પ્રકરણ 13: પ્રકાશ || વિજ્ઞાન ધોરણ 8

 

પ્રકરણ 13: પ્રકાશ 

વિજ્ઞાન ધોરણ 8

પરિચય

• આ પ્રકરણમાં પ્રકાશની મૂળભૂત સમજ, પરાવર્તનના નિયમો, પ્રતિબિંબના ગુણધર્મો, અને આંખની રચના તેમજ તેની સંભાળ વિશે ચર્ચા કરવામાં આવે છે.
• વિદ્યાર્થીઓ આ પ્રકરણ દ્વારા પ્રકાશની વૈજ્ઞાનિક સમજ અને તેના રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગો શીખશે, જેમ કે અરીસાઓ, પેરિસ્કોપ, અને મેઘધનુષ્ય જેવી ઘટનાઓ.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ પ્રકાશની ઘટનાઓને રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો (જેમ કે અરીસામાં પ્રતિબિંબ, મેઘધનુષ્ય) સાથે જોડવું જોઈએ.
  • આ પ્રકરણ ભૌતિકશાસ્ત્રના ઓપ્ટિક્સ (પ્રકાશશાસ્ત્ર) નો પાયો બનાવે છે, જે ઉચ્ચ ધોરણોમાં વધુ ઊંડાણથી શીખવામાં આવે છે.

---

13.1 વસ્તુઓ શેના લીધે દ્રશ્યમાન થાય છે?

• વર્ણન:
  • આપણે વસ્તુઓને જોઈ શકીએ છીએ કારણ કે વસ્તુમાંથી આવતો પ્રકાશ આપણી આંખમાં પ્રવેશે છે.
  • આ પ્રકાશ કાં તો વસ્તુ દ્વારા પરાવર્તિત થાય છે અથવા તેમાંથી ઉત્સર્જિત થાય છે.
  • માનવ આંખ આપણી સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઇન્દ્રિયોમાંની એક છે.
  • એક ચળકતી સપાટી (જેમ કે અરીસો) પ્રકાશની દિશા બદલી નાખે છે, જેને પરાવર્તન કહેવાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો (જેમ કે સૂર્યપ્રકાશમાં વસ્તુઓ દેખાવી, અરીસામાં પ્રતિબિંબ) ને ધ્યાનમાં રાખીને પ્રકાશના પરાવર્તન અને ઉત્સર્જનનો ખ્યાલ સમજવો જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ પ્રકાશની મૂળભૂત સમજ અને આંખના કાર્ય સાથે જોડાયેલો છે.

---

13.2 પરાવર્તનના નિયમો

• વર્ણન:
  • પરાવર્તન એ પ્રકાશની દિશા બદલવાની પ્રક્રિયા છે જ્યારે તે કોઈ સપાટી પર અથડાય છે.
  • આપાત કિરણ: કોઈ સપાટી પર અથડાતા પ્રકાશના કિરણને આપાત કિરણ કહેવામાં આવે છે.
  • પરાવર્તિત કિરણ: પરાવર્તન પછી સપાટી પરથી પાછા આવતા કિરણને પરાવર્તિત કિરણ કહેવામાં આવે છે.
  • લંબ: આપાતબિંદુ પર પરાવર્તક સપાટીને લંબરૂપે દોરવામાં આવેલી રેખાને લંબ કહેવામાં આવે છે.
  • આપાતકોણ (∠i): લંબ અને આપાત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો.
  • પરાવર્તન કોણ (∠r): લંબ અને પરાવર્તિત કિરણ વચ્ચેનો ખૂણો.
  • પરાવર્તનના નિયમો:
    • નિયમ 1: આપાતકોણ હંમેશા પરાવર્તન કોણ જેટલો હોય છે (∠i = ∠r).
    • નિયમ 2: આપાત કિરણ, લંબ, અને પરાવર્તિત કિરણ બધા એક જ સમતલમાં હોય છે.
• પ્રવૃત્તિ:
  • સાધનો: કાંસકો, ટોર્ચ, સમતલ અરીસો.
  • કાર્ય:
    • ટોર્ચનો પ્રકાશ સમતલ અરીસા પર નાંખો અને આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ, અને લંબને ચિહ્નિત કરો.
    • આપાતકોણ અને પરાવર્તન કોણને માપો અને સરખામણી કરો.
    • અવલોકન: આપાતકોણ અને પરાવર્તન કોણ સમાન હોય છે, અને તમામ કિરણો એક જ સમતલમાં હોય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ પરાવર્તનના નિયમોને વ્યવહારિક રીતે સમજવા માટે આ પ્રવૃત્તિ હાથથી કરવી જોઈએ.
  • ચિત્રો દોરીને આપાત કિરણ, પરાવર્તિત કિરણ, અને લંબની સ્થિતિ સમજવી જોઈએ.
  • આ નિયમો ઓપ્ટિક્સના અભ્યાસનો પાયો બનાવે છે અને અરીસાઓ, લેન્સ, અને પેરિસ્કોપ જેવા ઉપકરણોની રચનામાં ઉપયોગી છે.

13.2.1 સમતલ અરીસા વડે રચાતા પ્રતિબિંબના ગુણધર્મો

• વર્ણન:
  • સમતલ અરીસો પ્રકાશના પરાવર્તન દ્વારા પ્રતિબિંબ રચે છે.
  • ગુણધર્મો:
    • પરાવર્તિત કિરણો ખરેખર એક બિંદુ પર મળતા નથી, પરંતુ મળતા હોય તેવું લાગે છે, જે આભાસી પ્રતિબિંબ બનાવે છે.
    • આભાસી પ્રતિબિંબને સ્ક્રીન પર મેળવી શકાતું નથી.
    • વસ્તુની ડાબી બાજુ પ્રતિબિંબની જમણી બાજુ અને જમણી બાજુ પ્રતિબિંબની ડાબી બાજુ દેખાય છે, જેને પાર્શ્વીય વ્યુત્ક્રમ (lateral inversion) કહેવામાં આવે છે.
    • પ્રતિબિંબનું કદ વસ્તુ જેટલું જ હોય છે.
    • પ્રતિબિંબ અરીસાથી વસ્તુ જેટલું અંતરે હોય છે.
    • પ્રતિબિંબ સીધું (erect) હોય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ સમતલ અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈને પાર્શ્વીય વ્યુત્ક્રમનું અવલોકન કરવું જોઈએ (જેમ કે ડાબો હાથ પ્રતિબિંબમાં જમણો દેખાય છે).
  • આભાસી પ્રતિબિંબનો ખ્યાલ સમજવા માટે ચિત્રો દોરવા અથવા અરીસા સાથે પ્રયોગ કરવો જોઈએ.
  • આ ગુણધર્મો રોજિંદા જીવનમાં (જેમ કે ડ્રેસિંગ ટેબલના અરીસા) અને વૈજ્ઞાનિક ઉપકરણોમાં (જેમ કે પેરિસ્કોપ) ઉપયોગી છે.

---

13.3 નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન

• વર્ણન:
  • પરાવર્તનના પ્રકારોને સપાટીની પ્રકૃતિના આધારે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: નિયમિત પરાવર્તન અને અનિયમિત પરાવર્તન.
• અનિયમિત પરાવર્તન:
  • જ્યારે પ્રકાશના સમાંતર કિરણો ખરબચડી અથવા અનિયમિત સપાટી (જેમ કે દિવાલ, કાગળ) પરથી જુદી જુદી દિશામાં પરાવર્તિત થાય છે, ત્યારે તેને અનિયમિત પરાવર્તન અથવા વિખરાયેલું પરાવર્તન કહેવાય છે.
  • આ પરાવર્તનના નિયમોની નિષ્ફળતાને કારણે નથી, પરંતુ સપાટીની અનિયમિતતાને કારણે થાય છે.
  • ઉદાહરણ: દિવાલ પર પડતો પ્રકાશ વિવિધ દિશામાં વિખેરાય છે, જેના કારણે આપણે પ્રતિબિંબ જોઈ શકતા નથી.
• નિયમિત પરાવર્તન:
  • જ્યારે પ્રકાશના સમાંતર કિરણો સરળ અને ચળકતી સપાટી (જેમ કે અરીસો) પરથી નિયમિત રીતે પરાવર્તિત થાય છે, ત્યારે તેને નિયમિત પરાવર્તન કહેવાય છે.
  • આ પ્રકારનું પરાવર્તન પ્રતિબિંબ રચે છે.
  • ઉદાહરણ: અરીસામાં પ્રતિબિંબ દેખાય છે કારણ કે પ્રકાશ નિયમિત રીતે પરાવર્તિત થાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તનનું અવલોકન રોજિંદા જીવનમાં કરવું જોઈએ, જેમ કે અરીસો (નિયમિત) અને દિવાલ (અનિયમિત).
  • ચિત્રો દોરીને બંને પ્રકારના પરાવર્તનની પ્રક્રિયા સમજવી જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ પ્રકાશના વર્તન અને ઓપ્ટિકલ ઉપકરણોની ડિઝાઇનને સમજવામાં મદદ કરે છે.

---

13.4 સ્વયંપ્રકાશિત અને પરપ્રકાશિત વસ્તુઓ

• વર્ણન:
  • વસ્તુઓને તેમના પ્રકાશ ઉત્સર્જનની ક્ષમતાના આધારે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે: સ્વયંપ્રકાશિત અને પરપ્રકાશિત.
• પરપ્રકાશિત વસ્તુઓ:
  • જે વસ્તુઓ અન્ય વસ્તુઓના પ્રકાશને પરાવર્તિત કરીને ચમકે છે, તેને પરપ્રકાશિત વસ્તુઓ કહેવામાં આવે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • ચંદ્ર (સૂર્યપ્રકાશને પરાવર્તિત કરે છે).
    • ટેબલ, ખુરશી, દિવાલ, કાગળ વગેરે.
  • આપણે જે વસ્તુઓ જોઈએ છીએ તેમાંથી મોટાભાગની પરપ્રકાશિત વસ્તુઓ છે.
• સ્વયંપ્રકાશિત વસ્તુઓ:
  • જે વસ્તુઓ પોતાનો પ્રકાશ ઉત્સર્જિત કરે છે, તેને સ્વયંપ્રકાશિત વસ્તુઓ કહેવામાં આવે છે.
  • ઉદાહરણ:
    • સૂર્ય.
    • અગ્નિ.
    • મીણબત્તીની જ્યોત.
    • ઇલેક્ટ્રિક બલ્બ.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આસપાસની વસ્તુઓનું અવલોકન કરીને સ્વયંપ્રકાશિત (જેમ કે બલ્બ) અને પરપ્રકાશિત (જેમ કે ટેબલ) વસ્તુઓની યાદી બનાવવી જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ પ્રકાશના સ્ત્રોતો અને તેના પરાવર્તનની સમજણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

---

13.5 પરાવર્તિત પ્રકાશને ફરીથી પરાવર્તિત કરી શકાય છે

• વર્ણન:
  • પરાવર્તિત પ્રકાશના કિરણને ફરીથી અન્ય સપાટી પર પરાવર્તિત કરી શકાય છે.
  • ઉદાહરણ:
    • વાળંદની દુકાનમાં, માથાના પાછળના ભાગને જોવા માટે બે અરીસાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
    • પેરિસ્કોપ:
      • પેરિસ્કોપમાં બે સમતલ અરીસાઓનો ઉપયોગ થાય છે, જે 45°ના ખૂણે ગોઠવાયેલા હોય છે.
      • આ ઉપકરણ સબમરીન, ટાંકી, અને બંકરમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે, જેનાથી સીધી દ્રષ્ટિની રેખામાં ન હોય તેવી વસ્તુઓ જોઈ શકાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ પેરિસ્કોપની રચના અને કાર્યપદ્ધતિનું ચિત્ર દોરીને સમજવું જોઈએ.
  • બે અરીસાઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રયોગ કરવાથી પરાવર્તનની પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ થશે.
  • આ ખ્યાલ ઓપ્ટિકલ ઉપકરણો (જેમ કે પેરિસ્કોપ, ટેલિસ્કોપ) ની ડિઝાઇનમાં મહત્વપૂર્ણ છે.

---

13.6 ગુણક પ્રતિબિંબો

• વર્ણન:
  • જ્યારે બે સમતલ અરીસાઓને એકબીજા સાથે ખૂણા પર (જેમ કે 90° અથવા 60°) મૂકવામાં આવે છે, ત્યારે બહુવિધ પ્રતિબિંબો રચાય છે.
  • આ પ્રતિબિંબો પરાવર્તિત પ્રકાશના ફરીથી પરાવર્તનને કારણે બને છે.
• પ્રવૃત્તિ:
  • સાધનો: બે સમતલ અરીસાઓ, સિક્કો.
  • કાર્ય:
    • બે અરીસાઓને ખૂણા પર (જેમ કે 90°) મૂકો.
    • તેમની વચ્ચે એક સિક્કો મૂકો.
    • અવલોકન: સિક્કાના બહુવિધ પ્રતિબિંબો દેખાશે, જે ખૂણાના આધારે વધઘટ થશે.
  • સૂત્ર:
    • બે અરીસાઓ વચ્ચેનો ખૂણો θ હોય, તો પ્રતિબિંબોની સંખ્યા = (360°/θ) - 1.
    • ઉદાહરણ:
      • θ = 90° હોય, તો પ્રતિબિંબો = (360/90) - 1 = 3.
      • θ = 60° હોય, તો પ્રતિબિંબો = (360/60) - 1 = 5.
• ઉપયોગ:
  • કેલિડોસ્કોપ:
    • કેલિડોસ્કોપમાં ત્રણ અરીસાઓનો ઉપયોગ થાય છે, જે બહુવિધ પરાવર્તન દ્વારા સુંદર પેટર્ન બનાવે છે.
    • તેમાં રંગીન કાચના ટુકડાઓ હોય છે, જેના પ્રતિબિંબો રચાય છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ બે અરીસાઓનો ઉપયોગ કરીને પ્રવૃત્તિ કરવી જોઈએ અને પ્રતિબિંબોની સંખ્યા ગણતરી કરવી જોઈએ.
  • કેલિડોસ્કોપનું નિદર્શન (મૉડેલ બનાવીને) કરવાથી બહુવિધ પરાવર્તનનો ખ્યાલ સ્પષ્ટ થશે.
  • આ સિદ્ધાંત ઓપ્ટિકલ ઉપકરણો અને ડેકોરેટિવ આર્ટમાં ઉપયોગી છે.

---

13.7 સૂર્યપ્રકાશ - શ્વેત કે રંગીન

• વર્ણન:
  • સૂર્યપ્રકાશને શ્વેત પ્રકાશ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં સાત રંગો (VIBGYOR: Violet, Indigo, Blue, Green, Yellow, Orange, Red) હોય છે.
  • સૂર્યપ્રકાશને તેના ઘટક રંગોમાં વિભાજિત કરવાની પ્રક્રિયાને વિભાજન (dispersion) કહેવામાં આવે છે.
  • મેઘધનુષ્ય:
    • પાણીના ટીપાંમાં પ્રકાશનું વિભાજન થાય છે, જેના કારણે મેઘધનુષ્ય રચાય છે.
    • આ એક કુદરતી ઉદાહરણ છે, જેમાં પ્રકાશના રંગો અલગ થાય છે.
• પ્રવૃત્તિ:
  • સાધનો: પાણીનો વાટકો, સમતલ અરીસો, સફેદ કાગળ.
  • કાર્ય:
    • વાટકામાં પાણી ભરો અને તેમાં અરીસો એક ખૂણે મૂકો.
    • સૂર્યપ્રકાશને અરીસા પર પડવા દો અને પરાવર્તિત પ્રકાશને સફેદ કાગળ પર પડવા દો.
    • અવલોકન: સફેદ કાગળ પર સાત રંગોનું પટ્ટીબંધ (spectrum) દેખાશે, જે પ્રકાશનું વિભાજન દર્શાવે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આ પ્રવૃત્તિ કરીને પ્રકાશના વિભાજનનું અવલોકન કરવું જોઈએ.
  • મેઘધનુષ્ય અને પ્રિઝમના ઉદાહરણો દ્વારા વિભાજનનો ખ્યાલ સ્પષ્ટ થશે.
  • આ ખ્યાલ પ્રકાશની પ્રકૃતિ અને રંગોના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ (સ્પેક્ટ્રોસ્કોપી) માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

---

13.8 આપણી આંખોની અંદર શું છે?

• વર્ણન:
  • આંખ એક ગોળાકાર અંગ છે, જે પ્રકાશને ગ્રહણ કરીને દ્રષ્ટિની પ્રક્રિયા કરે છે.
  • આંખના ભાગો:
    • સફેદ પડ (Sclera): આંખનું બાહ્ય, સખત પડ જે આંતરિક ભાગોને અકસ્માતોથી બચાવે છે.
    • પારદર્શકપટલ (Cornea): આંખનો પારદર્શક આગળનો ભાગ, જે પ્રકાશને આંખમાં પ્રવેશવા દે છે.
    • કનીનિકા (Iris): ઘેરી સ્નાયુબદ્ધ રચના, જે આંખને તેનો વિશિષ્ટ રંગ આપે છે (જેમ કે બદામી, નીલો).
    • કીકી (Pupil): કનીનિકામાં નાનું છિદ્ર, જે પ્રકાશની માત્રાને નિયંત્રિત કરે છે.
    • લેન્સ: કીકીની પાછળ આવેલું, જે પ્રકાશને નેત્રપટલ (Retina) પર કેન્દ્રિત કરે છે.
    • નેત્રપટલ (Retina): આંખનો પાછળનો ભાગ, જેમાં ચેતાકોષો હોય છે અને પ્રતિબિંબ રચાય છે.
    • દૃષ્ટિ ચેતા (Optic Nerve): નેત્રપટલના ચેતાકોષોમાંથી સંકેતો મગજ સુધી લઈ જાય છે.
  • ચેતાકોષોના પ્રકાર:
    • શંકુ કોષો (Cones): તેજસ્વી પ્રકાશ અને રંગ પ્રત્યે સંવેદનશીલ.
    • સળી કોષો (Rods): ઝાંખા પ્રકાશ પ્રત્યે સંવેદનશીલ.
  • અંધબિંદુ (Blind Spot):
    • દૃષ્ટિ ચેતા અને નેત્રપટલ જોડાયેલા બિંદુએ કોઈ સંવેદના કોષો નથી, તેથી આ બિંદુ પર દ્રષ્ટિ શક્ય નથી.
  • પ્રતિબિંબની સ્થાયીતા:
    • નેત્રપટલ પર રચાયેલું પ્રતિબિંબ લગભગ 1/16 સેકન્ડ સુધી રહે છે.
    • જો ફરતી વસ્તુના સ્થિર ચિત્રો 16 કે તેથી વધુ પ્રતિ સેકન્ડના દરે બતાવવામાં આવે, તો આંખ તેને ફરતી વસ્તુ તરીકે સમજે છે.
    • આ સિદ્ધાંત મૂવીઝ અને એનિમેશનના કાર્યનો આધાર છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આંખની રચનાનું ચિત્ર દોરીને તેના ભાગો અને તેમના કાર્યો સમજવા જોઈએ.
  • અંધબિંદુની પ્રવૃત્તિ (જેમ કે બે ચિત્રોને ચોક્કસ અંતરે જોવું) કરીને આ ખ્યાલ સ્પષ્ટ થશે.
  • આ ખ્યાલ જૈવવિજ્ઞાન અને ઓપ્ટિક્સના અભ્યાસને જોડે છે, જે ઉચ્ચ ધોરણોમાં વધુ ઊંડાણથી શીખવામાં આવે છે.

---

13.9 આંખોની દેખભાળ

• વર્ણન:
  • આંખોની યોગ્ય સંભાળ અને નિયમિત તપાસ દ્રષ્ટિની સમસ્યાઓ ટાળવા માટે જરૂરી છે.
  • સલામતીના પગલાં:
    • પ્રકાશનું સ્તર:
      • ખૂબ ઓછો અથવા ખૂબ વધારે પ્રકાશ આંખો માટે હાનિકારક છે.
      • વાંચન અથવા કામ કરતી વખતે યોગ્ય પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવો.
    • આંખોને ઘસવી નહીં:
      • જો ધૂળના કણ આંખમાં પ્રવેશે, તો તેને સ્વચ્છ પાણીથી ધોવું જોઈએ.
    • વાંચનનું અંતર:
      • વાંચન સામાન્ય અંતરે (લગભગ 30-40 સેમી) કરવું જોઈએ.
    • આહાર:
      • વિટામિન A નો અભાવ રતાંધળાપણું (night blindness) જેવી સમસ્યાઓનું કારણ બની શકે છે.
      • વિટામિન A થી ભરપૂર ખોરાક:
        • કાચા ગાજર, બ્રોકોલી, લીલા શાકભાજી.
        • ઇંડા, દૂધ, ચીઝ.
        • પપૈયા, કેરી જેવા ફળો.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ આંખોની દેખભાળના નિયમો રોજિંદા જીવનમાં અમલમાં મૂકવા જોઈએ.
  • વિટામિન A ના સ્ત્રોતોની યાદી બનાવીને તેનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.
  • નિયમિત આંખની તપાસ અને યોગ્ય આહાર દ્વારા દ્રષ્ટિની સમસ્યાઓ ટાળી શકાય છે.

---

13.10 ખામીયુક્ત દ્રષ્ટિવાળા વ્યક્તિઓ વાંચી અને લખી શકે છે

• વર્ણન:
  • કેટલાક લોકો જન્મથી, રોગને કારણે, અથવા ઈજાને કારણે મર્યાદિત દ્રષ્ટિ ધરાવે છે અથવા સંપૂર્ણ દ્રષ્ટિહીન હોય છે.
  • આવા લોકો સ્પર્શ અને અવાજનો ઉપયોગ કરીને વસ્તુઓને ઓળખે છે.
  • તેઓ પોતાની અન્ય ઇન્દ્રિયો (જેમ કે સ્પર્શ અને શ્રવણ) ને વધુ તીવ્રતાથી વિકસાવે છે.
  • બ્રેઈલ લિપિ:
    • દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ બ્રેઈલ લિપિનો ઉપયોગ કરીને વાંચી અને લખી શકે છે.
    • બ્રેઈલ લિપિમાં ઉભરેલા બિંદુઓ (dots) ને સ્પર્શ દ્વારા ઓળખવામાં આવે છે.
• નોંધ:
  • વિદ્યાર્થીઓએ બ્રેઈલ લિપિની મૂળભૂત સમજ મેળવવા માટે તેનું નિદર્શન (જેમ કે બ્રેઈલ પુસ્તકો) જોવું જોઈએ.
  • દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિઓની શીખવાની ક્ષમતા અને તેમની અન્ય ઇન્દ્રિયોની શક્તિનું મહત્વ સમજવું જોઈએ.
  • આ ખ્યાલ સામાજિક સંવેદનશીલતા અને શૈક્ષણિક સમાવેશના મહત્વને દર્શાવે છે.

---

સારાંશ

• વર્ણન:
  • આ પ્રકરણ પ્રકાશની મૂળભૂત સમજ, પરાવર્તનના નિયમો, પ્રતિબિંબો, આંખની રચના, અને દ્રષ્ટિની સંભાળ વિશે શીખવે છે.
  • આવરેલ મુદ્દાઓ:
    • પ્રકાશ અને દ્રષ્ટિ:
      • વસ્તુઓ પ્રકાશના પરાવર્તન અથવા ઉત્સર્જન દ્વારા દ્રશ્યમાન થાય છે.
      • આંખ એ મહત્વપૂર્ણ ઇન્દ્રિય છે, જે પ્રકાશને ગ્રહણ કરે છે.
    • પરાવર્તનના નિયમો:
      • આપાતકોણ = પરાવર્તન કોણ (∠i = ∠r).
      • આપાત કિરણ, લંબ, અને પરાવર્તિત કિરણ એક જ સમતલમાં હોય છે.
    • સમતલ અરીસાના પ્રતિબિંબના ગુણધર્મો:
      • આભાસી, સમાન કદ, પાર્શ્વીય વ્યુત્ક્રમ, સીધું, અને વસ્તુથી સમાન અંતરે.
    • નિયમિત અને અનિયમિત પરાવર્તન:
      • નિયમિત પરાવર્તન પ્રતિબિંબ રચે છે, જ્યારે અનિયમિત પરાવર્તન પ્રકાશને વિખેરે છે.
    • સ્વયંપ્રકાશિત અને પરપ્રકાશિત વસ્તુઓ:
      • સ્વયંપ્રકાશિત (જેમ કે સૂર્ય), પરપ્રકાશિત (જેમ કે ચંદ્ર).
    • ગુણક પ્રતિબિંબો:
      • બે અરીસાઓનો ઉપયોગ કરીને બહુવિધ પ્રતિબિંબો રચાય છે, જે કેલિડોસ્કોપમાં ઉપયોગી છે.
    • સૂર્યપ્રકાશનું વિભાજન:
      • સૂર્યપ્રકાશમાં સાત રંગો હોય છે, જે વિભાજન દ્વારા અલગ થાય છે (જેમ કે મેઘધનુષ્ય).
    • આંખની રચના:
      • પારદર્શકપટલ, કનીનિકા, કીકી, લેન્સ, નેત્રપટલ, દૃષ્ટિ ચેતા, અંધબિંદુ.
      • શંકુ અને સળી કોષો રંગ અને ઝાંખા પ્રકાશને ગ્રહણ કરે છે.
    • આંખની દેખભાળ:
      • યોગ્ય પ્રકાશ, સ્વચ્છતા, સામાન્ય અંતરે વાંચન, વિટામિન A યુક્ત આહાર.
    • ખામીયુક્ત દ્રષ્ટિ:
      • દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિઓ બ્રેઈલ લિપિ અને અન્ય ઇન્દ્રિયોનો ઉપયોગ કરીને વાંચી-લખી શકે છે.
• નોંધ:
  • આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશની વૈજ્ઞાનિક સમજ, આંખની રચના, અને સલામતીના પગલાં શીખવે છે.
  • પ્રવૃત્તિઓ (જેમ કે પરાવર્તન, વિભાજન, બહુવિધ પ્રતિબિંબો) દ્વારા વ્યવહારિક સમજણ વધારવી જોઈએ.
  • આ ખ્યાલો ભૌતિકશાસ્ત્ર, જૈવવિજ્ઞાન, અને સામાજિક સંવેદનશીલતાના અભ્યાસ માટે આધારરૂપ છે.

---

અંતિમ નોંધ

• આ પ્રકરણ વિદ્યાર્થીઓને પ્રકાશની વૈજ્ઞાનિક ઘટનાઓ, આંખની રચના, અને દ્રષ્ટિની સંભાળની સમજ આપે છે.
• વિદ્યાર્થીઓએ પ્રવૃત્તિઓ, ચિત્રો, અને રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો દ્વારા આ ખ્યાલોને સ્પષ્ટ કરવા જોઈએ.
• શિક્ષકોએ વિદ્યાર્થીઓને ગ્રૂપ પ્રવૃત્તિઓ, ચર્ચાઓ, અને વ્યવહારિક નિદર્શનો દ્વારા શીખવાને રસપ્રદ બનાવવું જોઈએ.

---

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 6

1. પ્રકરણ 1: આહારના ઘટકો
2. પ્રકરણ 2: વસ્તુઓનાં જૂથ બનાવવાં
3. પ્રકરણ 3: પદાર્થોનું અલગીકરણ
4. પ્રકરણ 4: વનસ્પતિની જાણકારી મેળવીએ
5. પ્રકરણ 5: શરીરનું હલનચલન
6. પ્રકરણ 6: સજીવો - લક્ષણો અને નિવાસસ્થાન
7. પ્રકરણ 7: ગતિ અને અંતરનું માપન
8. પ્રકરણ 8: પ્રકાશ, પડછાયો અને પરાવર્તન
9. પ્રકરણ 9: વિદ્યુત તથા પરિપથ
10. પ્રકરણ 10: ચુંબક સાથે ગમ્મત
11. પ્રકરણ 11: આપણી આસપાસની હવા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 7

1. પ્રકરણ 1: વનસ્પતિમાં પોષણ
2. પ્રકરણ 2: પ્રાણીઓમાં પોષણ
3. પ્રકરણ 3: ઉષ્મા
4. પ્રકરણ 4: ઍસિડ, બેઈઝ અને ક્ષાર
5. પ્રકરણ 5: ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો
6. પ્રકરણ 6: સજીવોમાં શ્વસન
7. પ્રકરણ 7: પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન
8. પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન
9. પ્રકરણ 9: ગતિ અને સમય
10. પ્રકરણ 10: વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો
11. પ્રકરણ 11: પ્રકાશ
12. પ્રકરણ 12: જંગલો : આપણી જીવાદોરી
13. પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા

---

✅ વિજ્ઞાન ધોરણ 8

1. પ્રકરણ 1: પાક ઉત્પાદન અને વ્યવસ્થાપન
2. પ્રકરણ 2: સૂક્ષ્મજીવો : મિત્ર અને શત્રુ
3. પ્રકરણ 3: કોલસો અને પેટ્રોલિયમ
4. પ્રકરણ 4: દહન અને જ્યોત
5. પ્રકરણ 5: વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ
6. પ્રકરણ 6: પ્રાણીઓમાં પ્રજનન
7. પ્રકરણ 7: કિશોરાવસ્થા તરફ
8. પ્રકરણ 8: બળ અને દબાણ
9. પ્રકરણ 9: ઘર્ષણ
10. પ્રકરણ 10: ધ્વનિ
11. પ્રકરણ 11: વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર
12. પ્રકરણ 12: કેટલીક કુદરતી ઘટનાઓ
13. પ્રકરણ 13: પ્રકાશ

---