૃતિ 11.2).
- નિષ્કર્ષ:
  - સીધી પાઇપમાંથી મીણબત્તી દેખાય, કારણ કે પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે.
  - વળેલી પાઇપમાંથી મીણબત્તી દેખાતી નથી, કારણ કે પ્રકાશ વળાંકોમાં ગતિ નથી કરતો.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશના સુરેખ પથનો ખ્યાલ સમજવો અને આકૃતિ 11.2નો અભ્યાસ કરવો. પરીક્ષામાં આ પ્રવૃત્તિના નિષ્કર્ષ પૂછાઈ શકે.

11.2 પ્રકાશનું પરાવર્તન

વ્યાખ્યા: જ્યારે પ્રકાશ ચળકતી કે પૉલિશ કરેલી સપાટી પર પડે, ત્યારે તેની દિશા બદલાય છે. આ ઘટનાને પ્રકાશનું પરાવર્તન (reflection of light) કહેવાય.
ઉદાહરણો:
- ચકચકિત સ્ટીલની પ્લેટ, સ્ટીલની ચમચી, અથવા પાણીની સપાટી પ્રકાશની દિશા બદલે.
- પાણીમાં વૃક્ષ અથવા બિલ્ડિંગનું પ્રતિબિંબ (આકૃતિ 11.3).
અરીસાની ભૂમિકા:
- પૉલિશ કરેલી કે ચળકતી સપાટી અરીસા તરીકે વર્તે.
- અરીસો પ્રકાશનો પથ બદલીને પ્રતિબિંબ રચે.

પ્રવૃત્તિ 11.1: પ્રકાશનું પરાવર્તન

ઉદ્દેશ: સમતલ અરીસા વડે પ્રકાશનું પરાવર્તન સમજવું.
સાધનો: ટૉર્ચ, ચાર્ટ પેપર (ત્રણ સાંકડી સ્લિટ સાથે), લીસું લાકડાનું બોર્ડ, સમતલ અરીસો (આકૃતિ 11.5).
પદ્ધતિ:
- ટૉર્ચના કાચને ત્રણ સાંકડી સ્લિટ ધરાવતા ચાર્ટ પેપરથી ઢાંકો.
- લીસા બોર્ડ પર ચાર્ટ પેપર પાથરો અને તેના પર સમતલ અરીસાની પટ્ટી ઊભી ગોઠવો.
- ટૉર્ચ ચાલુ કરી, સ્લિટમાંથી આવતો પ્રકાશ અરીસા પર આપાત કરો.
- ટૉર્ચ ગોઠવો જેથી પ્રકાશ ચાર્ટ પેપર પર દેખાય.
- અરીસો એવી રીતે ગોઠવો કે પ્રકાશ કોણ બનાવીને આપાત થાય.
- ટૉર્ચને સહેજ હલાવો અને પરાવર્તિત પ્રકાશની દિશા નોંધો.
- પરાવર્તિત પ્રકાશની દિશામાંથી અરીસા તરફ જુઓ અને સ્લિટનું પ્રતિબિંબ નોંધો.
નિષ્કર્ષ:
- સમતલ અરીસો પ્રકાશની દિશા બદલે છે.
- પરાવર્તિત પ્રકાશની દિશા ટૉર્ચની સ્થિતિ પર આધાર રાખે.
- અરીસામાં સ્લિટનું પ્રતિબિંબ દેખાય, જે પ્રકાશના પરાવર્તનને દર્શાવે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિ હાથ ધરીને પરાવર્તનની પ્રક્રિયા સમજવી. આકૃતિ 11.5નો અભ્યાસ કરવો અને પરાવર્તનના નિયમો યાદ રાખવા.

પ્રવૃત્તિ 11.2: સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: સમતલ અરીસામાં રચાતા પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓનું અવલોકન.
સાવચેતી: સળગતી મીણબત્તીનો ઉપયોગ કરતી વખતે કાળજી રાખવી. શિક્ષક કે મોટી વ્યક્તિની હાજરીમાં પ્રવૃત્તિ કરવી.
સાધનો: સમતલ અરીસો, સળગતી મીણબત્તી, સ્ટેન્ડ, પડદો (આકૃતિ 11.6).
પદ્ધતિ:
- સમતલ અરીસાની સામે સળગતી મીણબત્તી સ્ટેન્ડ પર ગોઠવો.
- અરીસામાં મીણબત્તીની જ્યોતનું પ્રતિબિંબ જુઓ.
- મીણબત્તીને જુદા જુદા સ્થાને ગોઠવી, પ્રતિબિંબનું અવલોકન કરો.
- પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ (સીધું કે ઊલટું) અને જ્યોતની દિશા નોંધો.
- અરીસાની પાછળ પડદો ગોઠવી, પ્રતિબિંબ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
- પડદાને અરીસાની આગળ ગોઠવી, ફરી પ્રયત્ન કરો.
નિષ્કર્ષ:
- સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબ સીધું (erect) અને વસ્તુના કદ જેટલું હોય.
- પડદા પર પ્રતિબિંબ મેળવી શકાતું નથી, આથી તે આભાસી (virtual) હોય.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ સમતલ અરીસાના પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી. પડદા પર પ્રતિબિંબ ન મળવું એ આભાસી પ્રતિબિંબની ઓળખ છે.

પ્રવૃત્તિ 11.3: પ્રતિબિંબનું અંતર

ઉદ્દેશ: સમતલ અરીસામાં વસ્તુ અને પ્રતિબિંબના અંતરનો સંબંધ સમજવો.
સાધનો: ચેસબોર્ડ (અથવા 8x8 સમચોરસ ધરાવતું ચાર્ટ પેપર), સમતલ અરીસો, નાની વસ્તુ (જેમ કે પેન્સિલ શાર્પનર) (આકૃતિ 11.7).
પદ્ધતિ:
- ચેસબોર્ડની મધ્યમાં જાડી રેખા દોરો અને તેના પર સમતલ અરીસો ઊભો ગોઠવો.
- શાર્પનરને અરીસાથી ત્રીજા ચોરસની ધાર પર ગોઠવો, પ્રતિબિંબની સ્થિતિ નોંધો.
- શાર્પનરને ચોથા ચોરસની ધાર પર ગોઠવી, પ્રતિબિંબની સ્થિતિ જુઓ.
- અવલોકનો નોંધો.
નિષ્કર્ષ:
- પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ, વસ્તુ જેટલા અંતરે રચાય.
- પ્રતિબિંબ સીધું, આભાસી, અને વસ્તુના કદ જેટલું હોય.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વસ્તુ અને પ્રતિબિંબના અંતરનો સમાન હોવાનો ખ્યાલ સમજવો. આકૃતિ 11.7નો અભ્યાસ કરવો.

નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પરાવર્તનના નિયમો યાદ રાખવા:

આપાત કોણ = પરાવર્તન કોણ.
આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ, અને અરીસાની સપાટી પરનો લંબ એક જ સમતલમાં હોય.

11.3 જમણી બાજુ કે ડાબી બાજુ!

વ્યાખ્યા: સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબમાં વસ્તુનો ડાબો ભાગ જમણી બાજુ અને જમણો ભાગ ડાબી બાજુ દેખાય. આને પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ (lateral inversion) કહેવાય.
ઉદાહરણો:
- અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોતી વખતે ડાબો હાથ જમણો દેખાય.
- એમ્બ્યુલન્સ પર “AMBULANCE” શબ્દ ઉલટો લખેલો હોય, જેથી ડ્રાઇવરના રીઅર-વ્યૂ મિરરમાં તે સીધો વંચાય (આકૃતિ 11.9).

પ્રવૃત્તિ 11.4: પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ

ઉદ્દેશ: સમતલ અરીસામાં પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમનું અવલોકન.
સાધનો: સમતલ અરીસો, કાગળ.
પદ્ધતિ:
- સમતલ અરીસાની સામે ઊભા રહી, પ્રતિબિંબ જુઓ.
- ડાબો હાથ ઊંચો કરો અને પ્રતિબિંબનો હાથ નોંધો.
- જમણા કાનને સ્પર્શ કરો અને પ્રતિબિંબનો કાન નોંધો.
- કાગળ પર પોતાનું નામ લખી, તેને અરીસા સામે ધરો અને પ્રતિબિંબ નોંધો.
નિષ્કર્ષ:
- પ્રતિબિંબમાં ડાબો હાથ જમણો અને જમણો હાથ ડાબો દેખાય.
- નામ ઉલટું દેખાય, દા.ત. “RAM” → “MAR”.
- પ્રતિબિંબ ઊંધું નથી થતું, માત્ર બાજુઓ ઉલટાય.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમનો ખ્યાલ સમજવો. એમ્બ્યુલન્સના શબ્દનું ઉદાહરણ યાદ રાખવું, કારણ કે આ પ્રશ્ન પરીક્ષામાં આવી શકે.

નોંધ: એમ્બ્યુલન્સનો ઉલટો શબ્દ રસ્તા પર સલામતી માટે મહત્વનો છે. વિદ્યાર્થીઓએ રસ્તા પર એમ્બ્યુલન્સને રસ્તો આપવાની ફરજ સમજવી.

11.4 ગોલીય અરીસા સાથેની રમત

વ્યાખ્યા: ગોલીય અરીસા એ વળાંકવાળી ચળકતી સપાટી ધરાવતા અરીસા છે, જે બે પ્રકારના હોય:
- અંતર્ગોળ અરીસો (Concave Mirror): પરાવર્તક સપાટી અંદરની તરફ વળેલી.
- બહિર્ગોળ અરીસો (Convex Mirror): પરાવર્તક સપાટી બહારની તરફ વળેલી.
ઉદાહરણ: સ્ટીલની ચમચીની અંદરની સપાટી (અંતર્ગોળ) અને બહારની સપાટી (બહિર્ગોળ) (આકૃતિ 11.12).

પ્રવૃત્તિ 11.5: ગોલીય અરીસામાં પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: અંતર્ગોળ અને બહિર્ગોળ અરીસામાં પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓનું અવલોકન.
સાધનો: સ્ટેનલેસ સ્ટીલની ચમચી, પેન/પેન્સિલ (આકૃતિ 11.10, 11.11).
પદ્ધતિ:
- ચમચીની બહારની (બહિર્ગોળ) સપાટી તરફ જુઓ, પ્રતિબિંબ નોંધો.
- ચમચીની અંદરની (અંતર્ગોળ) સપાટીમાં પ્રતિબિંબ જુઓ.
- ચમચીને ચહેરાથી દૂર લઈ જઈ, પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ નોંધો.
- પેન/પેન્સિલનો ઉપયોગ કરી, પ્રતિબિંબની સરખામણી કરો.
નિષ્કર્ષ:
- બહિર્ગોળ અરીસો: પ્રતિબિંબ સીધું, આભાસી, અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું.
- અંતર્ગોળ અરીસો:
  - નજીક હોય ત્યારે: પ્રતિબિંબ સીધું, આભાસી, અને વિસ્તૃત (મોટું).
  - દૂર હોય ત્યારે: પ્રતિબિંબ ઊલટું, વાસ્તવિક, અને નાનું/મોટું.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ગોલીય અરીસાઓની રચના અને પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી. આકૃતિ 11.12નો અભ્યાસ કરવો.

ગોલીય અરીસાઓનું નામકરણ

કારણ: ગોલીય અરીસાઓ ગોળાના ભાગ જેવા હોય, જેમાંથી:
- અંદરની સપાટી અંતર્ગોળ (concave).
- બહારની સપાટી બહિર્ગોળ (convex).
પ્રવૃત્તિ:
- રબરના બૉલ (જેમ કે ટેનિસ બૉલ)ને કાપો (આકૃતિ 11.13).
- અંદરની સપાટી અંતર્ગોળ અને બહારની સપાટી બહિર્ગોળ દર્શાવે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ગોલીય અરીસાઓની રચના અને તેમના નામનું કારણ સમજવું.

પ્રવૃત્તિ 11.6: અંતર્ગોળ અરીસામાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: અંતર્ગોળ અરીસામાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબનું અવલોકન.
સાવચેતી: સૂર્યના પ્રતિબિંબને નરી આંખે ન જોવું, આંખોને નુકસાન થઈ શકે. પ્રવૃત્તિ સૂર્યના તડકામાં કાળજીપૂર્વક કરવી.
સાધનો: અંતર્ગોળ અરીસો, કાગળ, સૂર્યપ્રકાશ (આકૃતિ 11.14).
પદ્ધતિ:
- અંતર્ગોળ અરીસો સૂર્યની સામે ધરો.
- કાગળ પર સૂર્યનું તેજસ્વી પ્રતિબિંબ મેળવવા, અરીસા-કાગળનું અંતર ગોઠવો.
- અરીસો અને કાગળ સ્થિર રાખો, કાગળ સળગવાની શરૂઆત નોંધો.
નિષ્કર્ષ:
- અંતર્ગોળ અરીસો સૂર્યનું વાસ્તવિક (real) પ્રતિબિંબ રચે, જે પડદા (કાગળ) પર મળે.
- તેજસ્વી ટપકું પ્રકાશના કેન્દ્રીકરણને દર્શાવે.
નોંધ: વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મળે, જ્યારે આભાસી પ્રતિબિંબ નથી મળતું. વિદ્યાર્થીઓએ આ તફાવત સમજવો.

પ્રવૃત્તિ 11.7: અંતર્ગોળ અરીસામાં મીણબત્તીનું પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: અંતર્ગોળ અરીસામાં મીણબત્તીના પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ અને પરિમાણનું અવલોકન.
સાધનો: અંતર્ગોળ અરીસો, સ્ટેન્ડ, સળગતી મીણબત્તી, પડદો (15 cm x 10 cm સફેદ કાગળ સાથે કાર્ડબોર્ડ) (આકૃતિ 11.15).
પદ્ધતિ:
- અંતર્ગોળ અરીસો સ્ટેન્ડ પર ટેબલ પર ગોઠવો.
- મીણબત્તીને અરીસાથી 50 cm દૂર ગોઠવો.
- પડદાને આગળ-પાછળ ખસેડી, જ્યોતનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મેળવો.
- પડદો પ્રકાશના પથમાં અંતરાય ન બને તેની ખાતરી કરો.
- મીણબત્તીને જુદા જુદા અંતરે ગોઠવી, પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ (વાસ્તવિક/આભાસી, સીધું/ઊલટું, નાનું/મોટું) નોંધો.
- મીણબત્તી અરીસાની તદ્દન નજીક હોય ત્યારે પ્રતિબિંબ નોંધો (આકૃતિ 11.16).
નિષ્કર્ષ:
- અંતર્ગોળ અરીસો વાસ્તવિક, ઊલટું, અને નાનું/મોટું પ્રતિબિંબ રચે.
- વસ્તુ નજીક હોય ત્યારે પ્રતિબિંબ આભાસી, સીધું, અને વિસ્તૃત.
- કોષ્ટક 11.1માં અવલોકનો નોંધવા.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રતિબિંબની પebc્રકૃતિ અને અંતરનો સંબંધ સમજવો. આકૃતિ 11.15 અને 11.16નો અભ્યાસ કરવો.

પ્રવૃત્તિ 11.8: બહિર્ગોળ અરીસામાં પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: બહિર્ગોળ અરીસામાં પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓનું અવલોકન.
સાધનો: બહિર્ગોળ અરીસો, સ્ટેન્ડ, સળગતી મીણબત્તી, પડદો (આકૃતિ 11.19).
પદ્ધતિ:
- પ્રવૃત્તિ 11.7ની જેમ, બહિર્ગોળ અરીસો વાપરો.
- મીણબત્તીને જુદા જુદા અંતરે ગોઠવી, પડદા પર પ્રતિબિંબ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
- પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ અને પરિમાણ નોંધો.
નિષ્કર્ષ:
- બહિર્ગોળ અરીસો હંમેશા આભાસી, સીધું, અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું પ્રતિબિંબ રચે.
- પડદા પર પ્રતિબિંબ મળતું નથી.
નોંધ: બહિર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ વાહનોના સાઈડ મિરરમાં થાય, કારણ કે તે વિસ્તૃત દૃશ્ય આપે (આકૃતિ 11.20).

ગોલીય અરીસાઓના ઉપયોગો

અંતર્ગોળ અરીસો:
- ડૉક્ટરો દ્વારા આંખ, કાન, નાક, અને ગળાની તપાસ (આકૃતિ 11.17).
- દંતચિકિત્સકો દ્વારા દાંતનું વિસ્તૃત પ્રતિબિંબ જોવા.
- ટૉર્ચ, કાર, અને સ્કૂટરની હેડલાઇટમાં પરાવર્તક તરીકે (આકૃતિ 11.18).
બહિર્ગોળ અરીસો:
- વાહનોના સાઈડ મિરરમાં, વિસ્તૃત દૃશ્ય આપવા (આકૃતિ 11.20).
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ગોલીય અરીસાઓના ઉપયોગો યાદ રાખવા, કારણ કે આ પ્રશ્નો પરીક્ષામાં આવે છે.

11.5 લેન્સ વડે રચાતા પ્રતિબિંબો

વ્યાખ્યા: લેન્સ એ પારદર્શક સામગ્રી (જેમ કે કાચ)નું બનેલું ઉપકરણ છે, જે પ્રકાશને વક્ર કરીને પ્રતિબિંબ રચે.
લેન્સના પ્રકાર:
- બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex Lens): વચ્ચે જાડું, કિનારે પાતળું (આકૃતિ 11.22a).
- અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave Lens): વચ્ચે પાતળું, કિનારે જાડું (આકૃતિ 11.22b).
ઉપયોગો:
- બહિર્ગોળ લેન્સ: મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ, ચશ્માં, ટેલિસ્કોપ, માઇક્રોસ્કોપ.
- અંતર્ગોળ લેન્સ: ચશ્માં, દૃષ્ટિ સુધારણા.

પ્રવૃત્તિ 11.9: બહિર્ગોળ લેન્સમાં સૂર્યનું પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: બહિર્ગોળ લેન્સમાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબનું અવલોકન.
સાવચેતી: સૂર્યના પ્રકાશને લેન્સમાંથી નરી આંખે ન જોવું. પ્રકાશને શરીર પર કેન્દ્રિત ન થવા દેવો.
સાધનો: બહિર્ગોળ લેન્સ (10 cm ફોકલ લંબાઈ), કાગળ (આકૃતિ 11.23).
પદ્ધતિ:
- લેન્સને સૂર્યપ્રકાશના માર્ગમાં ગોઠવો.
- કાગળ પર તેજસ્વી ટપકું મેળવવા, લેન્સ-કાગળનું અંતર ગોઠવો.
- લેન્સ અને કાગળ સ્થિર રાખો, કાગળ સળગવાની શરૂઆત નોંધો.
નિષ્કર્ષ:
- બહિર્ગોળ લેન્સ સૂર્યનું વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે, જે પડદા પર મળે.
- તેજસ્વી ટપકું ફોકલ બિંદુ પર પ્રકાશના કેન્દ્રીકરણને દર્શાવે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ફોકલ લંબાઈ અને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબનો ખ્યાલ સમજવો.

પ્રવૃત્તિ 11.10: બહિર્ગોળ લેન્સમાં મીણબત્તીનું પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: બહિર્ગોળ લેન્સમાં પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ અને પરિમાણનું અવલોકન.
સાધનો: બહિર્ગોળ લેન્સ, સ્ટેન્ડ, સળગતી મીણબત્તી, પડદો (આકૃતિ 11.24).
પદ્ધતિ:
- લેન્સને સ્ટેન્ડ પર ટેબલ પર ગોઠવો.
- મીણબત્તીને લેન્સથી 50 cm દૂર ગોઠવો.
- પડદાને આગળ-પાછળ ખસેડી, જ્યોતનું સ્પષ્ટ પ્રતિબિંબ મેળવો.
- મીણબત્તીને લેન્સ તરફ ખસેડતા, પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ નોંધો.
- મીણબત્તી લેન્સની તદ્દન નજીક હોય ત્યારે પ્રતિબિંબ નોંધો (આકૃતિ 11.25).
નિષ્કર્ષ:
- બહિર્ગોળ લેન્સ વાસ્તવિક, ઊલટું, અને નાનું/મોટું પ્રતિબિંબ રચે.
- વસ્તુ નજીક હોય ત્યારે પ્રતિબિંબ આભાસી, સીધું, અને વિસ્તૃત.
- કોષ્ટક 11.2માં અવલોકનો નોંધવા.
નોંધ: બહિર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ તરીકે થાય, જે વિસ્તૃત પ્રતિબિંબ આપે.

પ્રવૃત્તિ 11.11: અંતર્ગોળ લેન્સમાં પ્રતિબિંબ

ઉદ્દેશ: અંતર્ગોળ લેન્સમાં પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓનું અવલોકન.
સાધનો: અંતર્ગોળ લેન્સ, સ્ટેન્ડ, સળગતી મીણબત્તી, પડદો.
પદ્ધતિ:
- પ્રવૃત્તિ 11.10ની જેમ, અંતર્ગોળ લેન્સ વાપરો.
- મીણબત્તીને જુદા જુદા અંતરે ગોઠવી, પડદા પર પ્રતિબિંબ મેળવવાનો પ્રયત્ન કરો.
નિષ્કર્ષ:
- અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશા આભાસી, સીધું, અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું પ્રતિબિંબ રચે.
- પડદા પર પ્રતિબિંબ મળતું નથી.
નોંધ: અંતર્ગોળ લેન્સનો ઉપયોગ દૃષ્ટિ સુધારણા માટે થાય, જેમ કે નજીકની દૃષ્ટિવાળા ચશ્માંમાં.

11.6 શ્વેત પ્રકાશ – રંગીન કે રંગહીન?

વ્યાખ્યા: શ્વેત પ્રકાશ (સૂર્યપ્રકાશ) સાત રંગોનો બનેલો છે, જેને મેઘધનુષ્યમાં જોઈ શકાય.
રંગો: લાલ, નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, નીલો, જાંબલી (જાનીવાલીપીનાલા).
ઉદાહરણો:
- મેઘધનુષ્યમાં સાત રંગો (આકૃતિ 11.26).
- સાબુના પરપોટા અથવા સીડીની સપાટી પર રંગોનું પરાવર્તન.

પ્રવૃત્તિ 11.12: પ્રિઝમ દ્વારા રંગોનું વિભાજન

ઉદ્દેશ: શ્વેત પ્રકાશના સાત રંગોનું વિભાજન.
સાધનો: કાચનો પ્રિઝમ, સફેદ કાગળ/દીવાલ, સૂર્યપ્રકાશ (આકૃતિ 11.27).
પદ્ધતિ:
- અંધારા ઓરડામાં નાના છિદ્રમાંથી સૂર્યપ્રકાશને પ્રિઝમની એક સપાટી પર આપાત કરો.
- પ્રિઝમની બીજી બાજુથી આવતો પ્રકાશ સફેદ કાગળ/દીવાલ પર પડવા દો.
નિષ્કર્ષ:
- પ્રિઝમ શ્વેત પ્રકાશને સાત રંગોમાં વિભાજિત કરે.
- આ ઘટનાને વર્ણવિભાજન (dispersion) કહે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વર્ણવિભાજન અને પ્રિઝમની ભૂમિકા સમજવી. આકૃતિ 11.27નો અભ્યાસ કરવો.

પ્રવૃત્તિ 11.13: ન્યૂટન વર્ણચક્ર

ઉદ્દેશ: સાત રંગોનું સંયોજન શ્વેત પ્રકાશ બનાવે તેનું નિદર્શન.
સાધનો: 10 cm વ્યાસની કાર્ડબોર્ડ તકતી, બોલપેનની રીફિલ, રંગો (આકૃતિ 11.28, 11.29).
પદ્ધતિ:
- તકતીને સાત ભાગમાં વહેંચી, મેઘધનુષ્યના સાત રંગો રંગો.
- તકતીની મધ્યમાં કાણું પાડી, રીફિલ પસાર કરો.
- તકતીને ઝડપથી ગોળ ફેરવો.
નિષ્કર્ષ:
- ઝડપથી ફરતી તકતી સફેદ રંગ જેવી દેખાય.
- આ ન્યૂટન વર્ણચક્ર દર્શાવે કે સાત રંગોનું સંયોજન શ્વેત પ્રકાશ બનાવે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ન્યૂટન વર્ણચક્ર અને રંગોના સંયોજનનો ખ્યાલ સમજવો. આકૃતિ 11.29નો અભ્યાસ કરવો.

તમે શું શીખ્યા?

પ્રકાશની ગતિ: પ્રકાશ સીધી રેખામાં (સુરેખ પથ) ગતિ કરે.
પરાવર્તન: પૉલિશ કરેલી/ચળકતી સપાટી અરીસા તરીકે વર્તે, પ્રકાશની દિશા બદલે.
પ્રતિબિંબના પ્રકાર:
- વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ: પડદા પર મળે, ઊલટું હોય.
- આભાસી પ્રતિબિંબ: પડદા પર ન મળે, સીધું હોય.
સમતલ અરીસો:
- પ્રતિબિંબ: સીધું, આભાસી, વસ્તુના કદ જેટલું.
- અંતર: વસ્તુ અને પ્રતિબિંબ અરીસાથી સમાન અંતરે.
- પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ: ડાબો ભાગ જમણી બાજુ, જમણો ભાગ ડાબી બાજુ.
અંતર્ગોળ અરીસો:
- વાસ્તવિક, ઊલટું, નાનું/મોટું પ્રતિબિંબ.
- વસ્તુ નજીક હોય ત્યારે: આભાસી, સીધું, વિસ્તૃત.
બહિર્ગોળ અરીસો:
- હંમેશા આભાસી, સીધું, નાનું પ્રતિબિંબ.
બહિર્ગોળ લેન્સ:
- વાસ્તવિક, ઊલટું, નાનું/મોટું પ્રતિબિંબ.
- વસ્તુ નજીક હોય ત્યારે: આભાસી, સીધું, વિસ્તૃત (મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ).
અંતર્ગોળ લેન્સ:
- હંમેશા આભાસી, સીધું, નાનું પ્રતિબિંબ.
શ્વેત પ્રકાશ: સાત રંગો (જાનીવાલીપીનાલા)નો બનેલો.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ આ મુદ્દાઓનો સારાંશ બનાવવો અને પ્રવૃત્તિઓના નિષ્કર્ષ યાદ રાખવા.

સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો

(a) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય તેને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કહે છે.
(b) જો પ્રતિબિંબ હંમેશા આભાસી તથા કદમાં નાનું હોય, તો તે બહિર્ગોળ અરીસો છે.
(c) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.
(d) અંતર્ગોળ લેન્સ વડે આભાસી પ્રતિબિંબ મેળવી શકાય છે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વાસ્તવિક અને આભાસી પ્રતિબિંબની વ્યાખ્યાઓ યાદ રાખવી.

2. ખરા વિધાન સામે T તથા ખોટા વિધાન સામે F

(a) આપણે બહિર્ગોળ અરીસા વડે વસ્તુનું વિસ્તૃત (મોટું) પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. F
- સમજૂતી: બહિર્ગોળ અરીસો હંમેશા નાનું પ્રતિબિંબ આપે.
(b) અંતર્ગોળ લેન્સ કાયમી વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે. F
- સમજૂતી: અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશા આભાસી પ્રતિબિંબ રચે.
(c) અંતર્ગોળ અરીસો કાયમી વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે. F
- સમજૂતી: અંતર્ગોળ અરીસો વસ્તુ નજીક હોય ત્યારે આભાસી પ્રતિબિંબ રચે.
(d) વાસ્તવિક પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. F
- સમજૂતી: વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મળે.
(e) અંતર્ગોળ અરીસો કાયમી વાસ્તવિક, ઊલટું અને વસ્તુના કદ કરતાં મોટું પ્રતિબિંબ રચે છે. F
- સમજૂતી: અંતર્ગોળ અરીસો નાનું/મોટું, વાસ્તવિક/આભાસી પ્રતિબિંબ રચે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક વિધાનની સમજૂતી સમજવી અને પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી.

3. કૉલમ A અને કૉલમ Bનું જોડકું

(a) સમતલ અરીસો → (iv) વસ્તુના કદ જેટલું પ્રતિબિંબ રચે.
(b) બહિર્ગોળ અરીસો → (ii) વાહનોના સાઈડ મિરર.
(c) બહિર્ગોળ લેન્સ → (i) બિલોરી કાચ તરીકે ઉપયોગી.
(d) અંતર્ગોળ અરીસો → (iii) દંતચિકિત્સક દ્વારા દાંતનું મોટું પ્રતિબિંબ જોવા માટે ઉપયોગી / (vi) ડોક્ટરો આંખ, કાન, નાક તથા ગળાની તપાસ માટે ઉપયોગી.
(e) અંતર્ગોળ લેન્સ → (v) વસ્તુના કદ કરતાં નાનું અને સીધું પ્રતિબિંબ રચે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક અરીસા અને લેન્સના ઉપયોગો યાદ રાખવા.

4. સમતલ અરીસા વડે રચાતા પ્રતિબિંબની ખાસિયતો

જવાબ:
- પ્રતિબિંબ સીધું (erect) હોય.
- પ્રતિબિંબ આભાસી (virtual) હોય, એટલે પડદા પર ન મળે.
- પ્રતિબિંબ વસ્તુના કદ જેટલું હોય.
- પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ, વસ્તુ જેટલા અંતરે રચાય.
- પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ: ડાબો ભાગ જમણી બાજુ, જમણો ભાગ ડાબી બાજુ.
નોંધ: આ લાક્ષણિકતાઓ પરીક્ષામાં ટૂંકા પ્રશ્નો તરીકે આવે.

5. વાસ્તવિક અને આભાસી પ્રતિબિંબ વચ્ચેનો તફાવત

જવાબ:
- વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ:
  - પડદા પર મળે.
  - સામાન્ય રીતે ઊલટું હોય.
  - અંતર્ગોળ અરીસો અને બહિર્ગોળ લેન્સ રચે.
- આભાસી પ્રતિબિંબ:
  - પડદા પર ન મળે, માત્ર અરીસા/લેન્સમાં જોવાથી દેખાય.
  - સામાન્ય રીતે સીધું હોય.
  - સમતલ અરીસો, બહિર્ગોળ અરીસો, અને અંતર્ગોળ લેન્સ રચે.
નોંધ: આ તફાવત પરીક્ષામાં ટૂંકા કે લાંબા પ્રશ્નો તરીકે આવે.

6. બહિર્ગોળ અને અંતર્ગોળ લેન્સ વચ્ચેનો તફાવત

જવાબ:
- બહિર્ગોળ લેન્સ:
  - વચ્ચે જાડું, કિનારે પાતળું.
  - વાસ્તવિક, ઊલટું, નાનું/મોટું પ્રતિબિંબ રચે.
  - વસ્તુ નજીક હોય ત્યારે આભાસી, સીધું, વિસ્તૃત પ્રતિબિંબ.
  - ઉપયોગ: મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ, ચશ્માં, ટેલિસ્કોપ.
- અંતર્ગોળ લેન્સ:
  - વચ્ચે પાતળું, કિનારે જાડું.
  - હંમેશા આભાસી, સીધું, નાનું પ્રતિબિંબ રચે.
  - ઉપયોગ: દૃષ્ટિ સુધારણા (નજીકની દૃષ્ટિ).
નોંધ: લેન્સની રચના અને પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ યાદ રાખવી.

7. બહિર્ગોળ અરીસાનો વાહન-ચાલકના સાઈડ મિરર તરીકે ઉપયોગ

જવાબ:
- બહિર્ગોળ અરીસો આભાસી, સીધું, અને નાનું પ્રતિબિંબ આપે.
- વિસ્તૃત દૃશ્ય (wide field of view) આપે, જે પાછળના ટ્રાફિકને જોવામાં મદદરૂપ.
- પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ ન હોવાથી ડ્રાઇવરને સ્પષ્ટ દિશા સમજાય.
નોંધ: આકૃતિ 11.20નો અભ્યાસ કરવો. ઉપયોગનું કારણ સમજવું.

8. અંતર્ગોળ અરીસામાં સૂર્યના કિરણોનું પ્રતિબિંબ

જવાબ:
- સૂર્યના કિરણો અંતર્ગોળ અરીસાના ફોકલ બિંદુ પર કેન્દ્રિત થાય.
- જો અરીસો 1 ફૂટ (30 cm) દૂરથી કિરણો કેન્દ્રિત કરે, તો પ્રતિબિંબ ફોકલ બિંદુ (30 cm) પર રચાય.
- પ્રતિબિંબ વાસ્તવિક, ઊલટું, અને નાનું હોય.
નોંધ: ફોકલ બિંદુનો ખ્યાલ સમજવો. આ પ્રશ્ન ગણતરી-આધારિત હોઈ શકે.

9. અંતર્ગોળ લેન્સમાં પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ અને સ્થાન

જવાબ:
- ગણતરી:
  - વસ્તુનું અંતર (u) = 50 cm (ઋણ, કારણ કે વસ્તુ લેન્સની આગળ).
  - ફોકલ લંબાઈ (f) = 20 cm (ધન, બહિર્ગોળ લેન્સ).
  - લેન્સનું સૂત્ર: $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} + \frac{1}{u}$
  - $\frac{1}{20} = \frac{1}{v} + \frac{1}{-50}$
  - $\frac{1}{v} = \frac{1}{20} + \frac{1}{50} = \frac{5 + 2}{100} = \frac{7}{100}$
  - $v = \frac{100}{7} \approx 14.29$ cm (ધન, લેન્સની બીજી બાજુ).
- પ્રકૃતિ: વાસ્તવિક, ઊલટું.
- સ્થાન: લેન્સથી 14.29 cm દૂર, બીજી બાજુ.
- પરિમાણ: $m = \frac{v}{u} = \frac{14.29}{50} \approx 0.286$ (નાનું).
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ લેન્સનું સૂત્ર અને ચિહ્ન સંમેલન (sign convention) સમજવું.

10. વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચતો અરીસો

જવાબ: અંતર્ગોળ અરીસો
સમજૂતી: અંતર્ગોળ અરીસો વાસ્તવિક, ઊલટું પ્રતિબિંબ રચે છે જ્યારે વસ્તુ ફોકલ બિંદુથી દૂર હોય. આ પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાય છે. જો વસ્તુ ફોકલ બિંદુની નજીક હોય, તો આભાસી, સીધું અને વિસ્તૃત પ્રતિબિંબ રચાય.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ અંતર્ગોળ અરીસાની પ્રતિબિંબ રચનાની લાક્ષણિકતાઓ અને ફોકલ બિંદુનો ખ્યાલ સમજવો. આકૃતિ 11.15 અને 11.16નો અભ્યાસ કરવો.

11. વર્ણવિભાજનની વ્યાખ્યા અને ઉદાહરણ

જવાબ:
- વ્યાખ્યા: શ્વેત પ્રકાશને તેના ઘટક રંગો (લાલ, નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, નીલો, જાંબલી)માં વિભાજિત કરવાની પ્રક્રિયાને વર્ણવિભાજન (dispersion) કહેવાય. આ પ્રક્રિયા પ્રિઝમ દ્વારા થાય, કારણ કે પ્રકાશના વિવિધ રંગોની તરંગલંબાઈ અલગ હોવાથી તે જુદા જુદા કોણે વક્ર થાય.
- ઉદાહરણ:
  - મેઘધનુષ્ય: વરસાદના ટીપાં પ્રિઝમની જેમ કાર્ય કરી, શ્વેત પ્રકાશને સાત રંગોમાં વિભાજિત કરે.
  - પ્રિઝમ દ્વારા શ્વેત પ્રકાશનું વિભાજન (પ્રવૃત્તિ 11.12, આકૃતિ 11.27).
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વર્ણવિભાજનની પ્રક્રિયા અને તેનું કારણ (વિવિધ રંગોની તરંગલંબાઈ) સમજવું. મેઘધનુષ્યનું ઉદાહરણ યાદ રાખવું.

12. ન્યૂટન વર્ણચક્રનું નિદર્શન

જવાબ:
- નિદર્શન: ન્યૂટન વર્ણચક્ર એ એક ગોળ તકતી છે, જેને સાત રંગો (લાલ, નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, નીલો, જાંબલી)થી રંગવામાં આવે. જ્યારે આ તકતીને ઝડપથી ફેરવવામાં આવે, ત્યારે રંગો ભળીને શ્વેત પ્રકાશ જેવો દેખાવ આપે.
- પ્રવૃત્તિ 11.13:
  - 10 cm વ્યાસની કાર્ડબોર્ડ તકતીને સાત ભાગમાં વહેંચી, રંગો ભરો.
  - તકતીની મધ્યમાં રીફિલ પસાર કરી, ઝડપથી ફેરવો.
  - ઝડપી ફેરવવાથી રંગો એકબીજામાં ભળી, સફેદ દેખાય.
- નિષ્કર્ષ: આ નિદર્શન દર્શાવે કે સાત રંગોનું સંયોજન શ્વેત પ્રકાશ બનાવે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ન્યૂટન વર્ણચક્રનો હેતુ અને તેની પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ સમજવું. આકૃતિ 11.28 અને 11.29નો અભ્યાસ કરવો.

13. પ્રકાશના ગુણધર્મોનો વ્યવહારિક ઉપયોગ

જવાબ:
- પ્રકાશની સુરેખ ગતિ:
  - ટૉર્ચ, હેડલાઇટ, અને લેસરમાં પ્રકાશનો ઉપયોગ, કારણ કે પ્રકાશ સીધી રેખામાં ગતિ કરે.
- પરાવર્તન:
  - સમતલ અરીસો: ઘરોમાં, ડ્રેસિંગ ટેબલ, રીઅર-વ્યૂ મિરર.
  - અંતર્ગોળ અરીસો: ડૉક્ટરો અને દંતચિકિત્સકો દ્વારા તપાસ, હેડલાઇટમાં.
  - બહિર્ગોળ અરીસો: વાહનોના સાઈડ મિરર, વિસ્તૃત દૃશ્ય માટે.
- લેન્સ:
  - બહિર્ગોળ લેન્સ: માઇક્રોસ્કોપ, ટેલિસ્કોપ, ચશ્માં, મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ.
  - અંતર્ગોળ લેન્સ: દૃષ્ટિ સુધારણા (નજીકની દૃષ્ટિ).
- વર્ણવિભાજન:
  - મેઘધનુષ્યની રચના.
  - સ્પેક્ટ્રોસ્કોપીમાં રંગોનું વિશ્લેષણ.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક ગુણધર્મના વ્યવહારિક ઉપયોગો યાદ રાખવા, કારણ કે આ પ્રશ્નો ટૂંકા કે લાંબા પ્રશ્નો તરીકે આવે.

14. પ્રવૃત્તિઓનું મહત્વ

જવાબ:
- પ્રવૃત્તિ 11.1: પ્રકાશના પરાવર્તન અને સમતલ અરીસાની ભૂમિકા સમજવી.
- પ્રવૃત્તિ 11.2: સમતલ અરીસામાં આભાસી પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ શીખવી.
- પ્રવૃત્તિ 11.3: વસ્તુ અને પ્રતિબિંબના અંતરનો સંબંધ સમજવો.
- પ્રવૃત્તિ 11.4: પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમનું નિદર્શન.
- પ્રવૃત્તિ 11.5: અંતર્ગોળ અને બહિર્ગોળ અરીસાઓમાં પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ.
- પ્રવૃત્તિ 11.6: અંતર્ગોળ અરીસામાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબનું અવલોકન.
- પ્રવૃત્તિ 11.7: અંતર્ગોળ અરીસામાં પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ અને પરિમાણ.
- પ્રવૃત્તિ 11.8: બહિર્ગોળ અરીસામાં આભાસી પ્રતિબિંબ.
- પ્રવૃત્તિ 11.9: બહિર્ગોળ લેન્સમાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ.
- પ્રવૃત્તિ 11.10: બહિર્ગોળ લેન્સમાં પ્રતિબિંબની પ્રકૃતિ.
- પ્રવૃત્તિ 11.11: અંતર્ગોળ લેન્સમાં આભાસી પ્રતિબિંબ.
- પ્રવૃત્તિ 11.12: પ્રિઝમ દ્વારા વર્ણવિભાજન.
- પ્રવૃત્તિ 11.13: ન્યૂટન વર્ણચક્ર દ્વારા શ્વેત પ્રકાશનું સંયોજન.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ દરેક પ્રવૃત્તિના ઉદ્દેશ, પદ્ધતિ, અને નિષ્કર્ષ યાદ રાખવા. આકૃતિઓ (11.1 થી 11.29)નો અભ્યાસ કરવો, કારણ કે પરીક્ષામાં આધારિત પ્રશ્નો આવે.

15. પરીક્ષા માટે મહત્વના મુદ્દાઓ

પ્રકાશની ગતિ: સીધી રેખામાં ગતિ, ઉદાહરણો (ટૉર્ચ, હેડલાઇટ).
પરાવર્તનના નિયમો:
- આપાત કોણ = પરાવર્તન કોણ.
- આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ, અને લંબ એક જ સમતલમાં.
પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ:
- સમતલ અરીસો: સીધું, આભાસી, સમાન કદ, પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ.
- અંતર્ગોળ અરીસો: વાસ્તવિક/આભાસી, ઊલટું/સીધું, નાનું/મોટું.
- બહિર્ગોળ અરીસો: આભાસી, સીધું, નાનું.
- બહિર્ગોળ લેન્સ: વાસ્તવિક/આભાસી, ઊલટું/સીધું, નાનું/મોટું.
- અંતર્ગોળ લેન્સ: આભાસી, સીધું, નાનું.
લેન્સનું સૂત્ર: $\frac{1}{f} = \frac{1}{v} + \frac{1}{u}$ , ચિહ્ન સંમેલન (u ઋણ, f ધન/ઋણ).
વર્ણવિભાજન: પ્રિઝમ, મેઘધનુષ્ય, સાત રંગો (જાનીવાલીપીનાલા).
ન્યૂટન વર્ણચક્ર: રંગોનું સંયોજન શ્વેત પ્રકાશ બનાવે.
આકૃતિઓ: 11.1 થી 11.29, ખાસ કરીને પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રતિબિંબ રચના.
ઉપયોગો: અરીસાઓ અને લેન્સના વ્યવહારિક ઉપયોગો (દા.ત. સાઈડ મિરર, મેગ્નિફાઇંગ ગ્લાસ).

16. વધારાના પ્રશ્નો (પરીક્ષા તૈયારી માટે)

પ્રશ્ન 1: પ્રકાશની સુરેખ ગતિનું નિદર્શન કઈ પ્રવૃત્તિ દ્વારા થાય? (જવાબ: પ્રવૃત્તિ 11.1, સીધી અને વળેલી પાઇપ).
પ્રશ્ન 2: એમ્બ્યુલન્સ પર શબ્દ ઉલટો કેમ લખાય? (જવાબ: પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમને કારણે, રીઅર-વ્યૂ મિરરમાં સીધો વંચાય).
પ્રશ્ન 3: અંતર્ગોળ અરીસો અને બહિર્ગોળ લેન્સ વચ્ચેનો તફાવત સમજાવો.
પ્રશ્ન 4: બહિર્ગોળ લેન્સની ફોકલ લંબાઈ 30 cm હોય અને વસ્તુ 60 cm દૂર હોય, તો પ્રતિબિંબનું અંતર અને પ્રકૃતિ શું હશે? (જવાબ: $v = 60$ cm, વાસ્તવિક, ઊલટું, સમાન કદ).
પ્રશ્ન 5: વર્ણવિભાજનનું નિદર્શન કઈ પ્રવૃત્તિ દ્વારા થાય? (જવાબ: પ્રવૃત્તિ 11.12, પ્રિઝમ).

17. વિદ્યાર્થીઓ માટે સલાહ

અભ્યાસ: પ્રકરણની દરેક આકૃતિ (11.1 થી 11.29) અને પ્રવૃત્તિઓનું નિષ્કર્ષ યાદ રાખો.
પ્રેક્ટિસ: લેન્સના સૂત્રની ગણતરીઓ અને ચિહ્ન સંમેલનની પ્રેક્ટિસ કરો.
સમજ: પ્રકાશના ગુણધર્મો, પરાવર્તનના નિયમો, અને વર્ણવિભાજનની વૈજ્ઞાનિક સમજ બનાવો.
પરીક્ષા તૈયારી: ટૂંકા પ્રશ્નો (વ્યાખ્યાઓ, લાક્ષણિકતાઓ), લાંબા પ્રશ્નો (પ્રવૃત્તિઓ, ઉપયોગો), અને ગણતરીઓ પર ધ્યાન આપો.

નોંધ: જો તમને આ પ્રકરણના કોઈ ચોક્કસ ભાગ અથવા પ્રશ્નની વધુ સમજૂતી જોઈએ, તો કૃપા કરીને પૂછો, હું વધુ વિગતો આપીશ!

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com