પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન || વિજ્ઞાન ધોરણ 7

August 04, 2025

પ્રકરણ 8: વનસ્પતિમાં પ્રજનન

વિજ્ઞાન ધોરણ 7

પરિચય

પોતાના જેવો જ નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરવો એ દરેક સજીવનું લક્ષણ છે.
પિતૃમાંથી નવા સજીવો ઉત્પન્ન થવાની ક્રિયાને પ્રજનન (Reproduction) કહે છે.
વનસ્પતિમાં પ્રજનનની વિવિધ રીતો હોય છે, જે આ પ્રકરણમાં વિગતવાર સમજાવવામાં આવે છે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ પ્રજનનનું જૈવિક મહત્વ સમજવું જોઈએ, કારણ કે તે વનસ્પતિની પ્રજાતિના ટકાવ અને વૃદ્ધિ માટે આવશ્યક છે.

8.1 પ્રજનનના પ્રકારો (Modes of Reproduction)

વનસ્પતિના પ્રજનનના બે મુખ્ય પ્રકારો છે:
1. અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction)
2. લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction)
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ ધોરણ 6માં વનસ્પતિના ભાગો (મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ, પુષ્પ)નો અભ્યાસ કરેલો છે, જેનું પુનરાવર્તન આ પ્રકરણની સમજ માટે મહત્વનું છે.

વનસ્પતિના ભાગો અને તેમનાં કાર્યો

વાનસ્પતિક અંગો (Vegetative Parts):
- મૂળ (Root): પાણી અને ખનીજક્ષારો શોષે છે, વનસ્પતિને જમીનમાં સ્થિર રાખે છે.
- પ્રકાંડ (Stem): પાણી, ખનીજક્ષારો અને ખોરાકનું વહન કરે છે, પર્ણ અને પુષ્પને ટેકો આપે છે.
- પર્ણ (Leaves): પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા ખોરાક બનાવે છે, બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પાણીનું નિયંત્રણ કરે છે.
પ્રજનન અંગ (Reproductive Part):
- પુષ્પ (Flower): વનસ્પતિમાં પ્રજનનનું કાર્ય કરે છે, બીજ અને ફળનું નિર્માણ કરે છે.
નોંધ: વિદ્યાર્થીઓએ વનસ્પતિના ભાગોના કાર્યો યાદ રાખવા જોઈએ, કારણ કે આ પ્રશ્નો ટૂંકા પ્રશ્નો તરીકે પરીક્ષામાં પૂછાઈ શકે છે.

અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction)

વ્યાખ્યા: નવો છોડ બીજ વિના ઉત્પન્ન થાય છે.
વિશેષતા:
- એક જ પિતૃ છોડમાંથી નવો છોડ ઉદ્ભવે છે.
- નવો છોડ પિતૃ છોડની ચોક્કસ નકલ હોય છે (જનીનીય રીતે સમાન).
પ્રકારો:
1. વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation)
2. કલિકાસર્જન (Budding)
3. અવખંડન (Fragmentation)
4. બીજાણુ સર્જન (Spore Formation)
નોંધ: અલિંગી પ્રજનન ઝડપી અને ઓછા સંસાધનોની જરૂર વાળી પ્રક્રિયા છે, જે વનસ્પતિને અનુકૂળ વાતાવરણમાં ઝડપથી ફેલાવવામાં મદદ કરે છે.

વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation)

વ્યાખ્યા: વનસ્પતિના વાનસ્પતિક ભાગો (મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ, કલિકા)માંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
ઉદાહરણો:
- પ્રકાંડ: ગુલાબ, ચંપો, શેરડી, અડુની વેલ (Money Plant).
- પર્ણ: પાનફુટી (Bryophyllum).
- મૂળ: શક્કરિયું (Sweet Potato), ડહેલિયા.
- કલિકા: બટાટસ (આંખ), આદું, હળદર.
પદ્ધતિઓ:
- કલમ (Cutting): પ્રકાંડનો ટુકડો (ગાંઠ સાથે) જમીનમાં રોપીને નવો છોડ ઉગાડવો.
- કલિકા (Budding): કલિકાઓમાંથી નવા છોડનું નિર્માણ.
ફાયદા:
- ઝડપથી નવો છોડ ઉગે છે.
- ફૂલો અને ફળો ઝડપથી આવે છે.
- નવો છોડ પિતૃ છોડની ચોક્કસ નકલ હોય છે, જે ગુણવત્તા જાળવે છે.
નોંધ: વાનસ્પતિક પ્રજનન ખેતી અને બાગકામમાં વ્યાપકપણે ઉપયોગી છે, જેમ કે ગુલાબની કલમો દ્વારા બગીચામાં નવા છોડ ઉગાડવામાં.

પ્રવૃત્તિ 8.1: કલમ દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન

સામગ્રી: ગુલાબ અથવા ચંપાની ડાળી, જમીન, પાણી, કાચની બોટલ (અડુની વેલ માટે).
પદ્ધતિ:
- ગુલાબ/ચંપાની ડાળીને ગાંઠથી કાપો (કલમ).
- કલમને જમીનમાં દાટો અને રોજ પાણી આપો.
- અડુની વેલની ડાળીને પાણી ભરેલી કાચની બોટલમાં મૂકો.
- મૂળ અને પર્ણની વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ કરો.
અવલોકન:
- ગુલાબ/ચંપાની કલમમાં 7-14 દિવસમાં મૂળ અને પર્ણ ઉગે છે.
- અડુની વેલની ડાળીમાં પાણીમાં મૂળ ઝડપથી ઉગે છે.
નિષ્કર્ષ: કલમ દ્વારા વાનસ્પતિક પ્રજનન ઝડપી અને અસરકારક છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને વાનસ્પતિક પ્રજનનની વ્યવહારિક સમજ આપે છે. અવલોકનોની નોંધ રાખવી અને કોષ્ટકમાં ગોઠવવી ઉપયોગી છે.

પ્રવૃત્તિ 8.2: બટાટસનું વાનસ્પતિક પ્રજનન

સામગ્રી: તાજું બટાટસ, બિલોરી કાચ, જમીન, પાણી.
પદ્ધતિ:
- બટાટસ પરની “આંખ” (કલિકાઓ)નું બિલોરી કાચથી નિરીક્ષણ કરો.
- બટાટસને એવી રીતે કાપો કે દરેક ટુકડામાં એક આંખ હોય.
- ટુકડાઓને જમીનમાં દાટો અને રોજ પાણી આપો.
- વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ કરો.
અવલોકન:
- બટાટસની આંખમાંથી 10-15 દિવસમાં નવા અંકુર અને મૂળ ઉગે છે.
- નવો છોડ ધીમે ધીમે વિકસે છે.
નિષ્કર્ષ: બટાટસની કલિકાઓ વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા નવા છોડ ઉત્પન્ન કરે છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ બટાટસ, આદું, હળદર જેવી વનસ્પતિઓમાં કલિકાઓ દ્વારા પ્રજનનની પ્રક્રિયા સમજાવે છે.

કલિકાસર્જન (Budding)

વ્યાખ્યા: એકકોષી સજીવોમાં (જેમ કે યીસ્ટ) નાની કલિકા દ્વારા નવો કોષ ઉત્પન્ન થાય છે.
પ્રક્રિયા:
- યીસ્ટના કોષમાંથી નાનું બલ્બ જેવું પ્રલંબન (કલિકા) ઉદ્ભવે છે.
- કલિકા વૃદ્ધિ પામે છે અને પિતૃ કોષથી અલગ થઈ નવો કોષ બનાવે છે.
- કેટલીકવાર કલિકાઓની સાંકળ બને છે.
ઉદાહરણ: યીસ્ટ (Yeast).
નોંધ: કલિકાસર્જન એકકોષી સજીવોમાં ઝડપી પ્રજનનની પદ્ધતિ છે, જે બેકરી અને ખાદ્ય ઉદ્યોગમાં ઉપયોગી છે.

પ્રવૃત્તિ 8.3: યીસ્ટમાં કલિકાસર્જન

સામગ્રી: યીસ્ટ પાઉડર, પાણી, ખાંડ, કાચની સ્લાઇડ, સૂક્ષ્મદર્શકયંત્ર.
પદ્ધતિ:
- એક ચપટી યીસ્ટને પાણીમાં નાખો, ખાંડ ઉમેરો અને હલાવો.
- દ્રાવણને હૂંફાળી જગ્યાએ 1 કલાક રાખો.
- દ્રાવણનું એક ટીપું સ્લાઇડ પર મૂકી સૂક્ષ્મદર્શકયંત્રથી નિરીક્ષણ કરો.
અવલોકન:
- યીસ્ટના કોષોમાંથી કલિકાઓ ઉદ્ભવે છે.
- નવા કોષો અને કલિકાઓની સાંકળ જોવા મળે છે.
નિષ્કર્ષ: યીસ્ટ કલિકાસર્જન દ્વારા ઝડપથી બહુગુણિત થાય છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ શિક્ષકની મદદથી કરવી, કારણ કે સૂક્ષ્મદર્શકયંત્રનો ઉપયોગ જરૂરી છે.

અવખંડન (Fragmentation)

વ્યાખ્યા: વનસ્પતિનો શરીર ભાગ ટુકડાઓમાં તૂટે છે, અને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વિકસે છે.
ઉદાહરણ: લીલ (Spirogyra).
પ્રક્રિયા:
- લીલનો તંતુ બે કે વધુ ટુકડાઓમાં તૂટે છે.
- દરેક ટુકડો નવા વ્યક્તિગત તંતુ તરીકે વૃદ્ધિ પામે છે.
નોંધ: અવખંડન લીલ જેવા સરળ સજીવોમાં ઝડપથી ફેલાવો કરે છે, ખાસ કરીને પાણી અને પોષકતત્ત્વોની પૂરતી ઉપલબ્ધતામાં.

બીજાણુ સર્જન (Spore Formation)

વ્યાખ્યા: બીજાણુઓ (Spores) દ્વારા નવા સજીવોનું નિર્માણ થાય છે.
ઉદાહરણો: ફૂગ (Bread Mould), મૉસ, હંસરાજ (Ferns).
પ્રક્રિયા:
- બીજાણુઓ સખત રક્ષણાત્મક કવચ ધરાવે છે, જે ઊંચા તાપમાન અને ઓછા ભેજમાં ટકી રહે છે.
- બીજાણુઓ હવામાં તરે છે અને અનુકૂળ સંજોગોમાં અંકુરણ પામે છે.
નોંધ: બીજાણુ સર્જન ફૂગ અને ફર્ન જેવી વનસ્પતિઓમાં વ્યાપક છે. આ પ્રક્રિયા ધોરણ 6ના પ્રકરણ 1 સાથે સંબંધિત છે.

લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction)

વ્યાખ્યા: નર અને માદા જન્યુઓના સંયુગ્મન દ્વારા બીજમાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
વિશેષતા:
- બે પિતૃ છોડના લક્ષણો નવા છોડમાં જોવા મળે છે.
- બીજ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ભ્રૂણ ધરાવે છે.
પ્રજનન અંગો:
- પુંકેસર (Stamen): નર પ્રજનન અંગ, જે પરાગાશય (Anther) અને તંતુ (Filament) ધરાવે છે.
  - પરાગાશય: પરાગરજ (Pollen Grains) ઉત્પન્ન કરે છે, જે નરજન્યુઓ ધરાવે છે.
- સ્ત્રીકેસર (Pistil): માદા પ્રજનન અંગ, જે પરાગાસન (Stigma), પરાગવાહિની (Style), અને અંડાશય (Ovary) ધરાવે છે.
  - અંડાશય: અંડકો (Ovules) ધરાવે છે, જે માદાજન્યુઓ (Egg) ઉત્પન્ન કરે છે.
પુષ્પના પ્રકારો:
- એકલિંગી પુષ્પો (Unisexual Flowers): માત્ર પુંકેસર અથવા સ્ત્રીકેસર ધરાવે છે (દા.ત.: મકાઈ, પપૈયા, કાકડી).
- દ્વિલિંગી પુષ્પો (Bisexual Flowers): પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસર બંને ધરાવે છે (દા.ત.: સરસવ, ગુલાબ, પેટુનિયા).
નોંધ: પુંકેસર અને સ્ત્રીકેસરની રચના આકૃતિ 8.9ના અભ્યાસ દ્વારા સમજવી જોઈએ, કારણ કે આકૃતિ-આધારિત પ્રશ્નો પરીક્ષામાં આવી શકે છે.

પ્રવૃત્તિ 8.4: પુષ્પના પ્રજનન અંગોનો અભ્યાસ

સામગ્રી: સરસવ, જાસૂદ, અથવા પેટુનિયાનું પુષ્પ.
પદ્ધતિ:
- પુષ્પને કાળજીપૂર્વક અલગ કરો.
- પુંકેસર (પરાગાશય, તંતુ) અને સ્ત્રીકેસર (પરાગાસન, પરાગવાહિની, અંડાશય)નું નિરીક્ષણ કરો.
અવલોકન:
- પુંકેસરમાં પરાગરજ ધરાવતું પરાગાશય જોવા મળે છે.
- સ્ત્રીકેસરમાં અંડાશય અંડકો ધરાવે છે.
નિષ્કર્ષ: પુષ્પના પ્રજનન અંગો લિંગી પ્રજનનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ પુષ્પની રચનાને વ્યવહારિક રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.

પરાગનયન (Pollination)

વ્યાખ્યા: પરાગાશયમાંથી પરાગરજનું પરાગાસન પર સ્થાપન થવાની ક્રિયા.
પ્રકારો:
- સ્વપરાગનયન (Self-Pollination): પરાગરજ એક જ પુષ્પ અથવા તે જ છોડના અન્ય પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.
- પરપરાગનયન (Cross-Pollination): પરાગરજ એક પુષ્પમાંથી તે જ પ્રજાતિના અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.
માધ્યમો:
- પવન: હલકી અને શુષ્ક પરાગરજ (દા.ત.: ઘાસ, મકાઈ).
- પાણી: પાણીમાં તરતી પરાગરજ (દા.ત.: જળ વનસ્પતિઓ).
- કીટકો/પ્રાણીઓ: રંગબેરંગી અને સુગંધિત પુષ્પો દ્વારા (દા.ત.: સૂર્યમુખી, ગુલાબ).
પુષ્પોની રચનાનું મહત્વ:
- રંગબેરંગી પુષ્પો અને સુગંધ કીટકો/પ્રાણીઓને આકર્ષે છે.
- નીચેનું પરાગાસન પરાગરજનું સ્થાપન સરળ બનાવે છે.
નોંધ: પરાગનયનની પ્રક્રિયા ફલન માટે પાયો નાંખે છે. આકૃતિ 8.10નો અભ્યાસ સ્વપરાગનયન અને પરપરાગનયનની સમજ માટે જરૂરી છે.

ફલન (Fertilisation)

વ્યાખ્યા: નરજન્યુ અને માદાજન્યુનું સંયુગ્મન થઈ ફલિતાંડ (Zygote) બનવાની ક્રિયા.
પ્રક્રિયા:
- પરાગરજ પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે.
- પરાગરજમાંથી પરાગનલિકા (Pollen Tube) ઉદ્ભવે છે, જે અંડાશયમાં અંડક સુધી પહોંચે છે.
- નરજન્યુ અંડકમાં માદાજન્યુ સાથે ભળે છે, જે ફલિતાંડ બનાવે છે.
- ફલિતાંડ ભ્રૂણ (Embryo)માં વિકસે છે.
નોંધ: ફલન લિંગી પ્રજનનની મુખ્ય પ્રક્રિયા છે, જે બીજ અને ફળના નિર્માણ માટે જરૂરી છે. આકૃતિ 8.11નો અભ્યાસ કરવો.

8.3 ફળ અને બીજ નિર્માણ (Fruits and Seed Formation)

ફળ:
- ફલન પછી અંડાશય ફળમાં પરિણમે છે.
- પુષ્પના અન્ય ભાગો (દલ, પુંકેસર) ખરી પડે છે.
- પ્રકારો:
  - માંસલ ફળો (Fleshy): રસાળ, જેમ કે કેરી, નારંગી.
  - શુષ્ક ફળો (Dry): કઠણ, જેમ કે બદામ, અખરોટ.
બીજ:
- અંડકો બીજમાં પરિણમે છે.
- બીજમાં ભ્રૂણ અને રક્ષણાત્મક બીજાવરણ હોય છે.
નોંધ: ફળ અને બીજની રચના લિંગી પ્રજનનનું પરિણામ છે. આકૃતિ 8.12નો અભ્યાસ ફળ અને બીજની રચના સમજવા માટે મદદરૂપ છે.

8.4 બીજ વિકિરણ (Seed Dispersal)

વ્યાખ્યા: બીજ અને ફળોનું પિતૃ છોડથી દૂર વિવિધ સ્થળોએ ફેલાવો.
મહત્વ:
- ગીચતા અટકાવે છે.
- સૂર્યપ્રકાશ, પાણી, અને ખનીજક્ષારો માટેની સ્પર્ધા ઘટાડે છે.
- નવા નિવાસસ્થાનોમાં વનસ્પતિનો ફેલાવો કરે છે.
માધ્યમો:
- પવન: પાંખોવાળા બીજ (સરગવો, મેપલ), રોમમય બીજ (મદાર, સૂર્યમુખી).
- પાણી: તરણક્ષમ ફળો (નાળિયેર).
- પ્રાણીઓ: કાંટાવાળા બીજ (ગાડરિયું, યુરેના).
- વિસ્ફોટ: ફળના આંચકા સાથે ફૂટવાથી (એરંડા, બાલસમ).
નોંધ: બીજ વિકિરણની પ્રક્રિયા વનસ્પતિની પ્રજાતિના વિસ્તરણ અને ટકાવ માટે મહત્વની છે. આકૃતિ 8.13, 8.14, અને 8.15નો અભ્યાસ કરવો.

પારિભાષિક શબ્દો

અલિંગી પ્રજનન (Asexual Reproduction): બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય.
કલિકા સર્જન (Budding): કલિકામાંથી નવો કોષ ઉદ્ભવે.
ભ્રૂણ (Embryo): ફલિતાંડનો વિકસિત સ્વરૂપ.
ફલન (Fertilisation): નર અને માદા જન્યુઓનું સંયુગ્મન.
અવખંડન (Fragmentation): શરીરના ટુકડાઓમાંથી નવો સજીવ.
જન્યુઓ (Gametes): નર અને માદા પ્રજનન કોષો.
કવક જાળ (Hypha): ફૂગની તાંતણામય રચના.
અંડક (Ovule): માદાજન્યુ ધરાવતો અંડાશયનો ભાગ.
પરાગરજ (Pollen Grain): નરજન્યુ ધરાવતો પુંકેસરનો ભાગ.
પરાગનલિકા (Pollen Tube): પરાગરજથી અંડક સુધી નરજન્યુનું વહન.
પરાગનયન (Pollination): પરાગરજનું પરાગાસન પર સ્થાપન.
બીજ વિકિરણ (Seed Dispersal): બીજનો ફેલાવો.
લિંગી પ્રજનન (Sexual Reproduction): બીજ દ્વારા નવો છોડ.
બીજાણુ (Spore): રક્ષણાત્મક કવચ ધરાવતો પ્રજનન અંગ.
બીજાણુધાની (Sporangium): બીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરતી રચના.
વાનસ્પતિક પ્રજનન (Vegetative Propagation): વાનસ્પતિક ભાગો દ્વારા પ્રજનન.
ફલિતાંડ (Zygote): નર અને માદા જન્યુઓનું સંયુગ્મન.
નોંધ: આ શબ્દો ગુજરાતી અને અંગ્રેજીમાં યાદ રાખવા, કારણ કે તે પરીક્ષામાં ખાલી જગ્યા પૂરવા અથવા ટૂંકા પ્રશ્નોમાં આવી શકે છે.

તમે શું શીખ્યાં?

અલિંગી પ્રજનન:
- બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
- પદ્ધતિઓ: વાનસ્પતિક પ્રજનન, કલિકાસર્જન, અવખંડન, બીજાણુ સર્જન.
- વાનસ્પતિક પ્રજનનમાં મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ, અને કલિકાઓ નવા છોડ ઉત્પન્ન કરે છે.
લિંગી પ્રજનન:
- પુષ્પ એ પ્રજનન અંગ છે.
- પુંકેસર (નર) અને સ્ત્રીકેસર (માદા) જન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
- પરાગનયન: સ્વપરાગનયન અને પરપરાગનયન.
- ફલન: નર અને માદા જન્યુઓનું સંયુગ્મન ફલિતાંડ બનાવે છે.
- ફળ: પરિપક્વ અંડાશય; બીજ: પરિપક્વ અંડક.
બીજ વિકિરણ:
- પવન, પાણી, પ્રાણીઓ, અને વિસ્ફોટ દ્વારા બીજનો ફેલાવો.
- ગીચતા અટકાવે છે, નવા નિવાસસ્થાનો બનાવે છે.
નોંધ: આ બિંદુઓ પરીક્ષામાં ટૂંકા અને વિસ્તૃત પ્રશ્નો માટે ઉપયોગી છે.

સ્વાધ્યાય

1. ખાલી જગ્યા પૂરો:

(a) વનસ્પતિના વાનસ્પતિક ભાગમાંથી નવો છોડ નિર્માણ પામવાની ક્રિયાને વાનસ્પતિક પ્રજનન કહે છે.
(b) જે પુષ્પ માત્ર નર અથવા માદા પ્રજનન અંગો ધરાવે છે, આવા પુષ્પને એકલિંગી પુષ્પ કહે છે.
(c) પરાગરજનું પુષ્પના પરાગાશયમાંથી એ જ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપન થવાની ક્રિયાને સ્વપરાગનયન કહે છે.

નોંધ: આ પ્રશ્નો મૂળભૂત ખ્યાલોની સમજણ ચકાસે છે. શબ્દો યાદ રાખવા.

2. સુએઝ શું છે? સારવાર ન પામેલ સુએઝને નદી કે દરિયામાં છોડવી શા માટે હાનિકારક છે?

જવાબ (પ્રકરણ 13: દૂષિત પાણીની વાર્તા):
- સુએઝ શું છે?: સુએઝ એ ઘરો, ઉદ્યોગો, અને અન્ય સ્થળોએથી નીકળતું દૂષિત પાણી છે, જેમાં માનવ મળ, ખોરાકનો કચરો, રસાયણો, અને અન્ય ઝેરી પદાર્થો હોય છે.
- હાનિકારક હોવાનું કારણ:
  - જળ પ્રદૂષણ: સુએઝમાં રહેલા ઝેરી પદાર્થો નદી/દરિયાના પાણીને દૂષિત કરે છે.
  - જળચરોને નુકસાન: પ્રદૂષિત પાણી જળચરો (માછલીઓ, વનસ્પતિઓ)ના જીવનને જોખમમાં મૂકે છે.
  - રોગોનો ફેલાવો: સુએઝમાં હાજર જંતુઓ પાણી દ્વારા રોગો (જેમ કે કૉલેરા, ટાઈફોઈડ) ફેલાવે છે.
  - પીવાના પાણીની ગુણવત્તા: દૂષિત પાણી પીવાના પાણીના સ્ત્રોતોને અસર કરે છે.
નોંધ: આ પ્રશ્ન પ્રકરણ 13 સાથે સંબંધિત છે. વિદ્યાર્થીઓએ પર્યાવરણીય મહત્વ સમજવું જોઈએ.

3. તેલ અને ચરબીયુક્ત પદાર્થો ગટરમાં શા માટે ન છોડવા જોઈએ? સમજાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- ગટરની અવરોધ: તેલ અને ચરબી ગટરની નળીઓમાં ચોંટી જાય છે, જેનાથી ગટર ભરાઈ જાય છે.
- સારવાર પ્રક્રિયામાં મુશ્કેલી: ચરબીયુક્ત પદાર્થો સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં જૈવિક શુદ્ધીકરણ પ્રક્રિયાને અવરોધે છે.
- પર્યાવરણીય નુકસાન: ગટરમાંથી નદી/દરિયામાં પહોંચતા આ પદાર્થો જળચરોને નુકસાન પહોંચાડે છે.
નોંધ: આ પ્રશ્ન સુએઝ વ્યવસ્થાપનની મૂળભૂત સમજ આપે છે.

4. ગંદા પાણીની સારવાર દરમિયાન શુદ્ધીકરણ માટેના જુદા જુદા તબક્કાઓ સમજાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- પ્રાથમિક શુદ્ધીકરણ:
  - બાર સ્ક્રીન: મોટા કચરાને (પ્લાસ્ટિક, લાકડું) દૂર કરે છે.
  - ગ્રિટ ચેમ્બર: રેતી, ખડકો જેવા ભારે પદાર્થોને દૂર કરે છે.
  - સેડિમેન્ટેશન ટેન્ક: ઘન પદાર્થો (કાદવ) નીચે બેસે છે.
- દ્વિતીય શુદ્ધીકરણ:
  - જૈવિક શુદ્ધીકરણ: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન.
  - એરેશન ટેન્ક: હવા પૂરી પાડીને સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ વધારવામાં આવે છે.
- તૃતીય શુદ્ધીકરણ:
  - રાસાયણિક શુદ્ધીકરણ: ઓઝોન અથવા ક્લોરીન દ્વારા પાણી બિનચેપી બનાવાય છે.
  - ફિલ્ટરેશન: બાકી રહેલા નાના કણો દૂર કરાય છે.
નોંધ: આ તબક્કાઓ સુએઝ ટ્રીટમેન્ટની પ્રક્રિયાને સમજવા માટે મહત્વના છે.

5. કાદવ એ શું છે? તેની સારવાર (શુદ્ધ) કેવી રીતે કરાય છે તે સમજાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- કાદવ શું છે?: સુએ઻ ટ્રીટમેન્ટ દરમિયાન સેડિમેન્ટેશન ટેન્કમાં એકઠો થતો ઘન કચરો, જેમાં કાર્બનિક અને અકાર્બનિક પદાર્થો હોય છે.
- સારવાર:
  - એનાએરોબિક ડાયજેસ્ટન: સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા કાર્બનિક પદાર્થોનું વિઘટન, જે બાયોગેસ (મિથેન) ઉત્પન્ન કરે છે.
  - કમ્પોસ્ટિંગ: કાદવને ખાતરમાં ફેરવવામાં આવે છે.
  - સૂકવણી: કાદવને સૂકવીને નિકાલ કરવામાં આવે છે.
નોંધ: કાદવની સારવાર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડે છે અને બાયોગેસ જેવા ઉપયોગી ઉત્પાદનો આપે છે.

6. “સારવાર ન પામેલ માનવ મળ એ સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે” સમજાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- રોગોનો ફેલાવો: માનવ મળમાં જંતુઓ (બેક્ટેરિયા, વાયરસ) હોય છે, જે કૉલેરા, ટાઈફોઈડ, ઝાડા જેવા રોગો ફેલાવે છે.
- પાણીનું પ્રદૂષણ: મળ જળાશયોમાં પ્રવેશે તો પીવાનું પાણી દૂષિત થાય છે.
- પર્યાવરણીય નુકસાન: જળચરો અને ઇકોસિસ્ટમને નુકસાન થાય છે.
નોંધ: આ પ્રશ્ન સ્વચ્છતા અને આરોગ્યના સંબંધને સમજાવે છે.

7. પાણીને બિનચેપી બનાવવા માટે વપરાતાં બે રસાયણોના નામ આપો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- ક્લોરીન (Chlorine)
- ઓઝોન (Ozone)
નોંધ: આ રસાયણો પાણીમાં જંતુઓને નાશ કરે છે, જે પીવાના પાણીની સુરક્ષા માટે જરૂરી છે.

8. વેસ્ટ વૉટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટમાં વપરાતાં બાર સ્ક્રીનનાં કાર્યો સમજાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- કચરો દૂર કરવો: બાર સ્ક્રીન મોટા કચરાને (પ્લાસ્ટિક, લાકડું, કાગળ) ગાળી લે છે.
- સારવાર પ્રક્રિયાની સરળતા: કચરો દૂર થવાથી અન્ય તબક્કાઓ (જૈવિક શુદ્ધીકરણ) સરળ બને છે.
- નળીઓનું રક્ષણ: ગટરની નળીઓ ભરાતી અટકે છે.
નોંધ: બાર સ્ક્રીન પ્રાથમિક શુદ્ધીકરણનો પ્રથમ તબક્કો છે.

9. સ્વચ્છતા અને રોગો વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- સ્વચ્છતા અને આરોગ્ય: સ્વચ્છ પાણી અને યોગ્ય ગટર વ્યવસ્થા જંતુઓનો ફેલાવો અટકાવે છે, જે રોગો (જેમ કે ઝાડા, મેલેરિયા) ઘટાડે છે.
- અસ્વચ્છતાની અસર: દૂષિત પાણી અને મળના નિકાલથી રોગોનું જોખમ વધે છે.
- સામાજિક લાભ: સ્વચ્છતા સમુદાયના સ્વાસ્થ્યને સુધારે છે.
નોંધ: આ પ્રશ્ન સ્વચ્છતાના સામાજિક મહત્વને દર્શાવે છે.

10. સ્વચ્છતાના સંદર્ભમાં જાગૃત નાગરિક તરીકે તમારો ફાળો જણાવો.

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- કચરો યોગ્ય નિકાલ: કચરો ડસ્ટબિનમાં નાખવો, ગટરમાં નહીં.
- પાણીનો સચેત ઉપયોગ: નળ બંધ રાખવા, લીકેજ રોકવું.
- સ્વચ્છતા જાગૃતિ: સમુદાયમાં સ્વચ્છતા વિશે લોકોને જાગૃત કરવું.
- ખાતર બનાવવું: કાર્બનિક કચરાને ખાતરમાં ફેરવવું.
- સુએ઻ ટ્રીટમેન્ટની હિમાયત: ગટરની સારવાર માટે સ્થાનિક સત્તામંડળને સમર્થન આપવું.
નોંધ: આ પ્રશ્ન જાગૃત નાગરિકની ભૂમિકાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

12. ઓઝોન વિશેના નીચેના વિધાનોનો અભ્યાસ કરો:

(a) તે સજીવોના શ્વાસોચ્છ્વાસની ક્રિયા માટે જરૂરી છે.
(b) તે પાણીને બિનચેપી બનાવવા જરૂરી છે.
(c) તે પારજાંબલી કિરણોનું શોષણ કરે છે.
(d) તેનું હવામાં પ્રમાણ 3% જેટલું છે.
આમાંથી કયું વિધાન સાચું છે?

જવાબ (પ્રકરણ 13):
- (a) ખોટું: શ્વાસોચ્છ્વાસ માટે ઓઝોન નહીં, ઓક્સિજન જરૂરી છે.
- (b) સાચું: ઓઝોન પાણીને બિનચેપી બનાવે છે.
- (c) સાચું: ઓઝોન પારજાંબલી કિરણો શોષે છે (ઓઝોન સ્તર).
- (d) ખોટું: હવામાં ઓઝોનનું પ્રમાણ 3% નથી, તે ખૂબ ઓછું (ppmમાં) હોય છે.
- સાચો જવાબ: (ii) (b) અને (c).
નોંધ: આ પ્રશ્ન ઓઝોનના ગુણધર્મોની સમજણ ચકાસે છે.

વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ

1. ક્રોસવર્ડ કોયડો રચો

પદ્ધતિ:
- પ્રકરણ 8માં આપેલ પારિભાષિક શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ક્રોસવર્ડ કોયડો બનાવો.
- શબ્દો જેવા કે અલિંગી પ્રજનન, લિંગી પ્રજનન, પરાગનયન, ફલન, બીજ વિકિરણ વગેરેનો સમાવેશ કરો.
- દરેક શબ્દ માટે સૂચન (clue) બનાવો, જેમ કે “બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન કરવાની પ્રક્રિયા” (જવાબ: અલિંગી પ્રજનન).
- કોયડો 10x10 અથવા 12x12 ગ્રીડમાં ડિઝાઇન કરો.
ઉદ્દેશ:
- વિદ્યાર્થીઓને પારિભાષિક શબ્દો યાદ રાખવામાં મદદ કરે.
- શબ્દોની સમજ અને સ્પેલિંગની પ્રેક્ટિસ થાય.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓની સર્જનાત્મકતા અને વિચારશક્તિ વધારે છે. ક્રોસવર્ડ બનાવતી વખતે શબ્દોની લંબાઈ અને અર્થનું ધ્યાન રાખવું.

2. પછી અને અત્યારે: સુએઝ નિકાલ પ્રણાલી

પદ્ધતિ:
- દાદા-દાદી, વડીલો, અથવા પડોશીઓ સાથે વાતચીત કરો.
- તેમને પૂછો:
  - અગાઉ (20-30 વર્ષ પહેલાં) સુએઝનો નિકાલ કેવી રીતે થતો?
  - હાલની સુએઝ નિકાલ પ્રણાલીઓ (જેમ કે ગટર, ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ) વિશે તેમનો અભિપ્રાય.
- દૂરના સંબંધીઓને પત્ર લખીને પણ માહિતી એકત્ર કરો.
- એકત્ર કરેલી માહિતીનો ટૂંકો અહેવાલ (200-300 શબ્દો) બનાવો.
અવલોકન:
- અગાઉ ખુલ્લી ગટરો અથવા ખાડાઓનો ઉપયોગ થતો.
- હાલમાં આધુનિક ગટર વ્યવસ્થા અને ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટનો ઉપયોગ.
નિષ્કર્ષ:
- સુએઝ નિકાલ પ્રણાલીમાં સુધારાથી સ્વચ્છતા અને આરોગ્યમાં વધારો થયો.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સામાજિક અને પર્યાવરણીય મુદ્દાઓની ઐતિહાસિક અને વર્તમાન સમજ આપે છે. અહેવાલ લખતી વખતે સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત ભાષાનો ઉપયોગ કરવો.

3. સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટની મુલાકાત

પદ્ધતિ:
- સ્થાનિક સુએઝ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટની મુલાકાત ગોઠવો.
- નીચેની બાબતોની નોંધ લો:
  - સ્થાન: પ્લાન્ટનું નામ અને સરનામું.
  - તારીખ: મુલાકાતની તારીખ.
  - અધિકારીનું નામ: પ્લાન્ટના જવાબદાર વ્યક્તિ.
  - સમય: મુલાકાતનો સમય.
  - માર્ગદર્શક/શિક્ષક: મુલાકાત દરમિયાન મદદ કરનાર.
- શુદ્ધીકરણના તબક્કાઓ (બાર સ્ક્રીન, ગ્રિટ ચેમ્બર, એરેશન, કાદવની સારવાર)નું અવલોકન કરો.
- પ્લાન્ટની કામગીરી, સાધનો, અને પર્યાવરણીય લાભોની નોંધ લો.
અવલોકન:
- પ્લાન્ટ દ્વારા દૂષિત પાણી શુદ્ધ થઈને ફરીથી ઉપયોગી બને છે.
- કાદવનું ખાતર અથવા બાયોગેસમાં રૂપાંતર.
નિષ્કર્ષ:
- સુએ઻ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ પર્યાવરણ અને સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ કરે છે.
નોંધ: આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને સુએ઻ શુદ્ધીકરણની વ્યવહારિક સમજ આપે છે. નોંધપોથીમાં વિગતો લખવી અને ફોટા/ચિત્રોનો સમાવેશ કરવો ઉપયોગી છે.

વધારાની નોંધો વિદ્યાર્થીઓ માટે

પરીક્ષાની તૈયારી:
- આકૃતિઓનો અભ્યાસ: આકૃતિ 8.1 (કલમ), 8.2 (બટાટસ), 8.3 (આદું), 8.4 (પાનફુટી), 8.5 (યીસ્ટ), 8.6 (સ્પાયરોગાયરા), 8.7 (ફૂગ), 8.8 (હંસરાજ), 8.9 (પ્રજનન અંગો), 8.10 (પરાગનયન), 8.11 (ફલન), 8.12 (ફળ), 8.13-8.15 (બીજ વિકિરણ)નો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરો. આકૃતિ-આધારિત પ્રશ્નો પરીક્ષામાં આવી શકે છે.
- પારિભાષિક શબ્દો: ગુજરાતી અને અંગ્રેજી શબ્દો યાદ રાખો, ખાસ કરીને ખાલી જગ્યા પૂરવા અને ટૂંકા પ્રશ્નો માટે.
- પ્રવૃત્તિઓ: પ્રવૃત્તિ 8.1, 8.2, 8.3, અને 8.4ના પરિણામો અને નિષ્કર્ષ યાદ રાખો, કારણ કે વ્યવહારિક પ્રશ્નોમાં આનો ઉપયોગ થઈ શકે.
વ્યવહારિક સમજ:
- અલિંગી અને લિંગી પ્રજનનનો તફાવત: અલિંગી પ્રજનન ઝડપી અને એક પિતૃ છોડ પર આધારિત છે, જ્યારે લિંગી પ્રજનન બે પિતૃ છોડના લક્ષણોનું મિશ્રણ આપે છે.
- પરાગનયન અને ફલન: પરાગનયન એ પ્રથમ પગલું છે, જે ફલન માટે પાયો નાંખે છે. આ બંને પ્રક્રિયાઓ લિંગી પ્રજનનના આવશ્યક ઘટકો છે.
- બીજ વિકિરણ: વનસ્પતિના ફેલાવા અને ટકાવ માટે મહત્વનું. વિવિધ માધ્યમો (પવન, પાણી, પ્રાણીઓ)ની ભૂમિકા સમજો.
અભ્યાસ ટિપ્સ:
- કોષ્ટકો: વાનસ્પતિક પ્રજનનના ઉદાહરણો, પુષ્પના પ્રકારો, અને બીજ વિકિરણના માધ્યમોના કોષ્ટકો બનાવો.
- ચિત્રો: પુંકેસર, સ્ત્રીકેસર, પરાગનયન, અને બીજ વિકિરણના ચિત્રો દોરીને યાદ રાખો.
- પ્રશ્નોની પ્રેક્ટિસ: ખાલી જગ્યા પૂરવા, ટૂંકા પ્રશ્નો, અને વિસ્તૃત પ્રશ્નોની પ્રેક્ટિસ કરો.
- પ્રકરણ 13ના પ્રશ્નો: સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો 2 થી 10 અને 12 પ્રકરણ 13 (દૂષિત પાણીની વાર્તા) સાથે સંબંધિત છે. આ પ્રશ્નોની તૈયારી અલગથી કરો, પરંતુ તેનો પર્યાવરણીય ખ્યાલ પ્રકરણ 8ના બીજ વિકિરણ સાથે જોડાય છે (જેમ કે પાણી દ્વારા બીજનું વહન).

પ્રકરણનું મહત્વ

આ પ્રકરણ વનસ્પતિના પ્રજનનની વિવિધ પદ્ધતિઓ અને તેના જૈવિક મહત્વની ઊંડી સમજ આપે છે.
વિદ્યાર્થીઓને વનસ્પતિની પ્રજાતિના ટકાવ, ખેતી, અને બાગકામમાં પ્રજનનની ભૂમિકા સમજાવે છે.
પ્રકરણ 13ના પ્રશ્નો પર્યાવરણીય જાગૃતિ અને સ્વચ્છતાને પ્રોત્સાહન આપે છે, જે વિદ્યાર્થીઓને જાગૃત નાગરિક બનાવવામાં મદદ કરે છે.

નોંધ: આ પ્રકરણનો અભ્યાસ વિદ્યાર્થીઓને જૈવિક વિજ્ઞાનના મૂળભૂત ખ્યાલો અને પર્યાવરણીય મુદ્દાઓની વ્યાપક સમજ આપે છે. પરીક્ષામાં આ પ્રકરણના ટૂંકા, વિસ્તૃત, અને આકૃતિ-આધારિત પ્રશ્નોની તૈયારી કરવી જરૂરી છે.

📚 અહીં ધોરણ 6, 7 અને 8 માટેના પ્રકરણ ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે (Textbook Edition 2023/24):
🔗 Website: LearnWithNohil.blogspot.com